Η συνείδηση, η ορθόδοξη πίστη και τα όρια της επιστήμης

Ἡ ἀγγλικὴ μεταγραφὴ εἶναι αὐτόματη μετάφραση τῆς πρωτότυπης ἑλληνικῆς διάλεξης. Ἐνδέχεται νὰ περιέχει σφάλματα· ἡ πρωτότυπη ἑλληνικὴ ἠχητικὴ ἐγγραφὴ εἶναι ἡ ἔγκυρη πηγή. Ὁρισμένα ἀποσπάσματα παραλείπονται βάσει ἐκδοτικῆς πολιτικῆς.

Sadly, there are unbelievers and atheists. There should not be, at least here in our homeland. For here, in these blessed and historic places, Socrates taught and the Apostle Paul preached. Dig anywhere in the sacred soil of our homeland, even with your fingernails, and you will find the bones of Saints and martyrs.

So here in our homeland, there should be no unbelievers or atheists.

For atheism and unbelief run against even the most basic human reason. As the Apostle Paul says, “Every house is built by someone, but the one who built all things is God.”

Every house has its builder.

This universe has its Creator. If you can convince me that this church sprang up on its own, without an engineer, an architect, builders, or any other workers, if you can convince me that it suddenly appeared here, then I too will believe that this great house, this beautiful temple of the universe, came into being by itself.

This runs against basic human reason. A person’s mind would have to be impaired, not functioning properly, for him to fall into atheism. For the psalmist also said, “The fool has said in his heart, ‘There is no God.’” No other truth has as much evidence as the existence of the Creator, the supreme Creator of all things.

Do you want evidence? Go outside. Wherever you stand, there is evidence. God’s traces are everywhere: in the grass beneath your feet, the flower you hold, the trees where thousands of birds sing among the thick leaves, the snow-covered mountains, the fields and plains, the lambs grazing there and all the other animals, the rivers and oceans and the great sea. Above all, the stars at night, like lamps, countless millions of lamps, hang from the vault of heaven. All these things, my dear friends.

Every single thing, taken on its own, cries out that God exists.

Even a single proof would have sufficed to show that God exists. Even a single voice would have sufficed to show that God exists. And this voice does not emerge from within; it does not come from the rivers or the seas. This voice does not come from Orion or Sirius or the galaxies. This voice does not come from the depths of the earth. This voice is very close to us. A mysterious voice that shakes you to your core. A voice of which the Apostle speaks today. And this voice, my dear friends, is one that everyone, however underdeveloped or illiterate they may be, has heard in their heart. And this voice is conscience.

This is exactly what the Apostle Paul tells us today: we must take care not to wound another person’s conscience. Conscience is sacred and inviolable, and it is the greatest proof that God exists.

Conscience has perplexed the greatest philosophers in the world. We are not going to give a scholarly analysis of the word. Lawyers, psychologists, historians, and scholars of every kind have studied it. What is conscience? Let us answer in practical terms.

Conscience is each person’s hidden counselor. Before we act, it urges us to do good or holds us back from evil. And after we act, if what we have done is good, pleasing to God, and helps people flourish, we hear heavenly music within us. We hear the applause of angels and archangels. Deep in our hearts, we feel a joy beyond words.

But if the deed is evil, if it is a crime, if it tears apart the conditions that allow people to live together, then you feel a terrible prosecutor within you. You would sooner hear a prosecutor at the podium bring an accusation against you than hear this hidden, unseen prosecutor accuse you from the depths of your own human existence.

And when it finally brings that accusation against you, you are miserable. Your life is as though pursued by thousands of black birds, by the Furies of antiquity, which peck at you ceaselessly day and night and never leave you in peace.

Even if no human eye saw you and no police camera caught you; even if it was night and dark, with all the lights out; even if you leave the scene of the crime because it brings back painful memories; even if you travel to distant places and become a tourist, tourism springs precisely from a person’s unease, a person cannot bear to be alone. Something burns inside and troubles them.

Even if you fly here and there to the ends of the earth, hide in caves, and let years pass until your hair turns white and death draws near, the memory of the crime and the voice of conscience still trouble you to the depths. They give you no peace, day or night.

What is the voice of conscience? It is a fire that burns you, a live coal that gives you no rest, nails in your mattress, pins in your pillow, a scorpion that stings you, a snake that bites you.

Shallow minds mock conscience because they do not want to look deeply into the content of the Gospel. And when they hear of the gnashing of teeth, when they hear of fires, when they hear of frying pans, and when they hear of worms, as it says, “The worm does not die.”

How does John Chrysostom, whose Divine Liturgy we are discussing today, interpret the words “The worm does not die”? If only there were even dreadful worms down in Hades! They are not the sort of worms most people imagine, as the human imagination pictures them.

Those who have not looked deeply into the teachings of our Church think of a worm. Just as a worm does not leave a tree but eats its fruit and eats away at the tree itself, so this worm eats away at a person, even if he sits on a throne, swims in gold and silver, and enjoys every comfort in life. It is a relentless worm that their money has fastened to them.

The Fathers say it is the voice of our conscience.

Yes, my dear friends, we have spoken of this in theory. Now let us look at it in life. Open sacred history and world history; read the great poets and playwrights. You will see how conscience shapes the events of history.

Conscience can open up abysses. It brings crimes of every kind before the courts. What does history tell us about conscience? Have you not read of Adam and Eve, the first couple, who lived in the joy of Paradise?

But at that moment she sinned; at that moment she disobeyed the voice of her conscience. From then on there was no peace in Paradise. He heard a voice: the voice of God, the voice of conscience, saying, “Adam, where are you?” For the first time Adam felt the shudder of fear and terror; for the first time he sought a place to hide, though until then he had walked innocently beneath the trees, without fear or trembling. From the moment he sinned, the ground no longer felt firm beneath him. He tried to hide behind bushes and trees, but the voice was relentless: “Adam, where are you?”

And when the son, Cain, murdered his brother Abel wholly unjustly, he knew no peace from that hour on. “Groaning and trembling you shall be upon the earth.” He trembled as leaves tremble when a fierce wind blows. He trembled continually and would rather have died than live the life of sinful, guilty Cain.

If we read the story of Joseph, we see how his hardhearted brothers, the sons of Jacob, sold him out of envy. Many years later, when they found themselves imprisoned, their conscience awoke. They said, “We are being punished justly, because we sold our brother and sought to destroy him.” And when Joseph was a servant in the grand house of Potiphar, with every comfort at hand, Potiphar’s corrupt wife tried to entangle this upright young man in a shameful affair. Joseph could have ignored his conscience

and become master in his master’s house. But when the woman reached out to seize him, Joseph left his garment in her hands and said, “How could I do such a thing before God?

How could I go against the voice of my conscience?”

Yes, the voice, this voice, was the one that said, “It is not lawful for you”, the voice of John the Forerunner, which said to King Herod, “It is not lawful for you to have your brother’s wife.” This voice was the one that gave Herod, Herod the Great, no peace when he ordered the slaughter of the 14,000 infants.

It was this voice that kept Pilate’s wife awake all night and said, “Have nothing to do with that righteous man.” It shook Pilate to his core. Though he held absolute power over life and death, he could not bring himself to sign the sentence; he hesitated and trembled, even as thousands of voices below the praetorium shouted and screamed, “Crucify him!” He hesitated because the voice within told him that the man was innocent, and he did not dare to sign.

And when at last he signed, and when our Lord breathed His last upon the Cross, and when he saw that the murderers had put the Son of the Virgin to death, then Pilate was plunged into turmoil and anguish. Historians say that he abandoned the praetorium and ran, like a madman, beside himself, from forest to forest and valley to valley. Lashed and pursued by the Furies of his conscience, he climbed a high mountain, fell from a precipice into a lake, and drowned.

The voice of conscience! What a fearful thing it is, what a mystery God has planted in every human heart. But I think it is time to bring this short sermon on conscience to a close, on this holy Sunday before Lent.

I know very well that there are people who commit terrible deeds. We have reached an age in which our forebears, our fathers, our saints, though they had little schooling, never attended universities or academies, never studied abroad, and held no diplomas...

You might say they had a certain holiness; they had a good conscience, and they did not dare to speak an evil word.

A man does not eat sin with a teaspoon. Today he eats it with a ladle. He drinks in sin. He plunges into the filthy waters of sin like an unclean pig. He swims in dishonor and corruption. I have not used other words, ladies. Yes, he creates. He tramples on the dead to become rich, to rise to high office and the like, and he utterly disregards the voice of his conscience.

I am not speaking of these beasts who have stifled within their breasts all that is sacred and holy, of these people, these beast-men, who have silenced the voice of their conscience. Their hearts are utterly hardened, their consciences seared; they have no thought of God. Would you call them fortunate, call them blessed? Certainly not. They are unhappy. They are unhappy even if they swim in gold. They are unhappy even if they are factory owners. They are unhappy even if they are shipowners. They are unhappy even if their wealth and their ships crowd the Mediterranean Sea. They are unhappy, however high their standing.

Why, my brothers and sisters? A villager may live on garlic and onions yet keep his soul intact, or a shepherd may tend his flock high in our mountains, our immortal Greek mountains, and live an honest, pure life shaped by the Gospel with his family. Such a village shepherd is happy: he has Paradise in his heart. But the other man, however high his standing, when he has committed a shameful deed, feels caught in a Shakespearean drama, pursued by the Furies of his conscience, which never let him rest on earth.

Some wrongly think happiness lies in outward things. Christ said this, and the centuries bear it out. Even if the stars fall, even if the world is turned upside down, Christ said, and His word is true, that the Kingdom is within us.

Do not seek happiness in outward things. When the star of conscience reigns in your heart, when you walk according to God’s will in your heart, then you feel an indescribable delight. Yes, do not think it far off, then. The hour will come, and it is near. The hour will come. As surely as we are here in the church today, and as surely as Monday will come tomorrow, so surely will that day come. That great and fearful day, of which the Lord gave us an image through the parable, that great parable depicting the coming Judgment.

That day will come. Then, then it will happen. What will happen? What will happen? Here is what will happen. What is the most tragic thing of all amid this upheaval? That conscience will awaken. Just as a child sleeps soundly in its cradle and its mother comes and wakes it.

In the same way, those who sleep in their graves, whose consciences have lain still, will be awakened. Across the seas and oceans, wherever a human being lies, the heavenly trumpet, borne on archangelic wings, will sound.

It will awaken conscience. To my mind, that is the most fearful and tragic moment of the coming judgment. Let people feast and amuse themselves. Let them spend millions of francs in a single night, smash plates in cabarets, give themselves over to debauchery, and turn our country into a place of prostitution. Let them do as they please. Woe to them! That day will come, and conscience will awaken within them.

When conscience awakens, even the smallest sins will appear before a person, like every scene of a story unfolding on a cinema screen. Then each will hear an accusation, a relentless accusation from conscience. This will happen even before the impartial Judge of all ages, our crucified Lord, pronounces His judgment.

Within us, our conscience will become our greatest accuser. The stars and rivers will hear; the sea will shudder; and our conscience will be shaken to its depths. They will hear the word ‘You.’ You, you, that ‘you.’ You who defiled your tongues with dreadful blasphemy. You who went to court and laid your filthy hands upon the Gospel for a few coins and a cubit of land.

You who entered other people’s homes and dishonored another man’s wife and daughter; you who were heartless toward others in need; you who acted unjustly, you who stole, you whose hands drip with blood, all of you, unrepentant sinners: now the hour has come for our conscience to awaken.

Oh, what a fearful hour, as our Church sings today! Then it would be preferable, and a voice will be heard, as it says in the Apocalypse. “Better,” the sinners will say then, “let the sea open, let the earth open and swallow us up before we hear the accusing voice: the voice of our conscience, the voice of the impartial Judge.”

So, dear friends, if these things are true, and they are, I call on you, here before the pulpit, to take stock of our sinful lives. Let us look deep within ourselves. If we have sinned, as human beings do, let us repent at the feet of the Crucified Lord.

Let us weep, let us repent, and let us wipe our sins from our conscience. Let us try always to keep our ears open, just as others strain theirs to hear signals coming from outer space by way of rockets. Are your own ears attentive to another signal coming from the depths of your being?

Let us pay attention to our conscience, let us cultivate our conscience, let us bring our conscience into the light. Let our conscience not be fearful or dark, but bright. Let us follow this star of our conscience through life, from day to day and from night to night.

And from joy to joy, from pain to pain, and from Golgotha to Golgotha, we will reach that great and terrible day when we shall all give a good account before God at the dread judgment seat of Christ. May the Lord Jesus Christ, through the intercessions of the Most Holy Theotokos, be with us all.

My dear Christians, today is a glorious day. It is the Feast of Orthodoxy. Today trumpets sound, the sacred banners of the faith wave, and the holy icons are raised high. Today ranks of heroes of the faith pass before our eyes.

Today heaven and earth celebrate and rejoice in the victory of the Orthodox faith. Our Church speaks of faith today. Its most beautiful hymns sing of faith. The Holy Gospel speaks of faith.

“Do you believe?” the Lord asks Nathanael. “You will see greater things than these.” The Apostle speaks especially of faith. The twelfth chapter of the Epistle to the Hebrews, this most remarkable chapter, is a hymn to faith.

The passage we heard in Church today comes from that chapter.

Not once but many times, twenty times, the Apostle keeps repeating: faith, faith, faith.

And so, my dear friends, we too are obliged to say a few words about faith, not because we are able to exhaust the subject of faith, which is inexhaustible, but simply to say a few words to extol the greatness of faith and to show the value faith has had through every age.

First of all, my dear friends, to speak simply and briefly: what is this faith? What is the faith that we Orthodox praise and honor? For faith, even the Congolese down in Africa have faith. Go there, and you will find that they believe in something.

It may be a stone or something else, but they believe in something. Buddhists have faith; so do the Japanese, the Chinese, the Turks, and the British. Every nation has faith.

What, then, is the faith we mean?

The faith our Holy Church praises today is the faith of the Orthodox. And what is that faith? Is it simply faith in God? It is faith in God the Holy Trinity: faith in the Father, faith in the Son who became man, faith in the Holy Spirit, and faith that humanity has its origin in God.

It is faith in life beyond the grave, in judgment and recompense, in eternal Hell and in Paradise. It is faith in all the heavenly truths revealed by the incarnate Word (Logos), in all that the Apostles preached, and in all that the great Fathers of our Church taught in keeping with the Apostles’ preaching.

It is faith in all that the Saintly Fathers affirmed through the definitions and doctrines of the Ecumenical Councils and local Synods. That is our faith, a tremendous power. Yet you hear unbelievers and atheists say that faith once had value, in ages of darkness, ignorance, and the Middle Ages.

“Today,” they tell you, “faith is under attack; today faith is crumbling; today faith, faith, they tell you, faith. Today, when humanity is ready to set foot on the moon, when humanity is ready to build an airport among the stars, when humanity is drawing near to the constellations, when humanity has made such great leaps, you still speak of faith and of the Holy Trinity?”

Today, they say, faith no longer exists; today faith has fallen. It may have been a force in earlier times, they tell us, but today it has no sway, because another power has come, greater than faith. And what is this power that is greater than faith and has abolished faith? The frogs of the Apocalypse answer in chorus, “Croak, croak!” They all answer. And what do they tell us? That this power which has abolished faith and God...

They say that the great power behind all this is science. How proudly they say the word: “Science! Science!” What shall I answer them? My dear friends, I will say just a few things.

First, we in the Church are not against science. We do not belittle it or regard it as an enemy. But we say this emphatically: however great the leaps science makes, even if people build airports among the stars and reach the constellations, however far humanity advances, science will never, never, never abolish faith.

Science cannot surpass the greatness of faith. Why? Because the human spirit has two fields of inquiry. One is the realm in which we live.

Take human reason as your compass and draw a great circle. With human reason as your compass, you will draw a great...

circle, and within this circle are things we can sense, things we can see, material things, things we can put in a chemistry lab, put in a laboratory, examine, weigh, and analyze. These are things we can sense.

But faith draws another, vast circle: the unseen, the supernatural, the life of the soul, and spiritual realities. These are not the objects of science. To enter that circle, science would have to set aside its own compass, human reason, and take up another, diamond compass: faith, which draws the vast circle of unseen and spiritual things.

So long as science stays within its own circle, there is no conflict between science and faith. But when it ventures beyond that circle, it ceases to speak as science and enters another realm, the realm of faith.

Then we must ask the science that boasts of its achievements: has it explored this whole material universe? There are two universes, the material and the spiritual. You all know the material universe. What is the spiritual universe? What is it? That is the question. Science investigates the material universe. Who investigates the spiritual universe? Where is it? You carry the spiritual universe in your heart. Within every human heart there is an incredible, astonishing spiritual and unseen universe.

So the material universe raises the question: has science explored it? Has it examined every... every...

Science has not yet thoroughly examined even the smallest thing it studies. An example, an example: a Belgian scientist sacrificed, just imagine, he was not like those scientists among us who get their diplomas, then sit in village cafés and never open their papers again.

But he stayed away from the café, the town square, and everything else. Imagine: for fifty years, from his younger days until he was seventy-five, he did nothing else: he studied the bee, examined it. With his microscope and whatever else he had, day after day, winter and summer, he examined it.

He studied the bee for fifty years. He wrote two large volumes about it. And when he finished, what did he say? The bee still holds mysteries we have not been able to uncover.

So you cannot fully understand even one bee. What goes on inside it? Is it a manufacturer? What plans would engineers need if you hired them to build these things for you? Is it an engineer, a manufacturer, a chemist? What else is it? Is there a confectioner inside that bee?

If science still cannot fully explore one bee, one small insect, or even an ant or a particle of matter, things we can see, then let it study them. Let it investigate these things, and when it has finished, let it turn to the whole universe.

...the material universe. Then we shall see whether science has the wings to enter the spiritual universe, which is infinite. They also tell us that science has created civilization. What civilization, we ask? Cars are civilization, they say. Railways are civilization. Radar is civilization.

Are bridges civilization? Are rockets, spacecraft, skyscrapers, and great cities civilization? Is that all civilization is? We have forgotten something. The Apocalypse speaks of it. What does the Apocalypse say?

Alongside what civilization has created, there is something else too: the Apocalypse says somewhere, while people are building a great civilization, look at the civilization of our own day, with all its means...

Then suddenly, it says, a trapdoor will open, and an angel will come out, not an angel with white wings, but one with black wings.

He will rise above the skyscrapers and the cities. Then weep, O world! For this angel with black wings will hold a vessel over the cities, the bridges, and this civilization. In that vessel he will carry the death of millions: the atomic bomb. There is what this civilization may become, with that threat hanging over everyone’s head.

That sword of Damocles hangs over us. So I ask you: who would choose to live in a palace with telephones, every comfort, every modern convenience, if murderers were hiding in its corners, ready to rise at night and kill you?

Would you stay in that palace, knowing they might spring from its corners at any moment? What would you choose: that palace, or the hut of an uneducated shepherd who cannot even sign his name?

Yet that shepherd would not step on an ant, because he fears God. You would far sooner sleep in his hut, without electricity or comforts, with nothing but branches for shelter, knowing that this honest man would watch over you as you slept. You would choose it over a city that might at any moment go up in flames.

So, along with its other achievements, civilization has brought us a terrible danger of destruction. But there is another kind of civilization: a civilization of the soul, which faith creates.

Only faith tells us that our life does not end with the gravedigger’s shovel. Who said such a terrible thing? Human life does not end there. Faith alone shows us that beyond material things there are spiritual realities, and gives us the sense that we were created for something great and exalted.

And do not think that only we say this. Who says it? Who says it, who says it? Small and insignificant scientists? The greatest, the leading scientists say it. Those who have studied science deeply kneel more than priests, more than preachers, more than patriarchs. They kneel in observatories, in laboratories, and in research centers. They see God walking above, above the clouds, and everywhere to their right and left. And they believe, great, leading scientists, they believe and say.

They believe in Christ, they believe in the doctrines of our faith, and they say, “Glory to You who have shown us the light, for our faith truly is light.” My brothers and sisters, but why should I weary you, why should I weary you, why should I want to answer...

Should I answer the unbelievers? There is no need for me to answer. But I am wrong to say that. To the question of whether faith has value, what answers? History answers; the history of this small nation answers; and we too answer, my fellow Christians. I do not know about other nations, but here in Greece...

People will cease to believe, as Kosmas of Aetolia says. And if that accursed day comes, when the churches stand empty, everyone leaves, and people turn away from the things of heaven, or if, I say, that accursed day comes, know this well: even the stones and rocks of this land will cry out, ‘One is Holy, one is Lord, Jesus Christ, to the glory of God the Father.’ For here within these very rocks...

The land of Greece itself answers. What does it say? Wherever you dig, what do you find? Faith, faith. This small nation has stood through faith. Faith. Our fathers in Byzantium held on for a thousand years. They stood as a barrier, a wall that countless invaders could not break through.

The Akathist Hymn is an expression of that faith, that magnificent hymn of praise. And there was faith when our people were enslaved, when, because of our sins, they came under Turkish rule.

Through faith they endured for four hundred years and did not die out. In the entryways of the churches, through the Octoechos and the Psalter, and through inspired priest-monks and monks in their cassocks, this nation held on for four whole centuries.

A handful of Greeks, with invincible champions of the faith, raised this little nation from the tomb of four centuries of bondage. Faith, faith, faith, faith and not knowledge, faith and not knowledge, faith and not wealth, faith and not super-science, faith.

A handful of people in Missolonghi, there in Missolonghi, were reduced to skeletons. A man named Kapsalis set fire to a barrel of gunpowder and chanted, ‘Remember me, Lord, when You come into Your kingdom.’

Faith, not science. Faith! Down in Crete, a monk named Gabriel said, he too threw his torch and said: ‘According to the Gospel, children of Crete, according to the Gospel, there is no death; there is eternal life!’

‘Let us fight bravely and fall as Greeks.’ Faith, faith, not science. We climbed the high mountains of Albania and wrote a ‘No,’ believing in the Champion Leader of our nation. By faith, not science, we held those rocks. And this faith, which impious, unpatriotic, unworthy children of Greece seek to undermine, this faith we will hold fast to.

Our faith is our light, our comfort, our anchor, our beacon, our medicine, our physician, our life. We would sooner die than see faith extinguished. Faith is the rock.

I come from an island, an island with bare rocks. Oysters cling to those rocks. When an oyster senses that we are about to pull it away...

The oyster clings so tightly to the rock that the rock must be broken to free it. Rock and oyster become one. Like oysters, like oysters, let us cling to the rock: to the rock called Greece, to the rock called Orthodoxy. Neither Protestants, nor millennialists, nor atheists, nor unbelievers, nor demons will pull us away. We will remain in the faith of our fathers. This faith of the fathers, this faith handed down to us. In the faith...

In this faith we will live, and in this faith we will die. From generation to generation, until the end of the ages, as long as rivers flow and stars shine, we will sing the great proclamation of our faith: ‘This is the victory that has overcome the world: our faith.’

Υπάρχουν, δυστυχώς υπάρχουν, δεν έπρεπε να υπάρχουν, υπάρχουν άπιστοι, υπάρχουν άθεοι. Είπα δυστυχώς, δεν έπρεπε να υπάρχουν, τουλάχιστον εδώ ή στην πατρίδα μας. Διότι εδώ, στα μέρη αυτά τα αγιασμένα, τα ιστορικά μέρη, εδίδαξε ένας Σοκράτης, εδώ εκήρυξε ένας Απόστολος Παύλος, εδώ όπου σκαλίσεις θα βρεις μέσα στα άγια χώματα αυτά της πατρίδος μας, οπουδήποτε να σκαλίσεις και με τα νύχια σου ακόμα, θα βρεις κόκαλα Αγίων και Μαρτύρων.

Εδώ λοιπόν στην πατρίδα μας δεν θα έπρεπε να υπάρχουν άπιστοι και άθεοι.

Διότι η αθεΐα και η απιστία είναι κάτι που προσκρούει προπαντός εις την στοιχειώδη λογική του ανθρώπου. Όπως λέγει ο Απόστολος Παύλος: Πας γαρ οίκος κατασκευάζεται υπό τινος, ο δε τα πάντα κατασκευάσας Θεός.

Κάθε σπίτι έχει τον κτίστη του.

Αυτό το σύμπαν έχει τον δημιουργό του. Και αν με πείσεις ότι εδώ αυτή η εκκλησία φύτρωσε μονάχη της, χωρίς μηχανικό, χωρίς αρχιτέκτονα, χωρίς κτιστάδες, χωρίς άλλο επιτελείο εργατών, εάν με πείσεις, λέγω, ότι αυτή η εκκλησία έτσι φύτρωσε αποτόμως επάνω στον τόπο αυτό, τότε θα πεισθώ κι εγώ ότι το μεγάλο αυτό σπίτι, ο ωραιότατος αυτός ναός του σύμπαντος, εφύτρωσε αυτομάτως, εδημιουργήθη μόνος του.

Αυτό προσκρούει στη στοιχειώδη λογική του ανθρώπου, διότι πρέπει κανείς να έχει χαλασμένο το μυαλό του, να μην λειτουργεί καλά το μυαλό του, να καταντήσει εις αθεΐαν. Διότι είπε και ο Ψαλμωδός: «Είπε άφρων εν τη καρδία αυτού, ουκ έστι Θεός». Καμία άλλη αλήθεια δεν έχει τόσας πολλάς αποδείξεις όσας έχει η ύπαρξη του δημιουργού, υπερτάτου δημιουργού του παντός.

Θέλεις αποδείξεις; Έβγα έξω. Όπου να σταθείς, μια απόδειξη είναι. Παντού είναι τα ίχνη του Θεού. Το χορτάρι που πατάς. Το λουλούδι που κρατάς στα χέρια σου. Τα δέντρα που στα πυκνά φυλλώματά τους ψάλλουν χιλιάδες πουλιά. Τα βουνά, τα χιονισμένα, οι κάμποι και οι πεδιάδες. Τα αρνιά που βόσκουν μέσα εις τους κάμπους και τα λοιπά ζώα, οι ποταμοί και οι ωκεανοί και η θάλασσα η μεγάλη, προπαντός δε τα άστρα της νυχτός, που σαν καντήλια, εκατομμύρια αναρίθμητα καντήλια, είναι αναρτημένα επάνω εις τον θόλον του ουρανού, όλα αυτά, αγαπητοί μου.

Το κάθε ένα ξεχωριστά φωνάζει ότι υπάρχει Θεός.

Δεν υπήρχαν. Έφτανε και μόνο μία απόδειξη να αποδείξει ότι υπάρχει Θεός. Έφτανε και μόνο μία φωνή να αποδείξει ότι υπάρχει Θεός. Και η φωνή αυτή δεν βγαίνει μέσα, δεν έρχεται από τα ποτάμια και από τις θάλασσες. Η φωνή αυτή δεν έρχεται από τον Ωρίωνα και από τον Σείριο και από τους γαλαξίες. Η φωνή αυτή δεν έρχεται μέσα από τα έγκατα της γης. Η φωνή αυτή είναι πολύ κοντά μας. Μια μυστηριώδης φωνή που σε συγκλονίζει ολόκληρο. Μια φωνή με την οποία σήμερα ομιλεί ο Απόστολος. Και η φωνή, αγαπητοί μου, είναι αυτή που κανείς, οσονδήποτε υποανάπτυκτος και αν είναι, και οσονδήποτε αγράμματος και αν είναι, την φωνή αυτή την έχει ακούσει μέσα εις την καρδία του, και η φωνή αυτή είναι η συνείδηση.

Αυτό ακριβώς μας λέγει σήμερα ο Απόστολος Παύλος, λέγει ότι πρέπει να προσέξουμε να μην θίγουμε τη συνείδηση του άλλου, διότι η συνείδηση είναι ιερόν και απαραβίαστο, διότι η συνείδηση είναι η μεγαλύτερη απόδειξη ότι υπάρχει Θεός.

Παιδισοποίηση ομιλεί ο Απόστολος σήμερα.

Ανάληψη.

Έχει ζαλίσει τους μεγαλύτερους φιλοσόφους του κόσμου. Εμείς εδώ δεν πρόκειται να ομιλήσουμε και να κάνουμε ανάλυση επιστημονική της λέξεως αυτής, με την οποία ασχολούνται και νομικοί και ψυχολόγοι και ιστορικοί και οι παντός είδους επιστήμονες. Τί εστι συνείδησις; Πρακτικώς θα δώσουμε.

Η συνείδηση είναι ο μυστικός σύμβουλος του κάθε ανθρώπου. Η συνείδηση είναι εκείνη η οποία προ μεν της πράξεως μας προτρέπει άλλοτε μεν να πράξουμε το καλόν, άλλοτε δε μας αποτρέπει από το κακόν. Η συνείδηση είναι εκείνη η οποία, αφού πλέον κάνεις την πράξη, εάν μεν η πράξη είναι καλή, εάν η πράξη είναι θεάρεστος, εάν η πράξη συντελεί στην ευημερία της ανθρωπότητας, τότε ακούς μέσα σου μουσική ουράνιο, τότε ακούς μέσα σου χειροκροτήματα αγγέλων και αρχαγγέλων, τότε αισθάνεσαι μιαν χαράν ανέκφραστον, απερίγραπτον χαράν μέσα εις το μυστικό της καρδίας σου.

Εάν όμως η πράξη είναι κακή, εάν η πράξη είναι εγκληματική, εάν η πράξη είναι ανατροπή των όρων της ανθρωπίνης συμβιώσεως, τότε μέσα σου αισθάνεσαι έναν εισαγγελέα τρομερόν. Προτιμότερο να ακούς τον εισαγγελέα επάνω στο βήμα να σου απευθύνει την κατηγορία εναντίον σου, παρά να ακούς αυτόν τον μυστικό και αόρατο εισαγγελέα, ο οποίος εκ του βάθους της ανθρωπίνης υπάρξεως σου απευθύνει την κατηγορία.

Και όταν πλέον σου απευθύνει το κατηγορώ εκείνο, είσαι δυστυχής. Η ζωή σου είναι ως αν καταδιώκεται από χιλιάδες μαυροπούλια, από τας Ερινύας της αρχαιότητος, οι οποίες σε ραμφίζουν ακαταπαύστως ημέρα και νύχτα και δεν σε αφήνουν ποτέ ήσυχο.

Και αν δεν σε είδε μάτι ανθρώπου και δεν σε συνέλαβε ο φακός ο στυνομικός, και αν ακόμα ήταν νύχτα και σκοτάδι και είχαν σβήσει τα φώτα, και αν ακόμα φύγεις από τον τόπο του εγκλήματος που σου δημιουργεί αναμνήσεις οχληράς, και αν ακόμα φύγεις εις μέρη μακρινά, και αν γίνεις τουρίστας, ο τουρισμός έχει μια αιτία ακριβώς από την όχληση του ανθρώπου, δεν μπορεί ο άνθρωπος να μείνει μόνος του, τον καίει κάτι, τον οχλεί.

Λοιπόν, κι αν ακόμα γίνεις τουρίστας και πετάξεις με τα αεροπλάνα δεξιά και αριστερά και μεταβείς στα άκρα της γης, κι αν ακόμα κρυφτείς μέσα στα σπήλαια, κι αν περάσουν τα χρόνια, κι αν ασπρίσουν τα μαλλιά, κι αν πλησιάζει ο θάνατος, η ιδέα του εγκλήματος, η φωνή της συνειδήσεως, σε ταράσσει εκ βάθους, δεν σ' αφήνει ήσυχον ούτε ημέρα ούτε νύχτα.

Τι είναι η φωνή της συνειδήσεως; Είναι η φωτιά που σε καίει. Είναι κάρβουνο που δεν σε αφήνει να αναπαυθείς, είναι καρφιά που είναι στο στρώμα σου, είναι καρφίτσες που είναι στο προσκέφαλό σου, είναι σκορπιός που σε κεντάει, είναι φίδι που σε δαγκάνει.

Την συνείδηση την κοροϊδεύουν τα επιπόλαια πνεύματα, τα οποία δεν θέλουν να εμβαθύνουν μέσα εις το περιεχόμενο του Ευαγγελίου. Και όταν ακούν τριγμούς οδόντων, και όταν ακούνε φωτιάς, και όταν ακούνε τηγάνια, και όταν ακούνε σκουλήκια, που λέει «ο σκώληξ ου τελευτά».

Πώς το ερμηνεύει ο Ιερός Χρυσόστομος, του οποίου την ανήκτα λειτουργία που μιλούμε σήμερα; «Ο σκώληξ ου τελευτά». Μακάρι να υπήρχαν και σκουλήκια απαίσια κάτω στον Άδη. Δεν είναι τέτοια σκουλήκια όπως τα φαντάζονται οι πολλοί, όπως τα φαντάζεται η φαντασία των ανθρώπων.

οι οποίοι δεν έχουν εγκύψει μέσα εις τα ρακίμα της Εκκλησίας μας. Σκουλήκι, όπως το σκουλήκι δεν αφήνει το δέντρο αλλά τρώγει τον καρπόν και την τρώει του δέντρου. Κατά παρόμοιον τρόπον, σκώληξ που τρώγει τον άνθρωπο, έστω και αν κάθεται πάνω εις θρόνους, έστω και αν κολυμπά μέσα εις χρυσίων και αργυρίων, έστω και αν βρίσκεται μέσα εις όλα τα κομφόρ της ζωής. Σκώληξ, σκουλήκι αδυσώπητον είναι, το οποίο τους κόλλησε τα λεφτά.

Λέγουν οι Πατέρες: η φωνή της συνειδήσεώς μας.

Ναι, αγαπητοί, να ανοίξουμε τώρα ταύτα μεν θεωρητικώς, τώρα δε πρακτικώς, εάν ανοίξουμε την ιστορία την Ιεράν, εάν ανοίξουμε την παγκόσμια ιστορία, εάν διαβάσουμε τους μεγάλους ποιητάς και δραματουργούς, θα δούμε ότι η συνείδηση είναι εκείνη η οποία συνθέτει ιστορικά γεγονότα.

Η συνείδηση είναι εκείνη η οποία δημιουργεί αβύθους. Η συνείδηση είναι εκείνη η οποία οδηγεί στα δικαστήρια ποικίλου είδους εγκλήματα. Τι είναι η συνείδησις ιστορικώς; Δεν διαβάζετε; Ο Αδάμ και η Εύα, το πρωτόπλαστο ζεύγος, έζη εν παραδείσω χαράς.

Αλλά αυτή τη στιγμή ημάρτησε, αυτή τη στιγμή παρήκουσε την φωνή της συνειδησίας της. Τότε πλέον δεν υπήρχε ηρεμία εν τω παραδείσω. Ήκουσε τη φωνή, η φωνή του Θεού, η φωνή της συνειδησίας, η οποία: «Αδάμ, πού είσαι;» Και ο Αδάμ δια πρώτη φοράν ησθάνθη την φρικίαση του φόβου και του τρόμου, δια πρώτη φοράν εζήτησε, ενώ άφοβος και άτρομος περιεπάτη ως αθώος κάτω από τα φυλλώματα των δέντρων. Από την ώρα που ημάρτησε πλέον, το έδαφος δεν τον εστερέωνε. Προσεπάθησε να κρυφτεί πίσω από θάμνους, πίσω από δέντρα, αλλά η φωνή ήτο αδυσώπητος: «Αδάμ, πού είσαι;»

Και όταν ο υιός, ο Κάιν, εφόνευσε όλως αδίκως τον αδελφόν του, τον Άβελ, από την ώρα εκείνη πλέον δεν ησύχασε. Στένων και τρέμων έσῃ επί της γης. Έτρεμε όπως τρέμουν τα φύλλα όταν πνέει σφοδρός άνεμος. Έτρεμε συνεχώς και προτιμά να αποθάνει πριν να ζει μια ζωή, η οποία ήτο η ζωή του αμαρτωλού, του ενόχου Κάιν.

Αν διαβάζουμε την ιστορία του Ιωσήφ, θα δούμε εκεί ότι τα άσπλαχνα αδέρφια του, τα παιδιά του Ιακώβ, από φθόνον τον επώλησαν και όταν ύστερα από πολλά χρόνια αυτοί έπεσαν μέσα στις φυλακές, τότε κατάλαβαν, τότε ξύπνησε μέσα τους η συνείδησις και έλεγαν: «Δικαίως τιμωρούμεθα, διότι επωλήσαμε τον αδελφόν μας, διότι εξοντώσαμε ή θελήσαμε να εξοντώσουμε τον αδελφόν μας.» Αλλά και όταν ο Ιωσήφ έπεσε σαν δούλος υπηρέτης μέσα σε ένα αρχοντικό σπίτι του Πετεφρή, και είχε εκεί όλα τα αγαθά και όταν εκείνη η διαφθαρμένη γυναίκα προσεπάθησε τον νεαρόν και εκλεκτόν αυτόν Ιωσήφ να τον περιπλέξει στα δίκτυα του αισχρού εκείνου έρωτος, τότε ο Ιωσήφ εκείνος, ενώ μπορούσε να γίνει ασυνείδητος

και να γίνει ο κυρίαρχος μέσα εις το σπίτι της κυρίας του, του αφέντη του, αυτός όμως την ώρα εκείνη κατά την οποία άπλωσε τα αμαρτωρά της χέρια η γυναίκα για να τον αρπάξει, άφησε πάνω τα ρούχα του και την ενδυμασία του ο Ιωσήφ και είπε: «Πώς μπορώ να κάνω το πράγμα τούτο ενώπιον του Θεού;

Πώς είναι δυνατόν να παραβώ την φωνή της συνείδησής μου;»

Ναι, η φωνή, η φωνή αυτή είναι εκείνη η οποία «Ουκ εξεστί σοι», έλεγε η φωνή του Ιωάννου του Προδρόμου, η οποία έλεγε στον Ηρώδη τον βασιλέα: «Ουκ εξεστί σοι έχειν γυναίκα του αδελφού σου». Η φωνή αυτή είναι εκείνη η οποία δεν άφηνε τον Ηρώδη, τον Μέγαν Ηρώδη, να ησυχάσει όταν διέταξε την σφαγή των 14.000 νηπίων.

Η φωνή είναι εκείνη η οποία δεν άφησε τη γυναίκα του Πιλάτου να κοιμηθεί όλη τη νύχτα και η οποία έλεγε: «Μηδέν σοι και τω δικαίω τούτω». Η φωνή είναι εκείνη η οποία τάραξε εκ βάθρων τον Πιλάτον και δεν ηδύνατο ο Πιλάτος, μολονότι είχε απόλυτη εξουσία ζωής και θανάτου, και δίσταζε και έτρεμε να υπογράψει την καταδίκη του, μολονότι φώναζαν και ούρλιαζαν κάτω από το πραιτώριο χιλιάδες φωνές: «Σταύρωσον». Εδίσταζε διότι μέσα η φωνή του έλεγε ότι αθώος είναι και δεν ετόλμα να υπογράψει.

Και όταν πλέον υπέγραψε, και όταν πλέον εξέπνευσε ο Κύριός μας από του Σταυρού, και όταν είδε πλέον ότι οι μιαιφόνοι εξόντωσαν τον Υιόν της Παρθένου, τότε πλέον ο Πιλάτος περιήλθε εις χάος, περιήλθε εις αγωνίαν, και λέγουν οι ιστορικοί ότι εγκατέλειψε το πραιτώριο και ως τρελός και ανισόρροπος έτρεχε από δάσος σε δάσος και από λαγκάδια σε λαγκάδια, έως ότου, τυπτόμενος και διωκόμενος από τας Ερινύας της συνειδήσεώς του, ανήλθε εις υψηλόν τι όρος και από κρημνού κατέπεσε μέσα εις την λίμνη και επνίγη.

Φωνή της συνειδήσεως! Ω, τρομερόν πράγμα, τι φοβερό πράγμα, τι μυστήριο είναι αυτό το οποίο εφύτευσε ο Θεός μέσα εις την καρδίαν εκάστου ανθρώπου. Αλλά καιρός, θαρρώ, να τελειώσω την σύντομον ταύτην ομιλία περί της συνειδήσεως, την αγία ταύτη ημέρα των Απόκρεων.

Ξέρω πολύ καλά ότι υπάρχουν άνθρωποι οι οποίοι διαπράττουν, εφάσαμε σε μια εποχή κατά την οποία οι πρόγονοι ημών, οι πατέρες ημών, οι άγιοι ημών, οι οποίοι δεν ήξεραν γράμματα, δεν πήγαν στα Πανεπιστήμια και Ακαδημίας, δεν έφυγαν στα σχολά στο εξωτερικού, δεν είχαν διπλώματα.

Έλα πες, να έχουν μια αγιότητα, έχουν μια ευσυνειδησία και δεν ετόλμουν να είπουν κακό λόγο.

Την αμαρτία δεν την τρώγει ο άνθρωπος με το κουταλάκι του γλυκού. Σήμερα την αμαρτία την τρώγει με την κουτάλα. Πίνει την αμαρτία να φτύνει ο σίδωρος. Βουτάει, σαν να βουτάει ο χοίρος ο ακάθαρτος, μέσα εις τα βρωμερά νερά της αμαρτίας. Κολυμπάει μέσα στην ατιμία και στην διαφθορά. Δεν είπα άλλες λέξεις, κυράς. Ναι, δημιουργεί. Πατεί επάνω σε πτώματα για να γίνει πλούσιος, για να έρθει υψηλά και λοιπά τα αξιώματα και αδιαφορεί τελείως δια τη φωνή της συνειδήσεώς του.

Των κτηνών αυτών, τα οποία έπνιξαν μέσα εις τα στήθη τους παν ιερόν και όσιον, δεν μιλώ περί των ανθρώπων αυτών, των κτηνανθρώπων, οι οποίοι έσβησαν την φωνή της συνειδήσεώς των. Αυτοί είναι υπερπωρωμένοι, αυτοί είναι και καυτηριασμένοι της συνείδησης, αυτοί είναι εκείνοι οι οποίοι δεν έχουν καμίαν έννοιαν από Θεό. Να τους καλοτυχήσεις, να τους μακαρίσεις; Όχι δα, είναι δυστυχείς. Δυστυχείς, έστω και αν κολυμπούν μέσα εις χρυσίον. Είναι δυστυχείς και αν λέγονται εργοστασιάρχες. Είναι δυστυχείς και αν λέγονται πλοιοκτήτες. Είναι δυστυχείς και αν τα πλούτη των και αν τα καράβια των έχουν πυκνώσει τη Μεσόγειο θάλασσα. Είναι δυστυχείς οσοδήποτε υψηλόν και είναι το αξίωμά των.

Διατί, αδελφοί μου, ένας χωριάτης που τρώει το σκόρδο και κρομμύδι, αλλά έχει την ψυχή του, και ένας βοσκός που βοσκεί επάνω στα ψηλά μας βουνά, τα αθανάτερνικα βουνά, και ζει με την οικογένειά του μιαν τίμιαν και αγνή και ευαγγελική ζωή, ένας τέτοιος χωρικός βοσκός είναι ευτυχής. Έχει παράδεισο μέσα στην καρδιά του, ενώ ο άλλος, οσοδήποτε υψηλόν και αν είναι, όταν έχει διαπράξει τη μίαν, αισθάνεται μέσα σε σαιξπήρειο δράμα, διωκόμενος από τις Ερινύες της συνείδησής του, οι οποίες δεν τον αφήνουν ποτέ να ησυχάσει επί της γης.

Κακώς νομίζουν τινές ότι η ευτυχία είναι η τέχνη των εξωτερικών, είπε ο Χριστός, και οι αιώνες το αποδεικνύουν. Καν άστρα πέσουν, κατά που όταν μην ξεχαθούν, καν ανωκάτω γίνει ο κόσμος, είπε ο Χριστός, και ο λόγος του είναι αληθινός, ότι η βασιλεία ημών εντός ημών εστί.

Μη ζητάτε την ευτυχία εις τα εξωτερικά πράγματα. Όταν στην καρδιά σου βασιλεύει το άστρο της συνειδήσεως, όταν στην καρδιά σου βαδίζεις με το θέλημα του Θεού, τότε αισθάνεσαι μιαν ηδονή απερίγραπτον. Ναι, μην το μακρύνετε λοιπόν. Θα έρθει η ώρα, και εγγύς εστί. Θα έρθει η ώρα. Όσο είναι βέβαιο ότι σήμερα βρισκόμαστε εδώ στο ναό, όσο είναι βέβαιο ότι αύριο θα έρθει η Δευτέρα, τόσο είναι βέβαιο ότι θα έρθει η μέρα. Η μέρα εκείνη η μεγάλη και φοβερά, της οποίας την εικόνα μας έδωσε ο Κύριος δια της παραβολής, της μεγάλης αυτής παραβολής της εικόνας της μελλούσης Κρίσεως.

Θα έρθει η μέρα εκείνη. Τότε, τότε θα γίνει. Τι θα γίνει; Τι θα γίνει; Να τι θα γίνει. Το τραγικότερον όλων της συνταρασύνης ποιο είναι; Ότι θα ξυπνήσει η συνείδηση. Όπως το παιδί κοιμάται βαθιά μέσα εις την κούνια του και πάει η μητέρα και το ξυπνάει.

Κατά παρόμοιον τρόπον, όσοι κοιμούνται μέσα στα μνήματα, όσοι κοιμούνται μέσα και έχουν συνείδηση καθηλωμένη, θα τους ξυπνήσει με το φτερό του μόνο. Μέσα εις τα πελάγια και ωκεανούς, οπουδήποτε υπάρχει ανθρωπίνη ύπαρξις, ναι, με τα φτερά του τα αρχαγγελικά, η σάλπιγξ η ουράνιος.

Θα ξυπνήσει τη συνείδηση και αυτό, νομίζω, κατ' εμέ είναι το φοβερότερο και τραγικότερο σημείο της Μελλούσης Κρίσεως. Θα ξυπνήσει. Ας γλεντούν, ας διασκεδάζουν, ας καίουν σε μια νύχτα εκατομμύρια φράγκα, ας σπάζουν τα πιάτα μέσα στα καμπαρέ, ας οργιάζουν, ας μεταβάλουν την πατρίδα μας εις πορνούπολη, ας κάνουν τι θέλουν. Ουαί αυτοίς, ουαί! Θα έρθει η μέρα εκείνη, θα ξυπνήσει μέσα η συνείδηση.

Όταν ξυπνήσει η συνείδηση, τότε πλέον και τα μικρότερα αμαρτήματα θα παρουσιαστούν ενώπιον του ανθρώπου όπως παρουσιάζονται μέσα στο κινηματογραφικό φιλμ όλες οι περιπέτειες ενός έργου. Ναι, θα ξυπνήσει και θα ακούσει λοιπόν το κατηγορώ. Ένα κατηγορώ αδυσώπητον. Ποιο κατηγορώ; Της συνειδήσεως. Προτού ακόμα εκφέρει την απόφασή του ο αδέκαστος Κριτής των αιώνων, ο εσταυρωμένος Κύριός μας, προτού, λέγω, να εκφέρει την αδέκαστον φωνή του.

Μέσα η συνείδησίς μας θα γίνει ο μεγαλύτερος κατήγορος και θα ακούσουν τα άστρα και οι ποταμοί και θα φρίξει η θάλασσα και η συνείδησίς μας θα συνταραχθεί εκ βαθέων και θα ακούσουν το «Σεις». Σεις, σεις, το σεις. Σεις που εμολύνατε την γλώσσα σας με την απαίσια βλασφημία. Σεις που επήγατε στα δικαστήρια και απλώσατε τα βρωμερά σας χέρια επάνω στο Ευαγγέλιο δι' ολίγα κέρματα και δι' μίαν πήχιν οικόπεδο.

Τα σπίτια των ανθρώπων και ατιμάσατε την γυναίκα του άλλου και το κορίτσι του άλλου, εσείς οι οποίοι φανήκατε άσπλαχνοι εις τας ανάγκας του άλλου, εσείς που αδικήσατε, εσείς που εκλέψατε, εσείς που τα χέρια σας στάζουν αίμα, εσείς οι πάντες, οι αμετανόητοι αμαρτωλοί, εσείς, τώρα έφτασε η ώρα να ξυπνήσει η συνείδησή μας.

Ω ποία ώρα φοβερά, όπως ψάλλει σήμερα η Εκκλησία μας. Τότε είναι προτιμότερον, και θα ακουστεί φωνή, όπως λέγει στην Αποκάλυψη. Προτιμότερο, λέγει, τότε θα πούνε οι αμαρτωλοί, ας ανοίξει η θάλασσα, ας ανοίξει η γη να μας καταπιεί, πριν να ακούσουμε την φωνή του κατηγορώ, την φωνή της συνειδήσεώς μας, την φωνή του αδεκάστου Κριτού.

Διά τούτο, αγαπητοί, εάν ταύτα είναι αλήθεια, και είναι αλήθεια, εάν ταύτα είναι αλήθεια, και είναι αλήθεια, σας καλώ ενώπιον του άμβωνος να κάνουμε μια αναθεώρηση του αμαρτωλού μας βίου. Ας εξετάσουμε τα ενδότερα των εαυτών μας και αν πταίξαμε ως άνθρωποι, ας μετανοήσουμε μπροστά στα πόδια του Εσταυρωμένου.

Ας κλάψουμε, ας μετανοήσουμε, ας σβήσουμε μέσα από τη συνείδησή μας τα αμαρτήματά μας και ας προσπαθήσουμε να έχουμε πάντα τα αυτιά μας, όπως άλλοι έχουν το αυτί τους τεντωμένο, να ακούσουν σήματα εκ του ουρανίου κόσμου ερχόμενα δια πειράβλων. Εσύ έχεις τα αυτάκια σου προσηλωμένα, να ακούσεις κάποιο άλλο σήμα που έρχεται εκ του βάθους της υπάρξεώς σου;

Ας προσέξουμε τη συνείδησή μας, ας καλλιεργήσουμε τη συνείδησή μας, ας φωτίσουμε τη συνείδησή μας. Να μην είναι συνείδησις περιδεής, να μην είναι συνείδησις σκοτεινή, να είναι φωτεινή η συνείδησή μας. Ας ακολουθήσουμε το άστρο αυτό της συνειδήσεώς μας και από βίο, από ημέρα σε ημέρα και από νύχτα σε νύχτα.

Και από χαρά σε χαρά, και από οδύνη σε οδύνη, και από Γολγοθά σε Γολγοθά, θα φθάσουμε την ημέραν εκείνην, την μεγάλην και τρομεράν, κατά την οποίαν ενώπιον του Θεού όλοι μας να δώσουμε καλή απολογία επί του φοβερού βήματος του Χριστού. Ο δε Κύριος Ιησούς Χριστός, διά πρεσβειών της Παναγίας Θεοτόκου, ας είναι μετά πάντων ημών.

Λαμπρά είναι, αγαπητοί μου χριστιανοί, λαμπρά είναι η σημερινή ημέρα. Είναι η εορτή της Ορθοδοξίας. Σήμερα σάλπιγγες σαλπίζουν, σήμερα τα Ιερά Λάβαρα της Πίστεως ανεμίζουν, σήμερα οι Ιερές Εικόνες υψώνονται, σήμερα τάγματα ηρώων της Πίστεως παρελαύνουν ενώπιον των οφθαλμών μας.

Σήμερα ουρανός και γη εορτάζει και πανηγυρίζει. Δια την νίκη της Ορθοδόξου Πίστεως. Περί της Πίστεως ομιλεί σήμερον η Εκκλησία μας. Περί της Πίστεως ψάλλουν τα ωραιότερα τροπάρια. Περί της Πίστεως ομιλεί το Ιερό Ευαγγέλιο.

Πιστεύεις; ερωτά ο Κύριος τον Ναθαναήλ. Μείζω τούτων όψη. Περί της πίστεως ιδίως ομιλεί ο Απόστολος. Το δωδέκατο κεφάλαιο της προς Εβραίους επιστολής, το σπουδαιότατο τούτο κεφάλαιο, είναι ύμνος της πίστεως. Εκ του

Εκ του κεφαλαίου τούτου είναι η περικοπή που ακούσαμε σήμερα στην Εκκλησία.

Όχι μία φορά, αλλά πολλές φορές, είκοσι φορές ο Απόστολος δεν κάνει τίποτε άλλο παρά επαναλαμβάνει πίστη, πίστη, πίστη.

Περί της πίστεως, λοιπόν, και εμείς είμεθα υποχρεωμένοι να είπωμε, αγαπητοί μου, ολίγες λέξεις, όχι διότι είμεθα εις θέση να εξαντλήσωμε το θέμα της πίστεως, που είναι ανεξάντλητο, αλλά απλώς να είπωμε ολίγες λέξεις για να εξάρωμε το μεγαλείον της πίστεως, για να παρουσιάσουμε την αξία της πίστεως, την οποία έχει η πίστις εις όλους τους αιώνας.

Και εν πρώτοις, αγαπητοί μου, για να μιλήσουμε απλά και λίγα λόγια, τι είναι αυτή η πίστη; Ποια πίστη είναι αυτή την οποία εμείς οι ορθόδοξοι εγκωμιάζουμε και γεραίρουμε; Διότι πίστη, πίστη έχουν και αυτοί ακόμα οι Κογκολέζοι κάτω μέσα στην Αφρική· να πας, κάτι πιστεύουν.

Πέτρα είναι, ό,τι να είναι, κάτι πιστεύουν. Πίστη έχουν και οι Βουδιστές, πίστη έχουν και οι Ιαπωνέζοι, πίστη έχουν και οι Κινέζοι. Πίστη έχουν και οι Τούρκοι, πίστη έχουν και οι Βρετανοί, πίστη έχουν όλα τα έθνη.

Ποια είναι η πίστη αυτή;

την οποία σήμερα εγκωμιάζει η Αγία Ημών Εκκλησία, είναι η πίστη των Ορθοδόξων. Ποια δηλαδή η πίστη των Ορθοδόξων; Ποια είναι αυτή; Είναι η πίστη στον Θεό, απλώς στον Θεό; Είναι πίστη στον εν Τριάδι Θεό, πίστη στον Πατέρα, πίστη στον Υιόν τον ενανθρωπήσαντα, πίστη στο Πνεύμα το Άγιο, πίστη στη θεία προέλευση του ανθρώπου.

Πίστης εις την πέραν του τάφου ζωήν, πίστης εις την κρίση και ανταπόδοση, πίστης εις την αιώνιον κόλαση, πίστης εις τον παράδεισο, πίστης σε όλες τις ουράνιες αλήθειες που απεκάλυψε ο ενανθρωπήσας Λόγος, πίστης εις όσα εκήρυξαν οι Απόστολοι, Πίστης εις όσα εδίδαξαν συμφώνως με το κήρυγμα των Αποστόλων οι Μεγάλοι Πατέρες της Εκκλησίας μας.

Πίστης εις όσα κατοχύρωσαν δια όρων και δογμάτων οι Άγιοι Πατέρες των Οικουμενικών και των Τοπικών Συνόδων. Αυτή είναι η πίστης. Πίστης, τεραστία δύναμις. Αλλά δεν ακούτε; Υπάρχουν άπιστοι, υπάρχουν άθεοι, οι οποίοι τι λένε; Λένε ότι κάποτε η πίστης είχε αξία, σε χρόνια σκότους σου λένε, σε χρόνια αμαθείας, σε χρόνια σκοταδισμού, σε χρόνια μεσαίωνος η πίστης είχε αξία.

Σήμερα, σου λένε, σήμερα η πίστης κτυπιέται, σήμερα η πίστης γκρεμίζεται, σήμερα η πίστης, η πίστης, σου λένε, η πίστης. Σήμερα που ο άνθρωπος είναι έτοιμος να πατήσει το πόδι του επάνω στη σελήνη, σήμερα που ο άνθρωπος να κάνει αεροδρόμιο επάνω στα αστέρια, σήμερα ο άνθρωπος που πλησιάζει τους αστερισμούς, σήμερα ο άνθρωπος που έκανε τεράστια άλματα, σήμερα εσύ ομιλείς περί πίστεως και περί Τριάδος;

Άδωση πριν δογμάτων και πριν τούτο και πριν εκείνο. Σήμερα δεν υπάρχει, σήμερα έπεσε η πίστης. Κάποιοι άλλοι ήταν δύναμη στα παλιά τα χρόνια, σου λέει, αλλά τώρα σήμερα δεν έχει καμιά πέραση, γιατί είχε κάποια, ήρθε μια άλλη δύναμη πιο μεγάλη από την πίστη. Και ποια είναι αυτή η δύναμη που είναι πιο μεγάλη από την πίστη και κατήργησε την πίστη; Και απαντούν οι βάτραχοι της Αποκαλύψεως εν χορώ, κουάξ κουάξ, απαντούν όλοι. Και τι μας λένε; Ότι αυτή η δύναμη που κατήργησε την πίστη και τον Θεό

Θεό και όλα, ότι η δύναμη αυτή η τεράστια είναι η επιστήμη. Και όταν λένε την επιστήμη, γεμίζει το στόμα τους. Η επιστήμη, σου λέει, η επιστήμη. Η επιστήμη. Τι θα απαντήσω εις αυτούς; Θα απαντήσω, αγαπητοί μου, δι’ ολίγων τα εξής ολίγα.

Πρώτον, ότι εμείς, η Εκκλησία, δεν είμεθα εναντίον της επιστήμης. Δεν υποτιμούμε την επιστήμη, δεν είμεθα εχθροί της επιστήμης. Αλλά λέγομεν και τονίζομεν: οσαδήποτε άλματα έχει κάνει η επιστήμη, και αν ακόμη κάνει αεροδρόμια στους αστέρας, και αν ακόμη ο άνθρωπος φθάσει στους αστερισμούς, και οσονδήποτε να προοδεύσει ο άνθρωπος, ποτέ, μα ποτέ, μα ποτέ, το τονίζω, δεν θα μπορέσει να καταργήσει την πίστη.

Δεν μπορεί να υπερφαλαγγίσει το μεγαλείο της πίστεως. Γιατί; Διότι δύο είναι οι κύκλοι της ερεύνης του ανθρωπίνου πνεύματος. Ο ένας κύκλος είναι ο κύκλος εκείνος, εις τον οποίον υπάρχουμε, στον κύκλο αυτόν.

Πιάσεις το λογικό σου, το λογικό του ανθρώπου, κάνεις διαβήτη, θα γράψεις ένα μεγάλο κύκλο. Με διαβήτη το λογικό του ανθρώπου, θα γράψεις ένα μεγάλο

κύκλον, και μέσα στον κύκλον αυτόν είναι τα αισθητά, είναι τα ορατά, είναι τα υλικά, είναι αυτά τα οποία μπορείς να τα βάλεις στο χημείο, να τα βάλεις στο εργαστήριο, να τα εξετάσεις, να τα ζυγίσεις, να τα αναλύσεις. Είναι τα αισθητά πράγματα.

Ο δε άλλος κύκλος, με διαβήτη την πίστη που διαγράφει ένα τεράστιο κύκλο, είναι άλλος κύκλος, είναι τα αόρατα, είναι τα υπερφυσικά, είναι τα ψυχικά, είναι τα πνευματικά φαινόμενα. Δεν έχει λοιπόν η επιστήμη ως αντικείμενο, δεν μπορεί λοιπόν η επιστήμη να εισέλθει σε έναν κύκλο. Πρέπει να σπάσει τον διαβήτη της, ο δε διαβήτης της είναι η λογική, να σπάσει τον διαβήτη για να εισέλθει σε ένα άλλον διαβήτη, αδαμάντινον διαβήτη, ο οποίος διαγράφει έναν κύκλο τεράστιο, ο οποίος είναι ο κύκλος των αοράτων πραγμάτων, των πνευματικών και ψυχικών πραγμάτων.

Εάν λοιπόν η επιστήμη περιοριστεί στο δικό της κύκλο, δεν υπάρχει καμία σύγκρουση μεταξύ επιστήμης, αλλά μόλις τολμήσει η επιστήμη να εξέλθει από τον κύκλο πλέον τον δικό της, πάει πλέον να είναι επιστήμη και εισέρχεται πλέον σε έναν κόσμο άλλο, εις τον οποίο μόνο θέση δεν έχει η πίστη.

Έπειτα γεννάει το ερώτημα: η επιστήμη που καυχάται, γεννάει το ερώτημα, ερεύνησε όλο αυτό το υλικό; Διότι υπάρχουν δύο σύμπαντα, το υλικό σύμπαν και το πνευματικό σύμπαν. Το υλικό σύμπαν το ξέρετε όλοι. Το πνευματικό σύμπαν ποιο είναι; Ποιο είναι το πνευματικό σύμπαν; Εκείνο είναι. Το υλικό σύμπαν ερευνάει η επιστήμη. Το πνευματικό σύμπαν ποιος το ερευνάει; Το πνευματικό σύμπαν πού είναι; Μες στην καρδιά σου το έχεις το πνευματικό σύμπαν. Υπάρχει μέσα στην καρδιά του κάθε ανθρώπου ένα πνευματικό και αόρατο σύμπαν απίστευτο και απίθανο.

Λοιπόν, το υλικό σύμπαν γεννάει το ερώτημα: το ερεύνησε η επιστήμη; Το ερεύνησε κάθε... κάθε...

Το ελάχιστο αντικείμενο που ερευνά η επιστήμη, που η επιστήμη δεν το έχει καλά-καλά ακόμα εξετάσει. Παράδειγμα, ένα παράδειγμα: ένας επιστήμων Βέλγος εθυσίασε, για φανταστείτε, δεν ήταν από εκείνους τους επιστήμονες τους δικούς μας που παίρνουν το δίπλωμα και μετά κάθονται στα καφενεία, στα χωριά και δεν ανοίγουν πλέον τα χαρτιά τους.

Αλλά ήταν ένας που ούτε καφενείο, ούτε πλατεία, ούτε τίποτα. Για φανταστείτε, 50 χρόνια ζωής, από 35 to 25 ετών μέχρι 75 χρονών, δεν έκανε τίποτα άλλο: την ερευνά, την εξετάζει. Με το μικροσκόπιο, με τούτο, ημέρα, χειμώνα, καλοκαίρι, την εξετάζει.

Να εξετάζει τη μέλισσα, 50 χρόνια να εξετάζει τη μέλισσα. Έγραψε δύο μεγάλα βιβλία, τόμους ολοκλήρους, η μέλισσα. Και όταν τελείωσε το βιβλίο, τι λέγει; Έχει ακόμα μυστήρια η μέλισσα που δεν μπορούμε να τα βρούμε τα μυστήρια.

Μια μέλισσα λοιπόν δεν μπορείς να γνωρίσεις τι είναι μέσα. Βιομήχανος είναι, τι πλάνα έχουν οι μηχανικοί, αν πάρεις μηχανικό και σου κτίσουν λοιπόν αυτά. Μηχανικός είναι, βιομήχανος είναι, χημικός είναι, τι είναι ακόμα; Ζαχαροπλάστης είναι μέσα η μέλισσα εκείνο.

Εάν λοιπόν μια μέλισσα, ένα μικρό έντομο, δεν μπορεί η επιστήμη ακόμα να το ερευνήσει, εάν ένα μυρμήγκι, εάν ένα μόριον ύλης, αυτά ακόμα τα αυτά, τα ορατά, δεν μπορεί να τα ερευνήσει. Ας τα εξετάσει αυτά, ας τα ερευνήσει, ας τα ερευνήσει αυτά και άμα τελειώσει να ερευνάει το σύμπαν.

το υλικό σύμπαν, τότε να δούμε αν θα μπορέσει να έχει φτερούγες να μπει μέσα στο πνευματικό σύμπαν, το οποίο είναι άπειρο. Έπειτα, κάτι άλλο, μας λένε ότι η επιστήμη δημιούργησε πολιτισμό. Ποιο πολιτισμό, ρωτούμε κι εμείς; Ποιο πολιτισμό; Ποιος πολιτισμός; Πολύ καλά. Πολιτισμός είναι τα αυτοκίνητα. Πολιτισμός είναι οι σιδηρόδρομοι. Πολιτισμός είναι τα ραντάρ.

Πολιτισμός είναι τα γεφύρια, πολιτισμός είναι όλα αυτά τα οποία δημιουργούν, οι πύραυλοι, τα διαστημόπλοια και λοιπά, πολιτισμός είναι οι ουρανοξύστες, πολιτισμός είναι οι μεγάλες πολιτείες. Αυτός είναι πολιτισμός μόνο. Ξεχάσαμε, ξεχάσαμε, ξεχάσαμε. Κάτι άλλο έχει ακόμα ο πολιτισμός αυτός. Ποιος πολιτισμός; Το λέει η Αποκάλυψη. Το λέει η Αποκάλυψη. Τι λέει η Αποκάλυψη;

Κοντά σε αυτά που εδημιούργησε ο πολιτισμός, έχει και κάτι άλλο, ότι κάτω από την κόλαση, λέει κάπου εκεί η Αποκάλυψη, ότι ενώ, λέει, οι άνθρωποι θα κάνουν έναν πολιτισμό μεγάλο, κοιτάξτε ο πολιτισμός των ημερών μας, με όλα τα μέσα.

Ξαφνικά, λέει, θα ανοίξει μια καταπακτή και μέσα από την καταπακτή θα βγει ένας άγγελος. Όχι άγγελος με λευκά φτερά, αλλά άγγελος με μαύρα φτερά.

Θα ανεβεί επάνω από τους ουρανοξύστες, θα ανεβεί επάνω από τις πολιτείες, και τότε κλάψατε, ω κόσμε, διότι θα κρατεί στα χέρια του ο άγγελος αυτός με τα μαύρα φτερά, θα κρατεί επάνω στις πόλεις, επάνω στα γεφύρια, επάνω στον πολιτισμό αυτό, θα κρατεί μια φιάλη, και μέσα στην φιάλη αυτή θα έχει κλείσει τον θάνατο εκατομμυρίων ανθρώπων. Θα κρατεί την φιάλη, την ατομική βόμβα. Ορίστε λοιπόν τι θα τον κάνει τον πολιτισμό αυτόν, όταν απάνω από τα κεφάλια όλων των ανθρώπων

Επικρέμαται αυτή η δαμόκλειος σπάθη. Ναι, και σε ρωτώ, ποιος από εσάς, ποιος από εσάς προτιμάει να καθίσει σε ένα παλάτι που είναι μέσα τηλέφωνα, είναι μέσα κομφόρ, είναι όλα τα μέσα, όλα τα μέσα; Αλλά μες στο παλάτι αυτό, μες στο παλάτι αυτό που έχει όλα τα κομφόρ της παρούσης ζωής, μες στο παλάτι αυτό το συγχρονισμένο να υπάρχουν σε διάφορες γωνιές δολοφόνοι που τη νύχτα θα σηκωθούν να σε σκοτώσουν.

Κάθεσαι στο παλάτι αυτό μέσα εσύ, όταν ξέρεις ότι από ώρα σε ώρα θα ξεπεταχτούν, θα βγουν από τις διάφορες γωνίες των ανακτόρων για να σε δολοφονήσουν; Και σε ρωτώ, τι προτιμάς; Στο παλάτι αυτό να κάθεσαι ή να κάθεσαι σε μια καλύβα, σε μια καλύβα ενός βοσκού αγραμμάτου, ο οποίος δεν ξέρει να βάλει την υπογραφή του;

Αλλά μυρμήγκι δεν πατάει. Μυρμήγκι δεν πατάει γιατί έχει φόβον Θεού. Προτιμάς χίλιες φορές να κοιμηθείς σε μια καλύβα, καλύβα μέσα που δεν έχει ηλεκτρικά, που δεν έχει τίποτα, που έχει κλαδιά, αλλά ξέρεις ότι μέσα, όταν κοιμάσαι, θα σε φυλάγει ο βοσκός αυτός γιατί είναι τίμιος άνθρωπος, παρά να κάθεσαι μέσα σε μια πολιτεία που από ώρα σε ώρα κινδυνεύει να γίνει φωτιά και παρανάλωμα.

Λοιπόν, να, ο πολιτισμός κοντά στα άλλα μας έφερε και τον μεγαλύτερο κίνδυνο της καταστροφής και απωλείας. Ναι, και συνεπώς, εκτός του πολιτισμού αυτού υπάρχει ένας άλλος πολιτισμός, και ο πολιτισμός αυτός είναι ο ψυχικός πολιτισμός, είναι ο πολιτισμός που δημιουργεί η πίστη.

Μόνον η πίστη, μόνον η ιδέα ότι ο άνθρωπος, ότι η ζωή μας δεν τελειώνει με το φτυάρι των νεκροθαφτών. Ποιος το είπε αυτό, ποιος το είπε αυτό το έγκλημα; Δεν τελειώνει η ζωή του ανθρώπου με το φτυάρι του νεκροθάφτη. Μόνο η πίστη που μας δείχνει ότι πέρα από τα υλικά υπάρχουν τα πνευματικά, μόνο αυτή η πίστη μας δημιουργεί το αίσθημα ότι ο άνθρωπος επλάστη για κάτι μεγάλο και υψηλό.

Και μην νομίσετε ότι αυτό το λέμε μόνο εμείς. Το λένε ποιοι; Το λένε, το λένε ποιοι; Οι μικροί και ασήμαντοι επιστήμονες; Το λένε οι μεγαλύτεροι, οι κορυφαίοι των επιστημόνων. Όσοι εμελέτησαν βαθιά την επιστήμη, αυτοί γονατίζουν περισσότερο από βαμβάντες, περισσότερο από ιεροκήρυκας, περισσότερο από πατριάρχας. Αυτοί γονατίζουν μέσα στα αστροσκοπία και μέσα στα χημεία και μέσα στα κέντρα. Αυτοί βλέπουν τον Θεό να περπατάει επάνω, πάνω στα σύννεφα και παντού δεξιά και αριστερά. Και πιστεύουν, μεγάλοι κορυφαίοι επιστήμονες, πιστεύουν και λέγουν.

Πιστεύουν στον Χριστό, πιστεύουν στα δόγματα της πίστεώς μας και λένε: «Δόξα σοι τω δείξαντι το φως, διότι όντως φως είναι η πίστις ημών». Αδελφοί μου, αλλά γιατί να σας κουράζω, γιατί να σας κουράζω, γιατί να θέλω να απαντήσω...

Να απαντήσω εις τους απίστους; Δεν υπάρχει ανάγκη να απαντήσω. Μα έτσι λάθος κάνω. Εις το ρώτημα αν η πίστις έχει αξία, απαντά, τι απαντά; Απαντά η ιστορία, απαντά η ιστορία του μικρού αυτού έθνους, απαντούμε κι εμείς, χριστιανοί μου. Δεν ξέρω για τα άλλα έθνη, αλλά κι εδώ στην Ελλάδα.

Που οι άνθρωποι θα πάψουν να πιστεύουν, όπως λέγει ο Κοσμάς ο Αιτωλός, και αν έρθει αυτή η μέρα η καταραμένη, κατά την οποία θα αδειάσουν οι εκκλησίες, θα αδειάσουν οι πάντες και θα μου δώσουν τα ουράνια οι άνθρωποι, ή αν, λέγω, έρθει αυτή η καταραμένη η μέρα, να ξέρετε πολύ καλά, και οι πέτρες και τα λιθάρια αυτής της γης θα φωνάξουν: «Εις Άγιος, εις Κύριος, Ιησούς Χριστός, εις δόξαν Θεού Πατρός», διότι εδώ μέσα τα βράχια αυτά

απαντά εδώ η γη της Ελλάδος. Τι απαντά; Όπου να ανοίξεις, τι λέγει; Πίστη, πίστη. Το έθνος αυτό το μικρόν, το μικρόν αυτό έθνος, εστάθηκε με την πίστη. Πίστη. Οι πατέρες ημών στο Βυζάντιο, δεν είναι μικρά η ιστορία αυτή, κρατήσανε χίλια χρόνια και γινόταν το φράγμα, ο φράχτης και δεν μπόρεσαν να τον διασπάσουν χιλιάδες βάρβαροι.

Έκφρασις της πίστεως αυτής είναι ο Ακάθιστος Ύμνος. Έκφρασις της πίστεως αυτής είναι το υπέροχο εκείνο λυρικό ποίημα του Ακάθιστου Ύμνου. Ναι, πίστη, όταν το γένος μας υπεδουλώθη. Όταν το γένος μας υπεδουλώθη στους Τούρκους διά της αμαρτίας μας.

Οι πίστεις διά της πίστεως κράτησαν τετρακόσια χρόνια και δεν έσβησαν. Μέσα στους νάρθηκες των εκκλησιών, κάτω από το Οκτωήχι και το Ψαλτήριο, από ιερομονάχους και ρασοφόρους εμπνευσμένους, κράτησε το έθνος αυτό τετρακόσια ολόκληρα χρόνια.

Μια φούχτα Ελλήνων με αηττήτους προμάχους της πίστεως το ανέσυραν εκ του τάφου δουλείας τεσσάρων αιώνων, το μικρόν τούτο έθνος. Πίστη, πίστη, πίστη, πίστη κι όχι γνώση, πίστη κι όχι γνώση, πίστη κι όχι πλούτο, πίστη κι όχι υπερεπιστήμη, πίστη.

Μια φούχτα ανθρώπων μέσα στο Μεσολόγγι, μέσα στο Μεσολόγγι γίνηκανε σκέλετρα εκεί πέρα, και ένας Καψάλης έριψε φωτιά μέσα στο βαρέλι πυρίτιδος και έψαλε: «Μνήσθητί μου, Κύριε, όταν έλθεις στη βασιλεία σου».

Πίστη και όχι επιστήμη, πίστη! Κάτω στην Κρήτη ένας καλόγερος, ο Γαβριήλ, είπε, έριψε κι αυτός τον δαυλόν του και είπε: «Κατ' Ευαγγέλιο, παιδιά της Κρήτης, κατ' Ευαγγέλιο, δεν υπάρχει θάνατος, αιωνία ζωή υπάρχει!»

Πολεμήσουμε γενναίως και πέσωμε ως Έλληνες. Πίστη, πίστη και όχι επιστήμη. Ανεβήκαμε τα ψηλά βουνά της Αλβανίας και γράψαμε ένα «Όχι», πιστεύοντες εις την υπέρμαχον στρατηγόν του γένους μας. Πίστη και όχι επιστήμη, κρατούμε τα σαβράσια αυτά. Και την πίστη αυτή που ανόσιοι, απάτριδες, ανάξια παιδιά της Ελλάδος ζητούν να την τορπιλίσουνε, την πίστη αυτή θα την κρατήσουμε.

Το φως μας είναι η παρηγοριά μας, είναι η αγκυρά μας, είναι ο φάρος μας, είναι το φάρμακό μας, είναι ο ιατρός μας, είναι η ζωή μας. Προτιμάμε να αποθάνουμε πριν να σβήσει η πίστη. Η πίστη είναι ο βράχος.

Είμαι από νησί, από νησί είμαι, από νησί, κοντά στα βράχια, στα ξηρά εκείνα βράχια, υπάρχουν στρείδια, άμα δει το στρείδι, άμα καταλάβει το στρείδι ότι πάμε να το βγάλουμε,

Σφίγγει απάνω το στρείδι στο βράχο, που πρέπει να σπάσει το βράχο, να βγει το στρείδι από το βράχο. Βράχος και στρείδι ένα πράγμα. Σαν τα στρείδια, σαν τα στρείδια, να κολλήσουμε στο βράχο. Στο βράχο αυτό που λένε Ελλάς, στο βράχο αυτό που λένε Ορθοδοξία. Ούτε Προτεστάντες, ούτε Χιλιαστές, ούτε άθεοι, ούτε άπιστοι, ούτε δαίμονες. Θα μείνουμε στην πίστη των πατέρων μας. Αυτή η πίστη των πατέρων, αυτή η πίστη του έφερσες. Στην πίστη

Στην πίστη αυτή θα ζήσουμε, στην πίστη αυτή θα αποθάνουμε, και από γενεάς εις γενεάν, μέχρι συντελείας των αιώνων, έως ότου υπάρχουν ποτάμια, έως ότου υπάρχουν άστρα, θα ψάλλουμε το μεγαλύτερο της πίστεώς μας. Αυτή η νίκη, η νικήσασα τον κόσμον, είναι η πίστη μας.