Ο Σταυρός, η ψυχή και ο αγώνας της Σαρακοστής

Ἡ ἀγγλικὴ μεταγραφὴ εἶναι αὐτόματη μετάφραση τῆς πρωτότυπης ἑλληνικῆς διάλεξης. Ἐνδέχεται νὰ περιέχει σφάλματα· ἡ πρωτότυπη ἑλληνικὴ ἠχητικὴ ἐγγραφὴ εἶναι ἡ ἔγκυρη πηγή. Ὁρισμένα ἀποσπάσματα παραλείπονται βάσει ἐκδοτικῆς πολιτικῆς.

The day before yesterday, on Friday evening, when the service of the third section of the Akathist Hymn was being sung, we spoke here in the Church.

We spoke about... Let me see now. Do you remember? Only two days have passed, barely two days. So why should you remember? Because a teacher should not just teach; he should also ask his students whether they remember.

As I have said before, we remember a hurtful word into old age. A hurtful word we heard as little children stays imprinted on our minds. But a good word we forget.

We simply forget it. Now, which of the twenty-four stanzas of the Akathist Hymn did we explain? Which one was it? John, do you remember? Who remembers? Come now. We explained the stanza beginning with the letter rho. Yes: ‘Eloquent orators, like mute fish, we see before you, O Theotokos, for they cannot explain how you remained a virgin and yet bore a child.’

‘But we, marveling at the mystery, at the wonder, cry: Alleluia.’ We said that unbelievers are perplexed. They do not want to believe that the Virgin bore a Son, her only-begotten Son. Indeed, ‘These things are contradictory,’ they say, that is what they say.

They say the two cannot go together: where there is virginity, there is no child; and where there is a child, there is a mother. And we spoke about all their questions of ‘how.’ The mystery reaches far beyond this one question.

We gave examples to show that mystery is found in the natural world as well as in things beyond nature. Tonight we will continue. Today was a holy day, the third Sunday of Great Lent, the day the Church has appointed for the Precious Cross to be brought before us.

The Precious Cross is brought out among flowers, on a tray of flowers carried by the priest, while they chant, “Before Your Cross we bow down, O Christ, and Your holy Resurrection we praise and glorify.” The Precious Cross was raised up. Why, then, was the Precious Cross raised today in all the churches of the Orthodox world?

There is a reason for it. All our life, and especially this holy forty-day fast, we are now twenty days into it, can be described in many ways. But if you wrote ‘Forty days of fasting, Great Lent, equals...’ on a board, what would you write above all? War!

So we are speaking of war. When we say “war,” we do not mean the wars waged by great nations, in which millions upon millions have died and blood has been shed, soaking the earth. We do not mean those wars. We mean another war: a holy war, a sacred war, fought with spiritual means and spiritual weapons. Every Christian who believes in God and in Christ must fight it. This is the sacred war we wage during Holy and Great Lent. I urge those of you who care about these things, and you should, to stop wasting your time on secular radio and television. God willing, if I remain in this diocese, I will try to establish a television station devoted to spiritual things.

We are not saying that this will be all there is; people should also see beautiful things. And there are beautiful things to see: the Holy Sepulchre, Sinai, the Holy Mountain, so many beautiful things. One can see them and say, “Glory to You, O God!” So do not waste your time on secular radio and television. Read books written by the holy Fathers and teachers. One I especially recommend is Unseen Warfare, written by an ascetic and saint of more recent times, Saint Nikodemos of the Holy Mountain. Read it, and you will see what this unseen warfare means, which every Christian must wage. As we have said before, it is a war against three enemies. A war against ourselves, against ourselves. But what is this? Is it absurd?

It is a war against ourselves. If there is one person we love, it is ourselves. That is why the greatest sin is called self-love: love of our own selves. He would let the world burn, so long as he, his wife, and his children are all right; beyond that, he takes no interest and does not care in the least.

So we fight against ourselves, against our corrupted selves, against the passions and our vices. If you want one small example, tell those laypeople, those Christians who call themselves Christians, to give up smoking, to fight that habit. Smoking causes cancer; it brings great harm.

Tell them, tell them, tell them: they do not give it up; they do not have the strength, they do not have the strength. How weak a person is! They see that smoking harms them; they see that they are heading for ruin. The doctor advises them, their wives advise them, their wives weep. And this is only a little cigarette. Now imagine fighting the passions that each of us knows within ourselves. Whatever names those passions may bear, it is a war against the corrupted self.

Our ancient ancestors before Christ used to say that conquering yourself is the greatest victory. That is a victory, a victory indeed. For example, Alexander the Great fought and conquered; he reached as far as the Ganges. Yet this conqueror was himself conquered. By what? By... by drunkenness. He got drunk and killed a man.

Drunkenness, he was conquered by drunkenness. So, a conqueror of the passions. In this holy struggle, a second enemy of ours is the world. By ‘the world,’ we mean people who do not live according to God’s will, who are mockers and mock God and all that is holy and sacred. They never open the Gospel, do not live according to God’s law, and have never gone to confession or partaken of the immaculate Mysteries.

They are always judging and condemning others. They create a worldly current even within the Church, and the believer is in danger of being swept along by it into sin.

So there is war against ourselves, war against the sinful world, and an even fiercer war against Satan, who never ceases, day or night. The hymn sung at the end of the service today was beautiful.

Read it, please. You there, the chanter, read the ending: ‘I lie upon a bed of sickness.’ It says, ‘I lie helpless on the bed of sin.’ Go on, read it for us.

‘I lie there like a sick man,’ it says. ‘I see that the hour of my death is drawing near, and even at that hour Satan does not leave me alone. He comes like a hungry lion, ready to tear me apart.’

Just as a lion springs on a deer and tears it apart with its powerful teeth, so Satan, like a fearsome and dreadful lion, seeks to tear our souls apart. Yes, it is a war.

And this war must be fought; it is being fought. And one more thing: why today, though? This is the war, why the Precious Cross today? Those of us who served as soldiers, who spent days and hours as soldiers, know many secrets of war.

When a battle is being fought, a fierce battle, and the battle is in jeopardy, the soldiers are exhausted, and there is a fear they may be defeated, what does the general, the corps commander, order? He orders the flag to be raised.

It is a sacred moment, a deeply moving moment, when he orders the flag to be raised. The flag! That is what Plastiras did: he ordered the flag raised. When the men saw it, tears came to their eyes. People today, he says, no longer believe in anything.

So the flag is raised. The soldiers and officers see it, find fresh courage to fight, and win a great victory on the battlefield. Just as the flag is raised in the fiercest part of a battle to give the soldiers courage, so now, midway through our struggle, the Cross is set before us. We may be weary from fasting and prayer, but the Cross is our flag and our invincible weapon. Beneath that flag we fight the great battle against the enemies of our souls.

That is how it is. This is the battle we fight against the passions.

And now I’ll tell you a secret: I was here during those terrible years. Once I climbed the mountain here, up to 1020, and saw the battle, a battle, a fierce battle.

Fine young men from Greece were posted there. They had tents and kept watch. They had great faith in God, and each wore a little cross on his chest as they fought that tremendous struggle.

I said to myself, ‘If God grants me the grace, one day I will put up a cross here.’ I do not know how the thought came to me. And God did grant me the grace. When I became a bishop, one of the first things I did was erect a huge Cross, the tallest Cross in Greece.

As soon as I went to erect it, there were the demons: ‘We do not want crosses. Our town is not a cemetery.’ My God, when have they ever failed to oppose something we do? Did they not oppose the idea of the home for the elderly?

Did they not oppose the plan for the church of Saint Panteleimon here? They gathered at night beneath my windows and shouted abuse at me, saying I had demolished their church, their church. What church? What church was that?

But with God’s help we prevailed then. I did not win; the Cross won. The Cross stands high, and today our towns are known for it. Withstand the flame and see the Cross shine and flash at night. Indeed. And there is something else remarkable.

A lady of high society saw the Cross at the monastery in a dream. Her husband was a general, or perhaps a minister; I cannot remember exactly, but he was an atheist in the government. She said, “I must go and see it.” When she arrived here at the border, she made the sign of the Cross. Then this aristocratic lady, naked, naked and barefoot, walked up to the Cross, fell before it, and kissed it.

Indeed, God has granted me the grace to erect such crosses. There are seven in my diocese. This one is the tallest. It was so high that no contractor would take it on.

But that good man Kosmas of Gregoriou took on the work. Later, as a missionary, he went all the way to Uganda. Here the merchants mocked him: ‘How much are you getting from the bishop?’ They could not believe he was getting nothing. This is the generation that asks, ‘How much do you earn?’ As though your worth depends on what you are paid.

You are nothing. He grew tired and disgusted with it all, got up and left, and went down to Uganda to preach among the people there and among the unbelievers. Seven crosses, then: one up at 1020; another higher up, near a place associated with a saint; a third on the blessed little island of Saint Achillios, a cross even there; a fourth down in Komano; a fifth; a sixth in Mesovouno, where there was a massacre during the Occupation; and the seventh up at Pyrgoi, where 318 new martyrs gave their lives for the faith and their homeland.

Since then, many crosses have stood throughout Greece. So we honor the Precious Cross. Beneath its shadow we must take up the sacred struggle for faith and virtue. We must fight.

We must fight. Let no one go unarmed; let no one be cowardly or desert the struggle. Beneath the Cross, all of us must fight, young and old, from the smallest child to the white-haired elder.

We are called to fight, and we must fight, because great things are at stake, not small or insignificant things. It is a matter of the salvation or loss of the soul. Ah, the soul! Listen again now, listen: ‘You go to church and, in the twentieth century, hear people talk about the soul!’

‘Imagine that! These priests, bishops, and preachers talk about things that do not exist, things nobody can see, and fill people’s minds with such ideas.’

What shall we say to them? We shall answer them. Thank you. My dear people, I do not intend to open a body up here before you, as an unbelieving doctor in Athens once did. He has since died, but he repented. He was an accomplished surgeon. When he operated, he would have his students before him, teaching them how to perform the operation. As he opened a patient’s abdomen, he would put his hands inside.

He would put his hands among the waste inside the body, forgive me, and ask, ‘Where is the soul? Where is God?’ The foolish man expected to find the soul there. But thank God, in the end he repented, confessed, and was saved. There is repentance. The soul is not bodily waste, urine, or any other discharge from the intestines or kidneys. It is something else.

The human soul is immaterial. It has a real existence, though it is not made of matter. ‘But we cannot see it.’ Well, let me ask you: can you see the air? Who has ever seen air? We cannot see it, but we feel what it does. It blows, sometimes with great force, as it is doing now up in Denmark.

Up there, the wind blows with such force that people have been killed. It snatches them up and tosses them about like straw.

It lifted cars upright. The powerful wind was terrifying. You cannot see the wind, but you can feel it when it blows fiercely. In the same way, you cannot see the soul. And electricity, can you see it? There is a little wire; you go near it and you die. It is full of electricity. Can you see the electricity? You cannot see it, yet it exists.

Electricity, just as you cannot see magnetism. You can see magnets, though not their magnetic force. How many other invisible things exist, yet people can perceive them through their effects!

That is how things stand, especially with the soul. The soul, too, has manifestations. What manifestations? What are they? I will give just one example; I do not want to tire you, and I will not open ancient books. I will speak very simply, because I want everyone to understand me, not only the educated people here, those who prefer to sit in cafés and chatter about things rather than come here to hear serious words. For what I am saying is not my own...

I received it from books, from the Fathers, from my teachers. I received it...

But the hour will come when a voice sounds in the depths of the soul: ‘My soul, my soul, arise! Why are you sleeping?’ It will come when a person's end draws near.

And none of us knows when our end will come. So let me give you one proof. We know the wind by what it does: a fierce wind can uproot great trees. Papadiamantis tells of a plane tree on an island, hundreds of years old, that the wind tore out as easily as you pull a flower from its pot.

Such is its power. In the same way, we know the soul exists by what it does. I will give you one example. That is enough. What is it? Our thoughts.

Our thoughts. Our thoughts. A human being thinks. Can thoughts be weighed? Can you say one person has fifty percent of a thought and another has a hundred percent?

A thought, but at five hundred, is there anything there? One person thinks differently from another, but thoughts are immaterial.

Yet thought exists. It flies; it travels farther than rockets and spacecraft. You may be sitting here in church, but in another sense you are elsewhere. Only your body is here. Your thoughts are in Australia.

Your thoughts are in Germany, I don't know where else, and so on. That is another matter, but this ability to think shows that the soul exists. It is the soul that thinks. And within us are ideas, ideas. Perhaps I will speak about them another time.

But we do have ideas within us. What sort of ideas? We have within us the idea, the idea of justice. All peoples have a sense of justice. We have within us the idea of truth, and we have the idea of light.

We also have the idea of charity and love, of our homeland and our faith, great and noble things. And we have the idea of duty. Duty makes demands of us. Let me give you a few examples. It is night. You are snoring, while others, the unruly young people, are at places of entertainment. Others are off here and there. It is night, midnight. What do you see? You see a mother with a sick child. She sits beside her child through whole nights without sleeping. What is it that keeps her tired body there when it needs sleep?

The mother sits there through whole nights, showing that she has a soul that feels. It is night, midnight. People are out and about, but if you go to the hospital, you see the nurse there, their angel, an angel of God, sitting at the patient's bedside. Even when the patient is alone, she stays there. Who is she? Why does she not leave the patient? For the pay? Certainly not.

They stay because they feel a duty within them. It is night, midnight, and far away on the River Evros, or here near our own border, a soldier stands guard. What keeps him there? How do you explain it?

Or it is night, and a ship is crossing the vast ocean. Enormous waves are sinking it. On the bridge, the captain orders the lifeboats lowered. Everyone gets into them.

They stay in the lifeboats.

But one man does not go: the captain. The Greek captain remains on the bridge and goes down with the ship.

Yes, it is the soul that shows itself in many ways: in thought, in feeling, in our ideals, and in our sense of sacred duty. The human soul is God’s creation and bears His image, as we have said before. When God made everything else, He spoke and it came to be. He said, “Let there be,” and it was so. But when He made the human being, there was a counsel among the persons of the Holy Trinity,

The persons of the Holy Trinity, the Father, the Son, and the Holy Spirit, said, “Let us make a human being.” The body is perishable and returns to the elements from which it was made, but the soul remains immaterial and immortal. So within us there is also a sense of immortality.

Among all peoples, from the most ancient times, whatever religion you study, you will find the belief in the soul’s immortality rooted in human hearts.

So here is the brief answer we gave.

Let me finish by telling you about two images that I want to consider closely, and then I will end my talk. The first image concerns what He said. But there is one thing worth more than all the proofs, the one worth more than all the proofs, more than all the proofs, the one worth more: the word of our Christ. Everyone lies, of course.

For Christ, the immortality of the soul was a self-evident truth. Just as we do not need to prove that the sun exists, Christ did not set out, as Plato, Aristotle, and the philosophers did, to offer proofs. It is a fact. Instead, He spoke words beyond measure, wondrous words that have led people to repentance. What were they? “What does it profit a man to gain the whole world and lose his soul? Or what can a man give in exchange for his soul?” Now let us picture this with an image.

Imagine that we want to weigh the soul against the material goods that wage war against our eternal soul. Picture a scale, not a pharmacist’s scale, the kind once used to weigh medicines, or a grocer’s scale, but a large one.

Imagine a scale hanging high above the stars, above Orion, where the whole world can see it, from north and south, east and west. People everywhere, men and women, are looking at that scale.

Well, the balance has two pans, two plates. Well, let us put in one pan everything the world considers precious. What does the world consider precious? Gold. I hear now that people are buying gold sovereigns now.

They see the currency becoming unstable, and there is a great deal of buying and selling of sovereigns in our city and everywhere else. So let us gather them all: every sovereign held by the nations, especially England.

And all the gold coins, all the silver coins, and all the precious stones, all of them, if we put them on one pan, the pan, the great big pan, on one of its plates, and then let workers dig through the earth’s crust, go down into the earth, and bring out its gold.

The earth holds vast quantities of gold. And not only that. As I said this morning, and say again here, there are three kinds of gold. The first is yellow gold, the gold of England.

The second kind of gold is black gold: lignite, lignite. You dig and find it beneath the ground; the light we have now comes from lignite. Layers, immense layers of coal lie hidden there: black gold. And the third kind is white gold. What is white gold? Which of the three would you choose: yellow, black, or white gold?

What is the third kind of gold? Water, dear water! Water will run short. In Patras, they are distributing it almost by ration card; there is no water. Why? We live like beasts. I once saw venerable elders, people with no schooling, drink water, make the sign of the Cross, and say, “Thank You, my God.” When a little bird drinks water, it lifts its head upward, as though saying, “God, thank You.” So there are three kinds of gold. Let us gather all the gold the earth holds beneath its crust, all of it, and I will place it on the pan of the scale.

Then let divers plunge into the wild sea and bring up its treasures, for the sea holds treasures beyond counting. Put those on the same pan. Then let pilots and astronauts fly up to the moon and the heights above, and gather anything precious the stars may hold.

Gather all that treasure, the treasure on earth, beneath the earth, and up among the stars, into one pan. The balance will weigh down; it will tip toward the side holding the earthly treasure.

Who could lift it?

Can you name anything else more exalted, higher, and holier? Is there anything else beyond these? And yet, what shall we put in the other pan? The soul, the soul, not the soul of a king or a prince, not the soul of Einstein or Copernicus or other philosophers and teachers, but the soul of a beggar, one of the lowliest, whom you pay no attention to and despise because he is dirty, Greek, and so on.

The soul of a pauper, a beggar. The moment you place it there, his soul, the moment its wings touch the pan, the whole pan tips toward where the soul is. ‘What does it profit a man if he gains the whole world but loses his soul? Or what will a man give in exchange for his soul?’

That is what the Holy Gospel says. I have given you some idea of the soul’s worth. Would you like another? Let us empty the same balance and weigh something else. In one pan, let us place human holiness.

Human holiness. Some people boast of their virtues, as today’s hymns tell us. So let us place there not just one person’s holiness, but the holiness of all the Saints, all the Prophets, all the Patriarchs, men and women alike.

Let us add their tears, let us add their acts of kneeling, let us add their prayers, their fasts, their acts of mercy, the, the, the, the, let us add all these, let us put them in. Add the prayer ropes that monks pray each night. Ascetics pray two hundred such prayer ropes at night; they pray beneath the stars of heaven.

All these are virtues. Let us place every one of them on the balance. But what goes in the other pan? Can all these human virtues save a person?

We do not deny the worth of virtue, as I said. But now let us empty the balance and place something else on it: our sins. Oh, my sin! Oh, your sin, which you have never thought about, which you have never wept over!

It is a weight. It has grown heavy, take note, and I have labored under its weight. Sin is heavy, heavy; it is the heaviest thing of all. So let us put our sins in one pan of the balance: our lies, gossip, harsh judgments, slander, malicious talk, indecent words, foul language, blasphemies, fornication, adultery, and shameful acts.

Put every one of those sins into that pan. What a weight! Like the Himalayas, the Alps, great mountains piled together. Who can lift it?

Scripture says that a person's holy deeds are like a rag. It is a filthy rag, and I cannot translate the expression as it really is.

Holy Scripture says that all human righteousness is like a rag. So who can lift this weight? No one, not an angel or an archangel, not even a patriarch. We hear these words in church, but we do not pay attention to them. I value the meaning of the words. I can see that you are listening now because we are speaking plainly about serious things. When the chanters sing, many of you do not follow, not because they sing badly, but because you cannot understand the words. They sound like a foreign language. That is why we should speak simply, using examples and images to make these truths accessible to everyone. So who can lift the weight? Think of the Himalayas, Olympus, Kaimaktsalan, Vitsi, and Grammos, all those great mountains.

Who can bear such a weight? Even if you were Atlas, whom our ancestors imagined carrying the heavens on his back, could you lift it? And just when everyone has fallen into despair, what happens all of a sudden?

If you believe this, you are a Christian. If you do not believe it, you are not a Christian. What is it? At that very moment, a single drop of the blood of our Christ, who sacrificed Himself for our sins, falls into the other pan of the scales. And as soon as that drop falls, the scales tip toward His blood.

Indeed, Christ is the one who takes away, who takes away the sins of the world. O Christ, You carried Your Cross on Your shoulders; You bore all our sins. We thank You. Let each of us say it to You, with the eyes of our heart.

This is it, my beloved. But do we value these things? Do we accept that the soul is immortal? Are we ready to give an account? Once, in Pontus and Asia Minor, people believed. When they met, they would say, “May you have a good soul.” Do you hear anyone say that now? Nothing, nothing, nothing. The stars within us have gone out. Those great truths that nourish the world have faded.

Now there is great contempt for the soul. How has this come about? You see a young woman of eighteen or nineteen desperate to find a husband. I do not blame her; this is how her father and mother raised her. She runs here and there, and the poor girl is ready to give up her honor for a silk dress. A silk dress!

You see another young person in the flower of his youth, ready to sell his soul for a drug that gives him a moment of pleasure. He sells his soul for a drug.

You see another, a lover of money, selling Christ for thirty pieces of silver.

You see another man, an officer and so on, who holds some rank, selling his soul for the stripes. For the stripes!

All of us, young and old, sell our priceless souls for small and insignificant things. “What will it profit a man if he gains the whole world and loses his soul?” There is no exchange. The other day, something broke inside my car. I went from shop to shop looking for a replacement part, but there was none.

I would have to order it from Germany, order the replacement part. But there is no replacement part for the soul. You have only one soul. If you lose it, you lose it. If you gain it, you gain it in Christ Jesus the Savior.

What are people who do not value the soul like? I will finish with an example. In Africa, people digging in the mountains find beautiful little stones.

Those little stones are diamonds. They cannot appreciate their value; they do not know what diamonds are. We have placed a value on those little stones; they are regarded as diamonds. Some European traders realized this, and what did they do?

They made beads of colored glass: green, red, blue, every color you can imagine. They took these strings of beads to the people there, who gathered around and cried, “Ah, how beautiful!” The traders said, “We will give them to you if you give us those little stones that are of no use to you.”

And so they handed their little stones over to the European trader. There is even a picture of it. They gave him the pearls and diamonds, and he gave them shiny glass beads.

We today, this is a picture of us today, we today, we sell our priceless souls for the beads Satan holds. Those beads are the small and insignificant things for which each of us trades away the eternal treasure of the soul.

That is what I had to say today, my beloved. What more can I add? God must enlighten you. It is not my words that can make you believe. I am a sinful and imperfect bishop. Even if Basil, John Chrysostom, or an angel came to speak to you, why a person comes to believe would still be a mystery.

Some believe, and others do not. It is not for lack of arguments, but for lack of goodwill. I will finish with the words of Saint Kosmas of Aetolia, that saint and more recent martyr.

Two hundred years ago, he went to Albania. It was under Turkish rule then, and the Turks put great pressure on the Christians. Many Christians, for the sake of money and to escape taxes and other pressures, were tempted to give up their faith.

Saint Cosmas wept when he saw Christians abandon their faith and sell it for what the Turks offered them. He gave a wonderful homily and ended with words that tell us, in brief, the value of the soul. What did he say? I will tell you. Keep these words like precious pearls within your soul. Saint Cosmas of Aetolia said:

He said, “We need two things, two things: Christ and the soul. Do not give them away, even if you are offered all the treasures of the world.”

Even if the whole world bears down on you, it cannot take them from you unless you give them away yourselves. No, not us. Let us hold fast to our souls, to our convictions, to our icons, and to our example. Through the intercessions of the Most Holy Theotokos, may God deliver and save us all.

Προχθές που ήταν η Παρασκευή, Παρασκευή το βράδυ, που εψάλλετο η ακολουθία της τρίτης στάσης του Ακαθίστου Ύμνου, εδώ στην Εκκλησία ομιλήσαμε.

Ομιλήσαμε επάνω... Για να δω τώρα, θυμάστε; Εδώ δύο μέρες περάσανε, ούτε δύο μέρες, μόλις περάσανε δύο μέρες. Άρα γιατί τα ενθυμείστε; Γιατί ο δάσκαλος δεν πρέπει να διδάσκει, μόνο να ερωτάει τους μαθητές του αν θυμούνται.

Όπως έχω πει και άλλοτε, τον κακό το λόγο τον θυμούμε μέχρι τα γεράματά μας. Μέχρι τα γεράματά μας, ένας κακός λόγος που ακούσαμε μικρά παιδιά τυπώνεται μέσα στο μυαλό μας. Τον κακό, τον καλό το λόγο τον λυσμουνάμε.

Μόνο λυσμούμε έξω, τον λυσμουνάνουμε. Λοιπόν, ποιο ερμηνεύσαμε, ποιο από τους οίκους, τους 24 οίκους του ακαθίστου ύμνου ερμηνεύσαμε, ποιο είπαν, Γιάννη θυμήστε, ποιος θα το θυμάται, μπρος, ποιο, το ρο, το ρο εξηγήσαμε, το ρο, ναι, Ρήτορας Πολυφθόγκος, Ο Συχθείος Αφώνος, Ο Ρώμων Επισέ Θεοτόκε, Απορρούσι γάρ πώς και τεκίν και παρθένος έμεινες.

Εμείς δε, θαυμάζοντες το μυστήριο, το θαύμα βοώμεν Αλληλούια. Είπαμε εκεί πέρα ότι οι άπιστοι απορούν, δεν θέλουν να πιστεύσουν ότι η Παρθένος γέννησε υιόν, τον μονογενή αυτής υιόν. Μάλιστα, αυτά τα πράγματα, σου λέει, διότι είναι αντίθετα αυτά, σου λέει.

Αντίθετα, δεν συμβιβάζονται: όπου παρθενία, εκεί δεν υπάρχει παιδί, και όπου υπάρχει παιδί, εκεί υπάρχει μητέρα. Και τα είπαμε ότι τα «πώς», αυτό που λένε οι άπιστοι, αυτά τα «πώς» είναι... το μυστήριο που απλώνεται.

Αναφέραμε παραδείγματα για να πείσουμε ότι το μυστήριο απλώνεται όχι μόνο στα υπερφυσικά πράγματα, και στα φυσικά πράγματα. Τώρα εδώ θα συνεχίσουμε απόψε, ότι σήμερα ήταν αγία ημέρα, ήταν ημέρα η τρίτη Κυριακή των Νηστειών, που η Εκκλησία μας όρισε την ημέρα αυτή, την αγία ημέρα, να προβάλλεται ο Τίμιος Σταυρός.

Να προβάλλεται ο Τίμιος Σταυρός εν μέσω ανθέων, μέσα σε δίσκον ανθέων που κρατάει ο ιερεύς, και ψάλλουν: «Τον Σταυρόν Σου, Χριστέ, προσκυνούμεν και την Αγία Σου Ανάσταση υμνούμεν και δοξάζομεν». Ο Τίμιος Σταυρός υψώθη. Ποιος δε ο λόγος, δι' τον οποίον σήμερα εις τους ναούς όλους της Ορθοδοξίας υψώθη ο Τίμιος Σταυρός;

Αρχικώς, δεν είναι τυχαίο το γεγονός. Η αιτία είναι ότι η αγία νηστεία, όλος ο χρόνος της ζωής μας, αλλά ιδιαίτερα η περίοδος νηστείας 40 ημερών, είμαστε τώρα στις 20 ημέρες, 40 ημέρες, ότι αυτός, εάν πάρετε ένα πίνακα και γράψετε στον πίνακα «40 ημέρες νηστεία, Μεγάλη Σαρακοστή, ίσον, ίσον, ίσον», πολλά ίσον είναι, αλλά προπαντός τι είναι; Πόλεμος!

Συ λοιπόν ο Επίσκοπος είσαι πριν του πολέμου. Λοιπόν, όταν λέμε πόλεμο, δεν νοούμε τον πόλεμο αυτών που διεξάγουν τα μεγάλα έθνη και σκοτωθήκαν εκατομμύρια των εκατομμυρίων και χύθηκε αίμα που επότισε τη γη. Δεν νοούμε περί αυτών των πολέμων. Νοούμε έναν πόλεμο άλλο, έναν Άγιον πόλεμο, Ιερόν πόλεμο, πόλεμο που διεξάγεται με πνευματικά μέσα, με πνευματικά όπλα, πόλεμο που πρέπει να τον διεξάγει κάθε χριστιανός που πιστεύει στο Θεό και στο Χριστό. Και ο πόλεμος αυτός ο ιερός είναι ο πόλεμος που διεξάγουμε την Αγία και Μεγάλη Τεσσαρακοστή. Σας συνιστώ, όσοι από εσάς έχετε ενδιαφέροντα, και πρέπει να έχετε ενδιαφέροντα, και δεν πρέπει να σπαταλάτε τον χρόνο σας σε κοσμικά ραδιόφωνα και κοσμικές τηλεοράσεις. Αν θέλει ο Θεός και μείνω στη Μητρόπολη, θα προσπαθήσω να κάνω και τηλεόραση, πνευματική τηλεόραση.

Δεν λέγουμε ότι αυτό θα είναι και αυτό να βλέπουν άνθρωποι τα ωραία πράγματα. Και υπάρχουν τα ωραία πράγματα. Υπάρχουν ο Άγιος Τάφος, το Σινά, το Άγιον Όρος, πόσα ωραία πράγματα. Να τα βλέπει κανείς και να λέει: «Δόξα σοι ο Θεός». Λοιπόν, μη σπαταλάτε σε κοσμικά ραδιόφωνα και κοσμικές τηλεοράσεις τον χρόνο σας. Να ανοίγετε βιβλία που έγραψαν οι Άγιοι Πατέρες και οι δάσκαλοι. Ένα από τα βιβλία αυτά το οποίο συνιστώ ιδιαίτερα είναι ο Αόρατος Πόλεμος. Τον έγραψε ένας ασκητής, ένας Άγιος των τελευταίων χρόνων, ο Άγιος Νικόδημος ο Αγιορείτης. Διαβάσατε το βιβλίο αυτό και θα δείτε εκεί πέρα τι θα πει ο αόρατος πόλεμος που πρέπει να τον διεξάγει ο Χριστιανός. Αόρατος πόλεμος, πόλεμος εναντίον τριών εχθρών, όπως είπαμε και ανωτέρω. Πόλεμος εναντίον του εαυτού μας, του εαυτού μας. Μα τι είναι αυτά; Παράλογα πράγματα είναι;

Θα είναι εναντίον του εαυτού μας. Και αν υπάρχει ένα πρόσωπο που αγαπούμε, είναι ο εαυτός μας. Εντεύθεν και η μεγαλύτερη αμαρτία λέγεται φιλαυτία, τον εαυτό μας. Δεν πάει και να καεί ο κόσμος, καλά να είναι αυτός, η γυναίκα του, τα παιδιά του, και πέραν αυτού δεν ενδιαφέρεται, ούτε του καίγεται καρφί.

Λοιπόν, εναντίον του εαυτού μας, εναντίον του διεφθαρμένου εαυτού μας, εναντίον των παθών και των κακιών. Αν θέλετε μια λεπτομέρεια, πες σ' αυτούς, στους λαϊκούς, στους χριστιανούς που λέγονται χριστιανοί, τώρα να κόψουν το, να πολεμήσουν το κάπνισμα, που είναι καρκίνος, είναι καταστροφή μεγάλη.

Πες, πες, πες, δεν το κόβουν, δεν έχουν την δύναμη, δεν έχουν την δύναμη. Πόσο αδύνατος είναι ο άνθρωπος! Το βλέπουν ότι κάνει κακό το κάπνισμα, βλέπουν ότι οδηγούνται σε καταστροφή, τους συμβουλεύει ο γιατρός, τους συμβουλεύει η γυναίκα, κλαίει η γυναίκα. Ένα μικρό τσιγάρο είναι αυτό. Φαντάσου λοιπόν αυτός ο οποίος να πολεμήσει τα πάθη σου, τα οποία γνωρίζει ο κάθε ένας από εμάς. Οιονδήποτε όνομα και αν φέρουν, πόλεμος εναντίον του διεφθαρμένου.

Έλεγαν δε οι αρχαίοι πρόγονοί μας προ Χριστού: το να νικήσεις τον εαυτό σου είναι υψίστη νίκη. Αυτή είναι νίκη, νίκη αυτή. Τρόπος, ο Μέγας Αλέξανδρος πολέμησε, νίκησε, πήγε μέχρι Γάγγη, κι όμως αυτός ο νικητής νικήθη. Πού; Από το... από τη μέθη, από το... αυτό, εμέθησε και σκότωσε.

Η μέθη, ενικήθη από τη μέθη. Λοιπόν, νικητής των παθών. Στον αγώνα αυτόν τον ιερόν, ένας δεύτερος εχθρός μας είναι ο κόσμος. Λέγοντας δε κόσμον εννοούμε τους ανθρώπους που δεν ζουν σύμφωνα με το θέλημα του Θεού, οι οποίοι είναι εμπαίκτες και θεομπαίκτες και κοροϊδεύουν τα όσια και τα ιερά και δεν ανοίγουν ποτέ το Ευαγγέλιο και δεν ζουν σύμφωνα με το νόμο του Θεού και ποτέ τους δεν πήγαν να εξομολογηθούν και να κοινωνήσουν των αχράντων μυστηρίων.

Αυτοί κρίνουν έτσι, κρίνουν συνεχώς, κατακρίνουν και δημιουργούν ένα ρεύμα, κοσμικό ρεύμα, κοσμικό ρεύμα μέσα στην Εκκλησία και ο πιστός κινδυνεύει από το κοσμικό αυτό ρεύμα να παρασυρθεί και να αμαρτήσει.

Έτσι λέει, πόλεμος εναντίον του εαυτού μας, πόλεμος κατά του κόσμου του αμαρτωλού και ακόμα δριμύτερος ο πόλεμος εναντίον του σατανά που δεν παύει ημέρα και νύχτα. Να το δοξαστικό σήμερα στο τέλος ήταν ωραιότατο.

Διάβασε αυτό, διάβασέ το σε παρακαλώ, ο ψάλτης αυτός, το τέλος, ότι κατάκειμαι επί κλίνης ασθενείας. Κατάκειμαι πάνω λέει, είμαι κατάκοιτος στην κλίνη της αμαρτίας λέει. Για διάβασέ το, διαβάστε αυτό.

Κατάκειμαι ως ασθενής και ό,τι λέει, βλέπω την ώρα, πλησιάζει ο θάνατός μου και εντούτοις όμως και στην ώρα του θανάτου δεν με αφήνει ο σατανάς. Αλλά έρχεται λέει σαν λιοντάρι πεινασμένο να κατασπαράξει.

Όπως το λιοντάρι πέφτει πάνω στο λάφι και το κατασπαράζει με τα δόντια τα ισχυρά, έτσι και ο Σατανάς ως λιοντάρι φοβερόν και απαίσιο ζητεί να κατασπαράξει τας ψυχάς μας. Μάλιστα, έτσι είναι λοιπόν, πόλεμος.

Και ο πόλεμος αυτός πρέπει να διεξαχθεί, διεξάγεται. Και κάτι άλλο, γιατί σήμερα όμως, αυτός είναι ο πόλεμος, γιατί σήμερα ο Τίμιος Σταυρός, εμείς που κάναμε στρατιώτες, σε ημέρες και ώρες στρατιώτες, γνωρίζουμε πολλά μυστικά του πολέμου.

Όταν γίνεται μια μάχη, κραταιά μάχη, και κινδυνεύει η μάχη και είναι κουρασμένοι πλέον οι στρατιώτες και υπάρχει φόβος να νικηθούν, τότε διατάσσει ο στρατηγός, ο σωματάρχης, τι διατάσσει; Να υψωθεί η σημαία.

Ιερά στιγμή, πολύ συγκινητική στιγμή, πολύ συγκινητική στιγμή, διατάσσει να υψωθεί η σημαία. Σημαία, σημαία, έτσι έκανε ο Πλαστήρας, διατάσσω να υψωθεί η σημαία και τότε άμα βλέπαν τη σημαία, δακρύζονταν τα μάτια, τότε λέει, τώρα δεν πιστεύουν τίποτα οι άνθρωποι.

Λοιπόν, υψώνουν τη σημαία και βλέπουν οι στρατιώτες και οι αξιωματικοί τη σημαία, αποκτούσαν αγωνιστικότητα μεγάλη και νικούσαν και θριαμβεύαν στο πεδίο της μάχης. Όπως λοιπόν τότε, αλλά εδώ, όπως τότε στην οξύτητα της μάχης, υψώνουν τη σημαία ίνα λάβουν θάρρος, και εμείς στο μέσο του αγώνα αυτού, κουρασμένοι όπως ήμεθα, αν ήμεθα κουρασμένοι από τη νηστεία, από τις προσευχές, από όλα αυτά, λοιπόν, κουρασμένοι, προβάλλει ενώπιόν μας ως σημαία, και σημαία είναι, η σημαία, ο Σταυρός είναι η σημαία μας, είναι το αήττητον όπλον μας, λοιπόν, και κάτω από τις πτυχές της σημαίας δίνουμε την κρατεά μάχη εναντίον των εχθρών της ψυχής μας.

Έτσι είναι. Αυτή είναι η μάχη που δίνουμε εναντίον των παθών.

Και εγώ, τώρα θα σας πω και ένα μυστικό δηλαδή, ήμουν στα χρόνια εκείνα, τα χρόνια τα φοβερά, 8 χρόνια, 3, βρισκόμουν εδώ μέσα και λοιπά, και ανέβηκα μια φορά πάνω στο βουνό εδώ, στον 1020, και είδα τη μάχη, μάχη, σκληρή μάχη.

Παιδιά, εκλεκτά παιδιά, από την Ελλάδα φυλάγανε πάρα, είχαν σκηνάς εκεί και φυλάγανε, και τα ίδια τα παιδιά αυτά που πιστεύανε πολύ στον Θεό, και είχαν όλα σταυρουδάκια στα στήθη τους και δίνονταν αγών, και μεγάλος αγών.

Και είπα μέσα μου, λέω, αν με αξιώσει ο Θεός, δεν ξέρω πώς μου ήρθε μια ιδέα να στήσω καμιά μέρα σταυρό, λέω, πάνω εδώ πέρα. Και με αξίωσε ο Θεός, όταν έγινα επίσκοπος, εκ των πρώτων μελημάτων που έκανα ήταν το στήσιμο Σταυρού, πελώριος Σταυρός, ο υψηλότερος Σταυρός που υπάρχει στην Ελλάδα.

Μόλις τον πήγα να τον στήσω, να οι δαίμονες. Δεν θα είμαι σταυρούς, δεν νεκροταφεί ο υπόλοιπος μας. Θεέ μου, και πότε; Ποιο έργο που κάνουμε δεν το πολέμησαν; Δεν πολέμησαν την ιδέα του γηροκομείου;

Δεν επολέμησαν την ιδέα του ναού εδώ πέρα, του ναού του Αγίου Παντελεήμονος, που μαζεύτηκαν την νύχτα και με βρίζανε κάτω από τα παράθυρα, ότι γκρέμισα το ναό τους, το ναό τους. Ποιο ναό, ποιο καταστηνός;

Λοιπόν, αλλά με τη βοήθεια του Θεού όμως εμείς νικήσαμε τότε. Όχι εγώ νίκησα, αλλά νίκησε ο Σταυρός και υψώνεται ο Σταυρός, και σήμερα οι πόλεις μας είναι γνωστές από τον Σταυρό. Αντέστε στη φλόγα να δείτε τη νύχτα να φωτοβολεί, να αστράπτει. Μάλιστα. Και ακόμα ένα περίεργο φαινόμενο.

Την ήδη είδε στο μοναστήρι, στο όνειρό της, μια κυρία αριστοκρατίας μεγάλης. Στρατηγός ήταν ο άντρας της, δεν ξέρω τι ήταν, υπουργός, αλλά αθέος κυβερνήσεως. Λέει να πάω να δω και ήρθε, όταν ήρθε εδώ στα σύνορα, και έκανε το σταυρό της. Και ήρθε εδώ και, παρακαλώ, γυμνή αυτή η κυρά, η αριστοκράτισσα, γυμνή με γυμνά πόδια εβάδισε και πήγε πάνω και έπεσε στο σταυρό και τον φιλούσε.

Μάλιστα, και τέτοιους σταυρούς με αξίωσε ο Θεός. Εφτά σταυρούς έχω στην περιφέρειά μου. Ο ένας σταυρός είναι τούτος, ο υψηλότερος, στον χίλιο των οποίων οι σταυρών αυτών δεν ήταν κανένας. Κανείς δεν μπορούσε να τον... ήταν πολύ υψηλός, κανείς εργολάβος δεν αναλάβανε.

Ανέλαβε εκείνο το καλό παιδί ο Κοσμάς, ο Γρηγοριάτης, ο οποίος ιεραπόστολος πήγε μέχρι Ουγκάντα, Ουγκάντα, και εδώ μέσα τον περιπαίζανε οι έμποροι, λέει, πού σου παίρνεις, πόσα λεφτά παίρνεις από το δεσπότη, γιατί δεν μπορούσαν να πιστεύσουν ότι δεν παίρνει τίποτα και δεν παίρνει τίποτα, είναι η γενιά του πόσα παίρνεις, πόσα παίρνεις, τότε έχεις αξία, άμα δεν παίρνεις, πόσα παίρνεις, δεν είσαι τίποτα.

Δεν είσαι τίποτα. Και παρέχει και αηδίασε και σηκώθηκε και έφυγε και πήγε κάτω στην Ουγκάντα να κηρύξει μέσα στους αγρίους και μέσα στους απίστρους, κύριε Αφθαρμένο. Εφτά σταυρούς, λοιπόν. Ο ένας επάνω στο 1020. Ο άλλος επάνω, κοντά στην Αγία, στον Άγιο Κωνστοσυταριάν. Ο τρίτος είναι επάνω στο νησάκι, το βλογημένο νησάκι του Αγίου Αχιλίου, σταυρός ακόμα και εκεί. Ο τέταρτος είναι κάτω στον Κόμανο, ο πέμπτος είναι στην Ελράκη, ο έκτος είναι στο Μεσόβουνο που έγινε σφαγή στα χρόνια της κατοχής και ο άλλος, ο έβδομος, είναι πάνω στους πύργους που εκεί θυσιαστήκαν 318 νεομάρτυρες υπέρ πίστεως και πατρίδος.

Και από τότε πολλοί σταυροί στέκονται στην Ελλάδα μας. Τιμούμε λοιπόν τον Τίμιο Σταυρό και πρέπει λοιπόν κάτω από τη σκιά του Σταυρού να αγωνιστούμε, να κάνουμε τον ιερόν αγώνα, να αγωνιστούμε τον ιερόν αυτόν αγώνα της πίστης και της αρετής, και πρέπει να αγωνιστούμε.

Και πρέπει να αγωνιστούμε, γιατί κανείς άοπλος, κανείς δειλός, κανείς άνανδρος, κανείς λιποτάκτης. Κάτω από το Σταυρό να αγωνιστούμε όλοι, μικροί και μεγάλοι, από το μικρό παιδί μέχρι τον ασπρομάλλη γέροντα.

Καλούμεθα να αγωνιστούμε και πρέπει να αγωνιστούμε, γιατί πρόκειται περί μεγάλων πραγμάτων, όχι περί μικρών και ασημάντων. Πρόκειται περί σωτηρίας ή σωτηρίας ή απωλείας ψυχής. Α, ψυχή τώρα! Άκου τώρα πάλι, άκου τώρα, πας στην Εκκλησία και να ακούς στον 20ο αιώνα μιλάμε περί ψυχής.

Άκου εκεί, είχαν αυτοί οι παπάδες και οι δεσποτάδες και οι ιεροκήρυκες να μιλάνε περί πραγμάτων, ανυπάρκτων πραγμάτων, αοράτων πραγμάτων, και να ποτίζουν με όποιον, να ποτίζουν τις ψυχές των ανθρώπων τέτοια πράγματα.

Τι έχουμε να απαντήσουμε σε αυτούς; Θα απαντήσουμε. Ευχαριστούμε. Δεν πρόκειται, αγαπητοί μου, την ώρα αυτή να ανοίξουμε, όπως λοιπόν ένας άπιστος γιατρός στην Αθήνα κάτω, πέθανε, μετανόησε όμως αυτός. Τι έκανε; Ήταν χειρουργός, σπουδαίος χειρουργός. Όταν έκανε λοιπόν εγχειρήσεις και είχε μπροστά τους μαθητάς και τους δίδασκε πώς θα κάνουν την εγχείρηση, εκείνη την ώρα που άνοιγε τις κοιλιές, είναι πολύ σκληροί οι γιατροί, την ώρα που άνοιγε τις κοιλιές των ανθρώπων, των ασθενών, αυτός έβαλε τα χέρια του.

Είχε το μες στα κόπρια, με συγχωρείτε, και έλεγε: Πού είναι η ψυχή; Πού είναι ο Θεός; Ο ανόητος, περίμενε να βρει την ψυχή μες στα κόπρια, μες στα κόπρια. Είχε τόσο εξευτελισμό, αλλά ευτυχώς στο τέλος μετανόησε και εξομολογήθηκε και σώθηκε ο άνθρωπος αυτός, υπάρχει μετάνοια. Λοιπόν, η ψυχή δεν είναι όπως τα κόπρια, δεν είναι όπως τα ούρα, δεν είναι όπως είναι οι εκκρίσεις οι οποίες φεύγουν από το έντερο ή από τα νεφρά και λοιπά. Είναι κάτι άλλο.

Είναι άυλος, είναι ουσία, άυλος ουσία, ουσία η ψυχή του ανθρώπου. Μα δεν την βλέπουμε. Ε, και εγώ σε ρωτώ: τον αέρα τον βλέπεις, τον αέρα; Ποιος είδε αέρα; Αέρα δεν βλέπουμε, κανείς δεν βλέπουμε. Τον αισθανόμαστε τον αέρα από τις διάφορες εκδηλώσεις του. Φυσάει, φυσάει δυνατός, όπως τώρα απάνω στη Δανία.

Αυτή η φύση ξεδυνά τόσο αέρα. Σκοτώθηκαν άνθρωποι, τους άρπαζε τους ανθρώπους και τους πετούσε άχυρο.

Αυτοκίνητα σήκωνε όρθια. Τρομερός ο δυνατός αέρας. Όπως λοιπόν τον αέρα δεν τον βλέπεις, αλλά τον αισθάνεσαι διότι φυσάει άγρια, έτσι λοιπόν και την ψυχή δεν την βλέπεις. Ψάχνω ότι βλέπεις τον ηλεκτρισμό; Ένα συρματάκι είναι, το πλησιάζεις, πεθαίνεις. Είναι γεμάτο ηλεκτρισμό. Τον βλέπεις τον ηλεκτρισμό; Δεν τον βλέπεις, υπάρχει.

Ο ηλεκτρισμός, όπως δεν βλέπεις τον μαγνητισμό, βλέπεις τους μαγνήτες, δεν τους βλέπεις. Πόσα και άλλα πράγματα, αόρατα πράγματα που υπάρχουν, αλλά είναι αισθητά εις τον άνθρωπο εκ των ενεργειών αυτών.

Ούτω πως λοιπόν έχουν τα πράγματα, μάλιστα η ψυχή. Και η ψυχή έχει εκδηλώσεις. Ποιες εκδηλώσεις; Ποιες είναι οι εκδηλώσεις; Μία μόνο, δεν θέλω να σας ζαλίσω, δεν θα ανοίξω βιβλία, αρχαία βιβλία. Θα σας πω πολύ απλά λόγια, γιατί θέλω να με καταλάβουν όχι μόνο οι όλοι οι εγγράμματοι που βρίσκονται εδώ, οι οποίοι προτιμούν να κάθονται στα καφενεία και να φλυαρούν περί των πραγμάτων και δεν έρχονται εδώ πέρα να ακούσουν σοβαρά λόγια, γιατί αυτά που λέω εγώ δεν είναι δ

Τα έχω παραλάβει από βιβλία, τα έχω παραλάβει από τους πατέρες, τα έχω παραλάβει από τους δασκάλους, τα έχω...

Παραμαλωειδός, έτσι δεν έφερε τίποτα. Αλλά θα έρθει ώρα κατά την οποία «Ψυχή μου, ψυχή μου, ανάστα, τι καθεύδεις;» θα ακουστεί η φωνή μέσα στα βάθη της ψυχής, όταν πλησιάζει το τέλος ενός εκάστολου ανθρώπου.

Και αγνοούμε πότε είναι το τέλος ενός εκάστου ανθρώπου. Λοιπόν, έτσι θα πω μια απόδειξη: όπως ο αέρας είναι αισθητός εκ των ενεργειών του, εκ του σφοδρού ανέμου που πνέει και που ξεριζώνει, πλατάνια ξεριζώνει, μπορεί να ξεριζώσει πλατάνια, δέντρο, δέντρα. Ένα πλατάνι που ήταν τα 300 χρόνια σε κάποιο νησί, που λέει ο Παπαδιαμάντης, το ξερίζωσε όπως ξεριζώνεις ένα λουλούδι από τη γλάστρα. Ο αέρας ξερίζωσε ένα πλατάνι 500 χρόνια φυτεμένο.

Τέτοια δύναμη έχει. Λοιπόν, και η ψυχή είναι αισθητή και αποδεικνύεται η ψυχή από τις διάφορες ενέργειές της. Μία ενέργεια θα σας πω. Δεν χρειάζεται άλλη. Ποια είναι; Οι σκέψεις.

Οι σκέψεις. Οι σκέψεις. Σκέπτεται ο άνθρωπος. Α, ζυγίζονται οι σκέψεις; Μπορεί να πει ένας ότι έχει 50% σκέψη, άλλος 100% σκέψη;

Σκέψη, αλλά σε 500 έχει τίποτα, διαφορετικά σκέψη, ο ένας διαφορετικά, ο άλλος, αλλά είναι άυλες οι σκέψεις.

Υπάρχει σκέψη, πετάει η σκέψη, ταξιδεύει η σκέψη. Περισσότερο από τους πυραύλους και διαστημόπλοια, και πας. Και είσαι μέσα εδώ στο ναό και δεν είσαι μέσα στο ναό. Το κορμί σου μόνο είναι εδώ. Το μυαλό σου είναι στην Αυστραλία.

Το μυαλό σου είναι στη Γερμανία, δεν ξέρω πού είσαι, ψεσιμός κάτω και λοιπά. Άλλο πράγμα είναι, άλλο, αλλά αυτή η σκέψη αποδεικνύει ότι υπάρχει ψυχή, η οποία σκέπτεται η ψυχή. Και έχει μέσα ο άνθρωπος μέσα ιδέες, οι ιδέες. Ίσως να μιλήσω άλλοτε περί ιδεών.

Αλλά έχει ιδέες μέσα ο άνθρωπος. Ποια είναι η ιδέα; Ιδέες, έχει μέσα την ιδέα, την ιδέα του δικαίου. Όλοι οι λαοί αισθάνονται το δίκαιο. Έχει μέσα την ιδέα της αληθίας, έχει την ιδέα του φωτός.

Έχει την ιδέα της ελεημοσύνης, της αγάπης, έχει την ιδέα της πατρίδος, έχει την ιδέα της πίστεως, μεγάλα, υψηλά, έχει την ιδέα του καθήκοντος. Το καθήκον είναι το καθήκον το οποίο επιβάλλει. Θέτε δύο-τρία παραδείγματα να καταλάβετε. Είναι νύχτα, ροχαλίζεις, οι άλλοι τα παιδιά, τα αυτά τα άταχτα παιδιά μέσα στα κέντρα διασκεδάσεως. Οι άλλοι ζουν δεξιά, αριστερά, είναι νύχτα, μεσάνυχτα. Πού βλέπεις; Βλέπεις τη μάνα που έχει άρρωστο παιδί της, κάθεται νύχτες ολόκληρες να κοιμηθεί. Ολόκληρες νύχτες να μην κοιμηθεί. Τι είναι εκείνο το οποίο κάνει το σώμα, το κορμί του κουρασμένου, το κουρασμένο είναι η κοιμή σου.

Κάθεται νύχτες ολόκληρες η μάνα και παραμένει εκεί πέρα και αποδεικνύει ότι έχει ψυχή η οποία αισθάνεται. Είναι νύχτα, μεσάνυχτα. Όλοι γυρίζουν δεξιά αριστερά, πας στο νοσοκομείο και βλέπεις εκεί πέρα τη νοσοκόμα, την άγγελον αυτών, την άγγελον του Θεού, να κάθεται πάνω στο προσκέφαλο. Αφού ούτε πάρει κανένας άρρημος ο ασθενής, εκεί κάθεται. Ποια είναι; Γιατί δεν αφήνει τον ασθενή; Για το μισθό; Όχι δα.

Αλλά παραμένει γιατί αισθάνεται μέσα το καθήκον της. Είναι νύχτα, μεσάνυχτα, και πάνω στα σύνορα, μακριά στον Έβρο ποταμό. Και εδώ κοντά στα σύνορά μας ένας στρατιώτης φυλάει. Πού είναι αυτό; Πώς εξηγούνται;

Είναι νύχτα και πλέει το πλοίο στον ωκεανό, το μεγάλο ωκεανό. Και κύματα πελώρια καταβυθίζουν το πλοίο. Και πάνω στη γέφυρα ο πλοίαρχος διατάσσει να πέσουν οι βάρκες. Και πέφτουν οι βάρκες και μπαίνουν μέσα όλοι τους.

μένουν μέσα.

Ένας δεν πάει, ο πλοίαρχος, ο Έλληνας ο πλοίαρχος μένει πάνω στη γέφυρα και καταποντίζεται με το πλοίο μέσα.

Μάλιστα, είναι η ψυχή που εκδηλώνεται με ποικίλους τρόπους, ως σκέψεις, ως αίσθημα, ως ιδέα, ως καθήκον ιερό. Μάλιστα, αυτή όλη η ψυχή του ανθρώπου είναι δημιούργημα του Θεού, είναι εικόν του Θεού, όπως είπαμε κι άλλοτε. Όπως σας είπα κι άλλοτε, όλα τα όσα έγιναν, είπε και εγένετο, είπε και εγένετο, γενηθήτω και έγιναν. Για τον άνθρωπο όμως ο Θεός έκανε σύσκεψη, συμβούλιο μεταξύ των

...προσώπων της Αγίας Τριάδος, Πατήρ, Υιός και Άγιο Πνεύμα, που ό,τι ποιήσουμε έναν άνθρωπο. Και το μεν σώμα είναι φθαρτόν και διαλύεται εις τα εξ ων συνετέθη, η δε ψυχή παραμένει άυλος και αθάνατος. Λοιπόν, και μέσα εις τον άνθρωπο υπάρχει η ιδέα της αθανασίας.

Όλα τα έθνη, από αρχαιοτάτης εποχής, όποια θρησκεία και αν διαβάσεις, θα δεις μέσα στις καρδιές των ανθρώπων ριζωμένη την ιδέα της αθανασίας ψυχής.

Εδώ λοιπόν μια μικρά απάντηση την οποία δίναμε.

Να τελειώσω, να σας αναφέρω δυο εικόνες που θέλω να τις προσέξω ιδιαιτέρως και να τελειώσω τον λόγο. Η μία εικόνα είναι ότι αυτό που είπε, αλλά περισσότερο από όλες τις αποδείξεις, εκείνη που αξίζει παραπάνω από όλες τις αποδείξεις, περισσότερο από όλες τις αποδείξεις εκείνη που αξίζει παραπάνω, είναι μία: είναι ο λόγος του Χριστού μας. Όλοι ψεύδονται, βέβαια.

Τον Χριστό η αλήθεια της αθανασίας ψυχής ήταν αυταπόδεικτος, ήταν αξίωμα. Δεν είχε ανάγκη, όπως δεν είναι ανάγκη να αποδείξουμε ότι υπάρχει ήλιος, έτσι και ο Χριστός δεν ησχολήθη, όπως ο Πλάτων και ο Αριστοτέλης και οι φιλόσοφοι, να παρουσιάσει αποδείξεις. Είναι γεγονός. Τι έλεγε; Είπε λόγια που δεν υπάρχει στην καρδιά να τα ζυγίζουμε. Δεν υπάρχουν λόγια, θαυμαστά λόγια, που δείξανε στα ασκητήρια, που έφεραν μετάνοια ανθρώπους, τους που έχουν φιλότιμο απάνω τους και ένστικτο. Τι είναι τα λόγια; Τι ωφελεί σε άνθρωπον εάν κερδίσει τον κόσμο όλο, να ζημιωθεί την ψυχή αυτού; Ή τι δώσει άνθρωπος αντάλλαγμα της ψυχής αυτού; Λοιπόν, φέρνουμε δύο εικόνες. Μία εικόνα.

Φανταστείτε, θέλουμε να ζυγίσουμε την ψυχή. Λοιπόν, και τα υλικά αγαθά τα οποία πολεμούν την αιώνια ψυχή μας. Λοιπόν, φανταστείτε μια ζυγαριά. Μια ζυγαριά όχι φαρμακείου, που φάρμακα ζυγούν παλαιότερα, όχι μια ζυγαριά παντοπωλείου, μια ζυγαριά μεγάλη.

Μια ζυγαριά που να την κρεμάσουμε απάνω από τα άστρα, από τον Ωρίωνα. Και αυτή η ζυγαριά αναφέρεται από όλο τον κόσμο. Από βορρά, νότον, ανατολή και δυσμάς. Αθήνα, άπιστοι, Ρώσοι, Ρωμανοί, Ρωσοκόλων, άνδρες και γυναίκες, ζυγαριά.

Λοιπόν, η ζυγαριά, δύο τάσια έχει, δύο δίσκους έχει η ζυγαριά. Λοιπόν, στον έναν δίσκο να βάλουμε την Ευαναμία. Ό,τι πολύτιμον θεωρεί ο κόσμος. Τι θεωρεί ο κόσμος; Το χρυσάφι. Μαθαίνω τώρα ότι αγοράζουν λίρες τώρα.

Τώρα βλέπουν ότι κλονίζεται το νόμισμα και μεγάλη κίνηση λιρών γίνεται μέσα στην πόλη μας και παντού και λοιπά. Τι λίρες λοιπόν, ας τις μαζέψουμε λοιπόν τις λίρες, όλες οι λίρες που έχουν τα κράτη και ιδίως η Αγγλία.

Και όλα τα χρυσά νομίσματα και όλα τα αργυρά νομίσματα και όλα τα πολύτιμα πετράδια, όλα αυτά, και αν τα πάμε να τα βάλουμε στο ένα τάσι, το τάσι, το τάσι το μεγάλο, τάσι μεγάλο, στο δίσκο του ένα, και μετά να πάνε εργάτες να σκάψουν τη φλούδα της γης και να βγουν μέσα στη γη, βγει ο χρυσός.

Μέσα η γη έχει χρυσόν, τεράστιες ποσότητες χρυσού και όχι μόνο χρυσόν, διότι όπως είπα και το πρωί, το λέγω και εδώ, τρία είδη χρυσού υπάρχουν. Ο ένας χρυσός είναι ο κίτρινος χρυσός, το χρυσάφι της Αγγλίας.

Το δεύτερο χρυσό είναι ο μαύρος χρυσός, ο λιγνίτης, ο λιγνίτης. Σκάβεις και βλέπεις από κάτω, αλλά τώρα αν έχουμε φως, έχουμε από το λιγνίτη. Στρώματα, απέραντα στρώματα, άνθρακες κρυμμένοι, ο μαύρος. Και ο τρίτος χρυσός είναι ο λευκός χρυσός. Ποιος είναι ο λευκός χρυσός; Τι προτιμάτε εσείς από τους τρεις, το κίτρινο, το μαύρο, τον άσπρο χρυσό;

Ο τρίτος χρυσός ποιος είναι; Το νεράκι, το νεράκι. Θα λείψει το νεράκι. Στην Πάτρα εκεί, σαν με δελτίο και μοιράζουν, δεν υπάρχει νεράκι. Γιατί; Σαν τα κτήνη ζούμε. Παλαιότερα εγώ είδα γέροντες σεβασμίους, αγραμμάτους, που πίνουν από το νερό και κάνουν το σταυρό τους. «Σε ευχαριστώ, Θεέ μου». Σαν το πουλάκι που θέλει να πιει νερό: όταν πιει νερό, υψώνει το κεφαλάκι του προς τα άνω, σαν να λέει «Θεέ, σε ευχαριστώ». Λοιπόν, τρία είδη χρυσού. Ας μαζέψουμε λοιπόν κάτω από τα φλούδια της γης όλο το χρυσό που εγκλείει η γη, όλο το χρυσό, και θα το βάλω μέσα πάνω στο δίσκο της καρδιάς.

Και μετά άλλοι δύτες να κάνουν βουτιές μέσα στην άγρια θάλασσα και να βρούνε θησαυρούς, έχει απέραντους θησαυρούς η θάλασσα και να βάλουμε και αυτούς επάνω στην αυτή. Και μετά άλλοι αεροπόροι να πετάξουν, αστροναύτες να πετάξουν στα φεγγάρια επάνω, στα ύψη και να μαζέψουν κι από εκεί ό,τι πολύτιμον έχουν τα άστρα.

Και όλος αυτός ο θησαυρός, ο επίγειος θησαυρός, ο υπόγειος θησαυρός και πάνω τον αστέριο θησαυρό, να το μαζέψουμε στον έναν δίσκο. Θα βαραίνει η πλάστιγγα, θα γείρει η πλάστιγγα προς το μέρος εκεί που είναι ο θησαυρός ο επίγειος.

Ποιος δεν ψηκώσει?

Υπάρχει άλλο τίποτα να πείτε, ανώτερο και υψηλότερο και αγιότερο; Υπάρχει τίποτα άλλο τί αυτούς; Κι όμως, στο άλλο δίσκο τι να βάλουμε; Την ψυχή, την ψυχή, όχι την ψυχή του βασιλιά, όχι την ψυχή του πρίγκιπος, όχι την ψυχή του Αϊνστάιν ή του Κοπερνίκου ή άλλων φιλοσόφων και δασκάλων, αλλά την ψυχή ενός επαίτου, ενός του τελευταίου που δεν δίνεις καμιά σημασία, τον περιφρονείς γιατί είναι ακάθατος, ελληνός κλπ.

Την ψυχή ενός επαίτου, ενός ζητιάνου, μόλις τη βάζεις, την ψυχή αυτού, μόλις με τα φτερά της αγγίξει το δίσκο, όλος ο δίσκος έγειρε προς τα εκεί όπου είναι η ψυχή. Τι ωφελεί σε άνθρωπον εάν κερδίσει τον κόσμο όλον, ζημιωθεί την ψυχή αυτού; Ή τι δώσει άνθρωπος αντάλλαγμα της ψυχής αυτού;

Τ' αυτά λέει το Ιερό Ευαγγέλιο. Σας έδωσα μια ιδέα της αξίας, της αξίας ψυχής. Θέλετε και κάτι άλλο; Ότι κάνουμε ίδια ζυγαριά, την αδειάζουμε τη ζυγαριά και ζυγίζουμε τώρα άλλα πράγματα. Τι άλλα πράγματα να ζυγίσουμε; Στον ένα δίσκο της ζυγαριάς να βάλουμε την αγιότητα του ανθρώπου.

Την αγιότητα του ανθρώπου. Είναι μερικοί που, το λένε και σήμερα τα τροπάρια, καυχώνται για τας αρετάς των. Να βάλουμε πάνω εκεί πέρα την αγιότητα όχι ενός ανθρώπου, την αγιότητα όλων των Αγίων, όλων των Προφητών, όλων των Πατριαρχών, ανδρών και γυναικών.

Να βάλουμε τα δάκρυά τους, να βάλουμε τις γονυκλισίες τους, να βάλουμε τις προσευχάς των, τας νηστείας των, τας ελεημοσύνας των, τα, τα, τα, τα, να βάλουμε όλα αυτά, να βάλουμε μέσα. Τα κομποσκοίνια που κάνουν οι καλόγεροι κάθε βράδυ, 200 αυτά κομποσκοίνια κάνουν ασκητές τη νύχτα, κάτω από τα άστρα του ουρανού προσεύχονται.

Όλες αυτές είναι αρετές. Να βάλουμε όλα αυτά, όλες. Και στο άλλο μέρος τι να βάλουμε; Ποιος θα σηκώσει; Λοιπόν, στο άλλο μέρος, στο άλλο μέρος τι είναι, πώς είναι; Αυτές όλες, όλες αυτές οι αρετές των ανθρώπων είναι ικανές να σώσουν τον άνθρωπο;

Δεν αγνοούμε αυτήν την αξία της αρετής, διότι, όπως είπα, πάσα ο επηγής της αρετής. Αλλά τώρα αδειάζουμε τη ζυγαριά και βάζουμε κάτι άλλο: βάζουμε τα αμαρτήματά μας. Ω, η αμαρτία μου! Ω, η αμαρτία σας που δεν τη σκεφτήκατε ποτέ, που δεν εκλάψατε ποτέ.

Βάρος είναι. Εβαρύνθη, προσέξτε, και εμόχθησα υπό βάρους. Βαριά είναι η αμαρτία, βαρύ, το πιο βαρύ πράγμα είναι. Βάλουμε λοιπόν επάνω στην πλάστιγγα, στο ένα δίσκο, να βάλουμε τα αμαρτήματά μας, τα ψεύδη μας, τα κουτσομπολιά μας, τις κατακρίσεις μας, τις συκοφαντίες μας, τις διαβολές μας, τις αισχρολογίες μας, τις βωμολοχίες μας, τις βλασφημίες μας, τις πορνείες μας, τις μοιχείες μας, τα αίσθη

Όλα αυτά τα αμαρτήματα τα βάλουμε προς το μέρος του ενός δίσκου, όλα αυτά τα βάλουμε. Βάρος μεγάλο, Ιμαλάια, Άλπεις, Κόγκους ο Νόκερος, ποιος θα τα σηκώσει;

Οι αγιότητες του ανθρώπου, λέγει η Γραφή, ως ράκος. Ένα βρωμαρό κουρέλι είναι, το οποίο δεν μπορώ να το μεταφράσω όπως είναι στα πράγματα.

Και λοιπά, ένα τέτοιο είναι. Ράκος, λέει, πάσα δικαιοσύνη του ανθρώπου ως ράκος. Λοιπόν, ποιος; Κανείς. Ούτε άγγελος, ούτε αρχάγγελος, ούτε πατριάρχη, η δύναμη του να σηκώσουν. Το λέμε, το ακούμε εδώ στην εκκλησία, δεν το προσέχουμε. Δεν εκτιμώ τη μουσική, αλλά εγώ εκτιμώ τα νοήματα. Τι το όφελος, τι το όφελος; Να παρατηρώ τώρα, εσείς όλοι προσέχετε, διότι λέμε νοήματα, λέμε λόγων σοβαρών, ενώ όταν ψάλλουν δεν προσέχετε. Σας βλέπω, σας αντιλαμβάνομαι. Όχι διότι δεν ψάλλουν καλά οι ψάλτες· δεν καταλαβαίνετε τι είναι, και είναι κινέζικα, κινέζικα. Για να μιλάμε λοιπόν σε απλή γλώσσα, σε απλή γλώσσα, με τρόπον ώστε και με παραδείγματα και με εικόνες να καταστήσουμε τας αληθείας προσιτάς στον κόσμο. Λοιπόν, εκεί το λέμε: ποιος θα σηκώσει το βάρος; Τα Ιμαλάια, τον Όλυμπο, το Καϊμακτσαλάν, το Βίτσι, τον Γράμμο, αυτά τα μεγάλα βουνά.

Ποιος μπορεί; Άτλαντας να γίνεις, όπως είχαν οι αρχαίοι πρόγονοί μας τον Άτλαντα που σήκωνε πάνω στη ράχη του τα μεγάλα και υψηλά αυτά. Λοιπόν, τώρα εκεί που είναι απογοητευμένος ο κόσμος, τι συμφορά θα έχει, ξαφνικά τι γίνεται;

Αν το πιστεύεις είσαι χριστιανός, αν δεν το πιστεύεις δεν είσαι χριστιανός. Ποιο είναι; Ότι τη στιγμή εκείνη πέφτει επάνω στον άλλο δίσκο, στο δίσκο των άλλων, στον άλλο δίσκο της ζυγαριάς, πέφτει μια σταλαγματιά από το αίμα του Χριστού μας που εθυσιάστηκε για τις αμαρτίες μας και μόλις πέσει η σταλαγματιά, η πλάστιγγα, η ζυγαριά γέρνει προς το μέρος του αίματος.

Πράγματι, ο Χριστός είναι ο αίρων, ο αίρων τις αμαρτίες του κόσμου. Χριστέ, εσύ εσήκωσες επάνω στους ώμους σου τον σταυρό σου. Εσύ εσήκωσες τα αμαρτήματά μας όλα. Σε ευγνωμονούμε. Ο καθένας να στο πει. Τα μάτια της καρδιάς μας.

Αυτό είναι, αγαπητοί μου φίλοι μου, το κύριο μας στις μισές ημέρες. Και εμείς το εκτιμούμε; Αυτά τα πράγματα παραδεχόμαστε, ότι υπάρχει ψυχή αθάνατος; Είμαστε έτοιμοι να απολογηθούμε; Κάποτε στον Πόντο και στη Μικρά Ασία οι άνθρωποι πιστεύανε και όταν συναντώνταν, «καλή ψυχή» λέγανε. Καλό πράγμα. Ακούστε κανένας τώρα; Τίποτα, τίποτα, τίποτα. Πολίτες έσβησαν μέσα τα άστρα του ουρανού. Έζησαν οι μεγάλοι εκεί αρχά, τις ιδέες τις οποίες τροφοδοτείται ο κόσμος.

Τώρα γίνεται μια περιφρόνηση μεγάλη, μεγάλη περιφρόνηση. Πώς θα γίνει, πώς θα γίνει; Τη βλέπεις, τον βλέπεις, τη δεσποινίδα, δεν κατηγορώ κανένα, σας λέω πραγματικότητες, βλέπεις μια κοπέλα 18 to 19 ετών, ψοφάει για γαμπρό, δεν την κατηγορώ, έτσι ανατράφηκε από τον πατέρα, από τη μάνα και ψοφάει για γαμπρό, τρέχει δεξιά αριστερά και είναι έτοιμη, είναι έτοιμη η δυστυχής κοπέλα να απολέσει την τιμή της, να πουλήσει, για ένα μεταξωτό, για ένα μεταξωτό, για ένα μεταξωτό.

Βλέπεις τον άλλο τον νέο, που τον βλέπεις εκεί πέρα πάνω στο άνθος της ηλικίας του, είναι έτοιμος να πουλήσει την ψυχή του για ένα ναρκωτικό, που δημιουργεί μια αίσθηση ηδονής, στιγμής ηδονής. Πουλάει την ψυχή του για ένα ναρκωτικό.

Τον βλέπεις τον άλλο, τον φιλάργυρο, πουλάει τον Χριστό για τα τριάκοντα αργύρια.

Βλέπεις τον άλλο που είναι αξιωματικός και λοιπά και έχει κάποιο αξίωμα, πουλάει την ψυχή του για τα γαλόνια. Για τα γαλόνια!

Όλοι τους, μικροί και μεγάλοι, αντί μικρών και ασημάντων πραγμάτων, πουλούμε την ατίμητον ψυχή μας. Τι ωφελήσει άνθρωπον, εάν κερδίσει τον κόσμον όλον, ζημιωθεί την ψυχή του αυτού; Δεν υπάρχει αντάλλαγμα. Παθαίνει κάποιος στο αυτοκίνητο, είχα, είδαμε προχθές, το δικό μου αυτόν και λοιπά, χάλασε κάτι μέσα στο αυτοκίνητο που έχει πολλά άντα και μετά ανταλλακτικό, όχου, που πήγα στα διάφορα αυτά καταστήματα και ζητούσα ανταλλακτικό και δεν υπάρχει.

Να το ζητήσω στην Γερμανία, το ζητήσω το ανταλλακτικό. Δεν υπάρχει το ανταλλακτικό της ψυχής. Μία είναι η ψυχή. Την έχασες, την έχασες. Την κέρδισες, την κέρδισες. Εν Χριστώ Ιησού τω Σωτήρι.

Αυτοί οι οποίοι δεν εκτιμούν την αξία της ψυχής, με τι ομοιάζουν; Τελείωσα τώρα με ένα παράδειγμα. Ότι κάτω στην Αφρική υπάρχουν κάτι άγριοι. Άγριοι άνθρωποι, απλοϊκοί άνθρωποι που λίγες λέξεις λένε. Λοιπόν εκεί αυτοί σκαλίζοντας τα βουνά βρίσκουν κάτι ωραία πετραδάκια.

Τα πετραδάκια είναι διαμάντια. Δεν είναι σε θέση να τα εκτιμήσουν, δεν τα ξέρουν τι είναι διαμάντια. Εμείς δώσαμε αξία στα πετραδάκια αυτά, τα θεωρούν ότι είναι διαμάντια. Το κατάλαβαν τίποτα έμποροι Ευρωπαίοι και τι κάνανε;

Φτιάξανε χάντρες από γυαλί, χρωματιστές, πράσινες, κόκκινες, μπλε, ό,τι θες μέσα, και παίρνουν τα κομπολόγια αυτά, τις χάντρες αυτές, πάνε στους άγριους, μαζεύονται οι άγριοι. Α, τι ωραία πράγματα! Δεν θα σας τα δώσουμε αν μας δώσουν και τα πετραδάκια που για εσάς είναι άχρηστα.

Να τους λοιπόν και δίνουν στον έμπορο, υπάρχει μια ζωγραφιά που δίνουν τα πετραδάκια αυτά. Τα πετραδάκια, τα μαργαριτάρια, τα διαμάντια, τα δίνουν εις τον έμπορον αυτόν, τον Ευρωπαίο και παίρνει αυτά τα μαργαριτάρια και τους δίνει χάντρες, χάντρες γυαλιστερές.

Εμείς σήμερα, εικόνα σε εμάς σήμερα, εμείς σήμερα, εμείς την ατίμητο ψυχή μας την πουλούμε για χάντρες που κρατάει ο σατανάς, και οι χάντρες αυτές είναι τα μικρά και τα ασήμαντα με τα οποία κάθε ένας από εμάς ανταλλάσσει τον αιώνιο θησαυρό της ψυχής.

Αυτά είχα να είπω σήμερον, αγαπητοί μου. Τι να σας προσθέσω περισσότερο; Πρέπει να σας φωτίσει ο Θεός. Όχι αυτά που σας είπα, όχι εγώ, αμαρτωλός και ατελής επίσκοπος, Βασίλειος και Χρυσόστομος να έρθει και άγγελος να πει, είναι μυστήριο πράγμα γιατί πιστεύει ο άνθρωπος.

Άλλοι πιστεύουν δεν πιστεύουν. Δεν είναι έλλειψη επιχειρημάτων, αλλά έλλειψη καλής θελήσεως η οποία δεν υπάρχει. Τελειώνω όμως και σας λέγω το εξής, ότι θέλω να σας πω το εξής. Θα τελειώσω με λόγια του Αγίου Κοσμά του Αιτωλού, του Αγίου αυτού, του νεοτέρου νεομάρτυρος.

Προ διακόσια χρόνια επήγε στην Αλβανία, εκεί πέρα ήταν τότε Τουρκιά, Τουρκιά ήταν. Και πιέζανε οι Τούρκοι πολύ, πάρα πολύ τους Χριστιανούς, και πολλοί Χριστιανοί για τα γρόσια, για τα γρόσια, για να απαλλαχθούν από φόρους και από άλλες πιέσεις.

τη θρησκεία τους, έκλαιγε ο Κοσμάς όταν έβλεπε τους χριστιανούς να εγκαταλείπουν τη θρησκεία τους και να πουλούν τη θρησκεία τους αντί ανταλλαγμάτων με τους Τούρκους. Έκλαψε και έκανε ένα λόγο θαυμάσιο και τελείωσε ο λόγος του με τα εξής, τα σπουδαία άλλα λόγια: με ολίγα λόγια, μας είπε ποια αξία έχει η ψυχή. Τι μας είπε; Σας τα λέγω και κρατήστε αυτά ως πολύτιμα μαργαριτάρια μες στη ψυχή σας. Είπε ο Κοσμάς ο Αιτωλός:

Είπε ότι δυο πράγματα μας χρειάζονται, δυο πράγματα μας χρειάζονται, δυο πράγματα μας χρειάζονται: το ένα είναι ο Χριστός και το άλλο η ψυχή. Μην τα δώσετε, μην τα δώσετε κι αν ακόμα σας δίνουν τους θησαυρούς του κόσμου.

Όλος ο κόσμος να πέσει επάνω σας, δεν μπορεί να τα πάρει, παρά μόνο να τα δώσετε εσείς μόνοι σας. Όχι, εμείς όχι. Να κρατήσουμε την ψυχή μας, τα σιδέα μας, τα σηκώνα μας, την παράδειγμα μας, και είθε ο Θεός διά πρεσβειών της Υπεραγίας Θεοτόκου να λύσει και σώσει πάντας εμάς.