Η ομολογία του Χριστού και η τιμή των εικόνων

Ἡ ἀγγλικὴ μεταγραφὴ εἶναι αὐτόματη μετάφραση τῆς πρωτότυπης ἑλληνικῆς διάλεξης. Ἐνδέχεται νὰ περιέχει σφάλματα· ἡ πρωτότυπη ἑλληνικὴ ἠχητικὴ ἐγγραφὴ εἶναι ἡ ἔγκυρη πηγή. Ὁρισμένα ἀποσπάσματα παραλείπονται βάσει ἐκδοτικῆς πολιτικῆς.

Devout congregation, today is a bright day, a bright and great day. It is the first Sunday of Lent, the Sunday our people call the Sunday of Orthodoxy. But what is Orthodoxy? My dear friends, I will answer that fundamental question briefly today.

Not only here in church, but throughout this blessed corner of the world called Greece, we have all been baptized in the name of the Father, the Son, and the Holy Spirit. We were baptized in the fonts of Orthodoxy and given Christian, Orthodox names. Ninety-eight percent of Greece is Orthodox. There is a small minority living near the Evros River, as well as Jews and Western Protestants of other confessions. But ninety-eight percent, I repeat, are Orthodox. The question is: do they know Orthodoxy? They do not even know its alphabet. I am not exaggerating. I speak from the conclusion of many years of pastoral inquiry. Everything said in the Church has meaning, everything we see, everything we hear, everything...

We sense that these things have value and great importance. Yet when it comes to Orthodoxy, we are like someone who cannot read. Give such a person the finest book, full of beautiful pictures, profound meaning, noble reflections, and great ideas.

The person who cannot read understands nothing; he simply leafs through it, leafs through it, leafs through it, looks at it, and understands nothing. So it is with us and our people. Our people have not been taught the Orthodox faith. What is Orthodoxy? To give an example, it is a tree, an enormous tree, a tree with trunks and branches that spread across the whole planet.

A tree has leaves, fruit, and flowers. And just as a tree has a root, Orthodoxy has a root. What is the root of Christianity? It is no small or insignificant thing, no mere man. The root that no one can tear out is the Lord Jesus Christ. “We venerate Your spotless icon, O Good One, asking forgiveness for our sins.” He is the root.

Its root cannot be torn out. That root is faith: our confession of faith in our Lord Jesus Christ. And this faith must be made known. What you believe should not remain hidden deep in your heart.

You must make it known with your voice. You must proclaim it and confess it aloud. Today we have an example of such a confession of faith.

Today, saying ‘I believe’ costs us nothing. In the past, it could cost you your head, your life. For Orthodoxy to endure until today, thousands, millions of martyrs gave their lives. Today, at least in our homeland, confessing our faith costs us nothing.

We simply say, ‘I believe,’ and think that settles it. But that is not how it is. Faith must be expressed, must be alive, and must be spoken aloud. Today, in the Gospel, we have an example of this confession of faith.

Nathanael is presented as an example of a confession of faith. What was Nathanael? A Jew. A Jew who did not know Christ. But one day another man, his friend Philip, who knew Christ, said to him, ‘You know, you know, Nathanael, what, what I learned? We have found a treasure; I have a treasure.’ ‘You found a treasure? Where did you find this treasure? Did you dig through mountains and valleys and find it?’ ‘A treasure of immeasurable worth,’ he said. ‘And who is this treasure?’ ‘It is Christ,’ he said, ‘Christ. I found Christ.’ ‘You found Christ?’ he said. ‘Could Christ, who comes from an obscure and rustic village like Nazareth, really be the Christ? I do not believe it.’ ‘Come, come and see.’ Philip made no speeches. ‘Come and see.’

Nathanael came to Christ. Christ saw him, recognized his character, and said, ‘Behold, an Israelite indeed, in whom there is no deceit.’ Among the crowds of Pharisees and scribes was this man, a diamond of inestimable worth in his character, morals, and conduct.

Nathanael remained humble and did not grow proud. He asked, ‘How do you know me? This is the first time you have seen me.’ How could Christ have reached such a conclusion? And the Lord answered, ‘I know you well.’

To convince him of this, the Lord mentioned a detail, a most important detail. What detail? ‘Before you came here,’ he says, ‘before he called you, before Philip called you, you were under a fig tree, beneath the thick foliage of a fig tree.’

Nathanael had been hidden there and had prayed to God, and he was astonished. A human being could never know the details of our lives. That is a detail, and a person's life is made up of details.

Who among you would dare to have what lies in the future of your life brought to light? You would rather have the earth open beneath you than say it. Even your wife does not know it; you deceive her.

And a husband does not know everything about his wife either. There are hidden things, little details.

They may be details, but, as history tells us, things depend on details, depend on details. One detail, details. You see, a general draws up plans. One detail that Napoleon did not foresee destroyed him. It destroyed him. And one detail that Hitler, too, did not foresee among the mountains and ravines, details.

A man may draw up the finest military plan, but if he overlooks one detail, that is the end of it: he loses the war. So it is with human life: it is full of details. And no one dares claim to be sinless.

You would rather the earth opened up than have people know a detail of your life. Oh my God, oh my God! There is, yes, there is, yes, there is, an eye that sees everything. Yes, there is an ear that hears everything.

Yes, there is a hand that writes down everything, even what is hidden. Nathanael was astonished that Christ knew this detail of his life. ‘Who is this,’ he thought, ‘who knows that I hid beneath the thick leaves of a fig tree? Who knows this detail of my life? He cannot be an ordinary man.’ And then he confessed, ‘You are the Son of the living God; you are the King of Israel.’

That was Nathanael’s confession, the one we hear today. Yet it was incomplete, because he called Christ the king of Israel, a small corner of the earth. Christ is the spiritual King of the whole earth and of all the galaxies.

There was a complete confession of faith: Peter’s confession. Why was it complete? Christ asked His disciples, “Who do people say that I am?” We ought to care what people say about us. Public opinion matters, though it can be mistaken and sinful. It often raises criminals to royal thrones and casts others down...

It casts saints down even to Hades and crucifies them. Yet we cannot disregard public opinion. So Christ asks, ‘Who do people say that I am?’ And they answer, Peter answers: ‘Some say you are John the Baptist, others Elijah the prophet, others Jeremiah, and still others one of the prophets.’

‘Very well, that is what the people think. But you have been close to me for three whole years. I am not asking what the Pharisees or the scribes say. I am asking you, my twelve disciples who have followed me: who do you say I am?’ And Peter answered, speaking for the Apostles.

“You are the Son of God; you are the Christ, the Son of the living God; you are the Christ,” Peter said to him. When Christ heard this confession, he said, “Blessed are you, fortunate Peter, because what you say is not a discovery. Discovery is something different.”

Revelation and discovery are different things. Discovery is finding a truth through our intellectual faculties, whereas revelation is something more.

Revelation is something made known to us. What you know and believe was not told to you by any human being. God made it known to you; He revealed it in your heart. And this faith, that I am God, is the stone, the rock, the root on which the whole building of Christianity rests. This is our faith. So today, the root of our faith is that...

The One who founded the Church, Christianity, and Orthodoxy is no mere man. He is God. Faith in Him has endured through the centuries. I will not go into all of this today, but think of the labor, hardship, and struggle it has taken for this faith to stand until now.

Christianity has been fought as no other idea in the world has been fought. Orthodoxy in particular has been fiercely attacked. I will not recount the victories and triumphs of Christianity, or the struggles of Basil the Great, Anthony the Great, and the great Fathers of the Church. Countless people tried to uproot this tree, but they could not...

Today we celebrate a victory. How wonderful it is! Yet we do not feel its full weight. Go to Moscow, to Stalingrad, to the places where the churches had been closed, and you will understand what it means to celebrate Orthodoxy.

How deeply the Russians, a mystically inclined people of the North, celebrate this feast! Today the bells are ringing in Russia for the first time in twenty-three years. The Russians hear them with tears in their eyes. We speak and preach about these things, and you hear them, but we do not feel the religious awe felt by the people of Russia, a people who have suffered. Eleven thousand Christians who made the sign of the Cross were confined in psychiatric hospitals, and people confessed their faith.

So today they celebrate the feast of Orthodoxy. Today, in the streets of Moscow and Stalingrad and everywhere, the Patriarch comes out, the priests come out and sing of the immaculate icon, and the people follow. A victory for Orthodoxy, a new victory.

The victories of long ago are not the only victories. This victory has been added in our own century, and we should glorify God that we have lived to see it. That savage, godless beast, Stalin, is now being judged in Moscow for his crimes. He was also responsible for stirring up our civil war. The civil war would not have happened, and we would not have war today, if he had not incited it in his attempt to change Greece.

And now he is being judged in Russia, this man who gave orders and declared, “In five years you will no longer hear the name of Christ.” Five years! Yet seventy-three years have passed. Orthodoxy endured a terrible persecution. Churches were closed. Of the forty thousand churches Russia once had, scarcely five remained.

After all these years, the sound of the bells is heard again, and there are tears of joy. Orthodoxy is victorious, and Orthodoxy will always be victorious. So, my dear friends, we belong to Orthodoxy.

We are neither Franks nor Protestants, neither Millennialists nor Pentecostals, nor followers of any one of the 300 heresies that exist in Greece today. We are an Orthodox people. And I repeat and say that an ancient philosopher praised God and thanked the gods, first because he had not been made a beast, had not been made a beast, but a human being with reason and freedom. He thanked God still more because he had not been made a barbarian but a Greek, born in martyred Greece.

And we add to these two grounds for pride the fact that we are not beasts but human beings, and that we are not merely human beings but live in this blessed corner of Greece, this blessed corner, and are Greeks. We add something still more precious: that we are Orthodox.

Orthodox. When we say “Orthodox,” it is not a counterfeit coin; it is a genuine coin, a genuine coin, the perfect expression of Christianity. And I do not know whether Europeans can live without Orthodoxy. I do not know; can they live without Orthodoxy? At one time they live by Nietzsche, at another by Marx. But Greece cannot live without Orthodoxy. Greece and Orthodoxy are united like flesh and nail, and this is Greece’s calling: to proclaim Orthodoxy to the world.

Orthodox.

We were born in Orthodoxy, and in Orthodoxy we should die. We should pray to God to keep us within it. When we say “Orthodoxy,” shouldn’t we say a word or two about what the word means? It is a word from the ancient Greek language. Indeed, allow me to make a grammatical observation. It is a compound word, formed from “right” and “doxa.” And what does “doxa” mean? Opinion. “Doxa” means opinion.

What we believe is not false; it is true, 100% true. It is not a lie, a delusion, or a heresy; it is right. But it is not enough to be Orthodox only in theory. I must also be Orthodox in practice.

And Orthodoxy equals, take a piece of chalk, write it on the board: Orthodoxy equals, say it, right conduct. Right conduct. Do you believe? Show it. There is right belief and right conduct: right doctrines, right opinion, right belief, but also a right way of life, a real life, a Christian life lived by the Gospel, by the Gospel of Christ. To give an example as I finish, take the eagle. Cut off one of its wings and it cannot fly. God made the eagle to fly with two wings, and it soars high. Our Orthodoxy, too, is an eagle, as the Apocalypse says, a golden eagle. I have seen a golden eagle high in the mountains of Pindus, soaring overhead. A golden eagle.

Our Orthodoxy has two wings. One is right belief, and the other is right conduct. An eagle cannot fly on one wing. If we are to rise to the heights and come to know the truth of Christianity, we need both right belief and right conduct. I do not know: perhaps the soul of Germany is Nietzsche, and the soul of Russia is Marx. I cannot say what gives life to other nations. But the soul of Greece is Orthodoxy. In it we were born, in it we live, and in it we shall die.

Let us glorify Orthodoxy by our words and by our deeds, and, if need be, even by our blood. The watchword of our forebears was, “Orthodoxy or death.”

“We venerate Your most pure icon, O Good One, asking forgiveness for our sins, O Christ our God.” This morning, as you will remember, we celebrated the Divine Liturgy here in our cathedral and duly honored this day, the first Sunday of Lent, the Sunday of Orthodoxy.

Our subject was Orthodoxy.

We tried to answer a question: What is Orthodoxy? I think you have not forgotten what we said this morning. Tonight, by way of addition and a little repetition, let us say that Orthodoxy is a tree.

A tree has a trunk, leaves, blossoms, and fruit, but all of these depend on something else. They are the part we can see above the ground. The tree also has a part we cannot see, and its life depends on the root.

Cut the root, and the tree dries up. It cannot live. The root is a wondrous thing. Botanists study it, yet its powers still amaze them: how it draws water and other nourishment from the earth and carries them all the way to the last leaf, feeding the whole tree.

Just as a tree has a root, so does our Church, that beautiful, fruitful tree praised in the hymns. No one can ever tear out its root: the Lord Jesus Christ. We must confess Him and express our faith in Him.

Faith in Christ is the foundation, the rock on which our Christian life is built. We spoke of the witness of martyrs, both ancient and recent, and brought that part of our talk to a close. Today we continue. What is the outward sign of Orthodoxy? What can we see?

How can we tell? Suppose we enter a place of worship. There are many kinds. Go to Madrid, France, Italy, or anywhere else in the world, and you will find churches of various kinds. Albania is a terrible exception: churches no longer hold services there. But throughout the rest of the world, churches are found everywhere.

How can we tell whether a church is Orthodox? If we enter a Roman Catholic church, we will find statues, including statues of the Most Holy Theotokos (All-Holy). If we enter a Protestant church, we will see only the cross. They have no icons, only the cross.

If we go into a Jewish synagogue, of course we will find no cross there. And at the gatherings of the Jehovah’s Witnesses, we will not find even a cross. But when we enter an Orthodox church, we see at once how richly the Church is adorned.

The Church is adorned, and its adornment is the icons: the icon of Christ, the icon of the Most Holy Theotokos (All-Holy), the icon of Saint Panteleimon, and the icons of countless saints. But what is an icon? We shall speak about icons, for this matters greatly. I ask you to bear with me if parts of this sermon are difficult. You listen to sermons regularly, and you should follow the serious ones as well as the easier ones.

The weighty, difficult sermons, so that today we may justify the veneration of the holy icons. An image. Where shall we find an image? Who is first? The human being is an image. The human being is an image of God. Have you ever thought about that? An image of God.

Where do we learn this? In Holy Scripture. In the first chapter of Genesis, we read that God created all things out of nothing.

God created all things. How did He create them? By His Word. Just as we turn a switch and the chandeliers light up at once, God created the universe with that ease, indeed, with even greater ease. He said, and it came to be. He said, “Let there be earth,” and there was earth. He said, “Let there be sea,” and there was sea. He said, “Let there be sun,” and there was sun. He said, “Let there be stars,” and there were stars. He said, “Let there be galaxies,” and there were galaxies. He said, He said, He said.

But when God comes to the human being, the masterpiece of His creation, Scripture does not simply say, ‘He spoke, and it came to be.’ As the Fathers and teachers of the Church explain it, God takes counsel.

‘Let Us make,’ He says. When people have a serious matter to decide, they gather in council, two, three, four, or more of them. So too, Scripture says, there is a council above the heavens, beyond the galaxies.

And who takes part in this council? The Father, the Son, and the Holy Spirit. Together they say, ‘Let Us make man.’

“Let Us make man,” He said, “in Our image and likeness.” This holds profound meaning, though we have no time to explore it fully. We say that the human being is the image of God. But how can a bodily being be the image of God? A human being has a visible part and an invisible part. The body is visible; the soul is invisible. Does man resemble God in his body, as His image? In his body?

But what does it mean that man is made in the image of God? There was a heresy condemned by the Church called anthropomorphism. Its followers thought that because man is God’s image, God must have hands, eyes, ears, and feet. They imagined Him as an enormous man living in heaven.

That idea is pagan; it does not hold up. It is an image, an image of the Invisible One. The soul is an image of God; it is the soul. In his soul, man resembles God. God is invisible, and so is the soul. Who has seen a soul? Who has seen God? God and the soul, then, are two priceless, two priceless things of inestimable worth.

The first is reason, the nous, the spiritual intellect. The second is freedom. Reason and freedom. If a person uses both well, he rises higher and higher. And what does he become? He becomes god by grace.

This is theosis, divinisation. The human being is destined for theosis. Being in the image of God is a potentiality, as the philosophers, the Christian philosophers, say; being in His likeness is its realization. To put it more simply, consider a seed. When you see a seed, you do not pay attention to it, yet within it lies tremendous, inconceivable power. Sow a seed, and it grows into a tree, an enormous tree. The tree is there within the seed potentially.

So too, the image of God is within the human being, and it depends on us to grow in likeness to God and reach theosis through the virtues. That is how it is: the human being is made in the image of God.

But man did not remain that image. He is not that image. Man sinned, and from the moment he sinned, he debased, defiled, and corrupted the image. He corrupted it so deeply that man is no longer merely a damaged image. He is not the image of God.

What did he look like? The image of the devil. The Psalmist says, ‘Man, though held in honor, did not understand; he was compared to the beasts without understanding and became like them.’ What does this mean? It would take a whole sermon to explain. As the image of God, the human being has immense honor and a worth beyond measure.

Yet man sinned and made himself savage; he is, so to speak, no longer the image of God. A great physician and philosopher explains this further. His work has been translated into almost every language, and I recommend that the intellectuals listening to me tonight read it: Man, the Unknown. For all that, man remains something unknown.

Carrel said that if a person’s outward form matched his impulses, inclinations, and passions, those fierce and terrible passions that can surpass the instincts of wild animals, we would see how savage a person can become. Of all the creatures on earth, he said, the fiercest can be man.

When a person lets his passions carry him away, the image is disfigured, and his form is no longer what it ought to be. Imagine, Carrel says, a thousand people, and God suddenly telling each one to take on a form corresponding to the evil within him.

Have you thought about it, have you thought about it? What terrible things we would see then! Take someone, for example, who has anger and rage in his heart, who becomes angry and flies into a rage at the slightest thing. We would see him as a tiger. The angry person would become a tiger; that is how he would appear.

Another person is grasping, always taking and never satisfied. He would appear as a wolf, a bloodthirsty wolf. Someone else is aggressive, fierce, and ruthless. He would appear as a roaring lion.

Another has cunning within him. Intelligence is one thing; cunning is another. A cunning person would appear as a fox. Christ himself spoke of a fox.

My God, my God, what things Holy Scripture contains! A person full of envy would appear as a stinging scorpion. Then there is the person full of malice and revenge, who never forgets a wrong done to him.

If you prick it with a needle, it will not forget for two or three years; wherever it finds you, it will take revenge on you. Such a person will appear as a camel. And another who is gluttonous, who observes neither Wednesday nor Friday and eats enormous amounts, will be likened to a pig. And another who is a fornicator and adulterer, a fornicator and adulterer, who is not satisfied with his wife but seeks other women and commits fornication, and we have reached the sexual age, such people will appear as goats. Out of a thousand people, Carrel says, perhaps only one would appear in human form. We are unworthy of the human form,

because the image of God has suffered corruption. Consequently, one might liken a person to something like a raven. The human being, then, is the image of God. So says Scripture. So much for images.

There is an image of God, but the human being is an imperfect image. You may become a saint, like Anthony, Basil, or Chrysostom. You may go into the mountains, live as an ascetic, and struggle to reach great heights. Still, you remain imperfect. Every human being has imperfections; no one is the perfect image. There is only one perfect image of God among human beings: Jesus alone.

Christ came to restore that image. That is why we speak of his spotless icon, often without understanding the words. We are saying: Christ, you came into the world to set things right, to give humanity back its ancient beauty, its lovely and surpassing beauty. Your virtue covered the heavens, O Christ, and you are fairer than all the children of men.

If there is one man in whom perfection and all virtues are found, in whom virtue has reached its height, it is Christ. He is the perfect image of the human being. “We venerate your spotless icon, O Good One.”

Christ is visible and invisible. The invisible One, who is God, is visible. And He is the perfect, spotless image of the human being. The sun has spots.

Look at the sun: astronomers see spots across it, dark regions on its surface. But Christ has no stain. His image is spotless. O Christ, You lived in perfect holiness and could say, “Which of you convicts Me of sin?” Your love is perfect, Your self-denial is perfect. Every virtue is Yours in its fullness: self-control, purity, and forgiveness. Everything in You is perfect.

This is the perfect image of God, which we strive to approach through the virtues the Holy Church sets before us during this season, the image of God. We have said that Christ is invisible and, being invisible, is beyond depiction.

No one has seen God, no one. How could we paint him? God cannot be painted. They cannot be painted. Angels can barely be depicted, but God cannot be depicted; he is invisible. So, as for Christ: just as God cannot be depicted, neither can Christ be depicted.

For he came down from heaven to earth and walked among us. He went everywhere: along the sea and the shore, over the mountains, through towns and into homes. People saw him.

Now, from that moment, as a man He is visible, He is depictable, He can be depicted. That is, if cameras had existed at that time, we would have had a photograph of Christ. We would have had countless photographs. We would have had cameras, you see. If cameras had existed in Christ’s time, they would have had countless images. But cameras did not exist then. Yet there is an image of Christ of inestimable value, and this image

There is an image of Christ called the icon not made by hands: the Holy Mandylion. What is this image? Tradition says that as Christ walked toward Golgotha carrying the heavy Cross, He bent beneath its weight and began to sweat. His sweat fell upon the earth, watering it as He bore the burden of our sins.

A compassionate woman saw Christ sweating, with tears falling to the ground. She approached him and wiped his face with her cloth. On the cloth of that holy woman, whose name was Veronica, the image of Christ was imprinted: an icon not made by hands. Distinguished iconographers, both ancient and modern, have also painted images of Christ.

Have you seen the older icons painted by iconographers in their workshops? They are of great value. Do you know why? Now they have no value, nor do we have wonderworking icons. We do have wonderworking icons, a few.

Now our painters make a business of painting icons, a business, a business, and earn millions upon millions. But in those days, when they painted icons, they painted them while fasting.

Before painting an icon of Christ, an iconographer on the Holy Mountain would fast for a month, a whole month, and pray. As he painted, his tears would fall among the colors and mingle with them; he mixed his tears in.

That is what iconographers were like. Once, at a church in Mataranga, I looked up and saw a painter working above me while blaspheming Christ. My God, I shuddered. “Come down, you wretched man! You will never hold a brush again,” I told him. What can you expect? Everything has become a business, even the trade in Christ. Orthodoxy once shone in its glory when its iconographers painted.

There were icons of Christ and of the Most Holy Theotokos (All-Holy), and some of them traveled far across the sea. Let unbelievers doubt it; we believe. Then a fierce war broke out against the icons. This terrible heresy troubled the Church for 110 years. The iconoclast heretics entered churches, seized the icons, and burned them. Anyone who dared to keep an icon was punished.

Others in the Church suffered as martyrs to preserve the icons. Then, after 110 years, God granted that the Seventh Ecumenical Council be convened. It established the teaching that we honor icons through veneration, while worship belongs to God alone. I have no time to explain its full definition. What does it mean to venerate icons with honor rather than worship?

An icon of Saint Panteleimon is not Saint Panteleimon himself, and an icon of the Most Holy Theotokos is not the Most Holy Theotokos herself. We make that distinction. The icon reminds us of the saints; when we see it, we remember them and ask for their prayers. As Basil the Great says, the honor shown to an icon passes to its prototype, the person depicted.

Let me put it more clearly. Protestants are mistaken on this point, and the fiercest iconoclasts of our time are the Millennialists. They react fiercely at the sight of an icon.

When I was a military priest in Larissa, I spoke to about a hundred young soldiers at a camp on the eve of battle. Afterward, I gave each soldier a small icon of Christ. You cannot imagine the reverence with which they received it from the hand of a priest. They kissed and venerated the icon. But when I approached one soldier, he pulled his head back so sharply that it struck the wall. “What is this?” I asked. The others told me, “He is a Millennialist.” I said, “My child, why will you not venerate the icon of Christ?” “Those are idols,” he replied. Then a quick-witted corporal said, “Father, he venerates idols too.” “When does he do that?” I asked. “You refuse to venerate Christ,” the corporal told the soldier, “yet you venerate idols.”

“Which idols?”

How did you see this man worshipping idols? What does he tell me? That every morning he takes out a photograph depicting his wife and children, and that is all. Ah, so your wife is precious to you, and your children are precious to you, and you kiss your children, but you will not kiss an icon of Christ? Very well, very well. Let the Millennialists remove the icons of Christ, the photographs of their parents, from their homes, and then we can discuss the matter.

Go into any home, even the poorest hut, and you will see photographs. Just as we adorn our homes with images of our parents and ancestors, so the Church is adorned with icons of the martyrs, and above all with an icon of the Most Holy Theotokos (God-bearer).

So it is a mistake to call an icon an idol. What were idols? Our ancestors made them from wood, iron, silver, and gold, and said, ‘This is God.’

An icon reminds us of someone. It is something like a photograph, though more than a photograph, and we show it honor and respect. What a terrible thing. These Chiliasts are fierce opponents of icons. Indeed. I also remember an incident in Grevena, in the Grevena area: a young woman became engaged to a young man. She did not know him well; she did not know what he was really like.

On the first day of their marriage, she put oil in the lamp at home and went to venerate the icon. He snatched it from his new bride’s hands, trampled it, and tried to burn it. ‘You wretched man,’ she said, ‘I do not want you. Leave. I am getting a divorce. I can live without a husband, but I cannot live without Christ and the Most Holy Theotokos.’

That woman was a heroine. And to this day iconoclasts have spread throughout Greece and are making quite an impact among our people, iconoclasts, iconoclasts in our midst, truly terrible iconoclasts. But there are iconoclasts elsewhere too. Who are these iconoclasts? I do not mean the teachers and professors, although I do not see a single professor or teacher here in church. Is there a professor or teacher here? I do not know.

Perhaps this has not happened in our region, but it has happened elsewhere. In recent times, they took down the icons of Christ from their schools. And what did they put up? Pictures of Marx, Lenin, and Stalin. I belong to no party. My disagreement with the communists is not over the economic question. I disagree with them over freedom and religion.

If such people had prevailed in Greece, they would have torn the icons of Christ out of every church. Once, in Thessaloniki, I went into a house and saw an enormous picture.

Was it of Christ? No. Of the Most Holy Theotokos? No. What saint was it? Marx! ‘We do not believe in Marx,’ I said. ‘Just as you believe in Christ,’ they replied, ‘we have Marx. He is greater than Christ.’ How can you discuss anything with people who turn human beings into idols?

And this happens in schools too. In one school in Charisida, if I remember rightly, a student showed appalling disrespect. He went up to an image of Christ and drew a cigarette beside him.

What irreverence! What contempt! But why are we surprised? People would tell me, ‘I never set foot in the Greek Parliament.’ Why don't I? Do they believe in anything? People on the right and the left say they believe, but they believe in nothing. They do not believe. Do they believe in anything at all?

The Archbishop came to perform the blessing of water. Afterward, they went to venerate. One man who went up beside him stepped back, like this, like this, like this, like this. It was Mr. Florakis, the communist. He did not want to venerate. ‘Come,’ the Archbishop told him; they had been schoolmates together in Karditsa. ‘Come here.’ But no! I am not accusing anyone; I am describing events, real events that we ourselves knew about.

And now again, recently, before the holidays, a devout member of Parliament said we should hang an icon of Christ in the parliamentary chamber, put Christ there. Christ. But, ‘Priest! Priest!’ As soon as he said it, they said, ‘The priest said it.’ They called him a priest and mocked him. We mocked him.

And some time ago, another member of Parliament, a very devout man, proposed hanging an icon of Christ there.

It was rejected, though putting up the icon of Christ is not something to reject. So now Parliament is becoming a theater; you are turning it into a theater. If this is called the Parliament of the Greeks, if it is the parliament of the Greece built by Kolokotronis and Kanaris, gentlemen, think of the heroes of 1821, who celebrate the Greek days and who believed in Christ. Makriyannis used to say, “I die for Christ.” He had an icon corner in his home, prayed every evening, and recited “O spotless, undefiled, immaculate One.” Yet poor Makriyannis counts for nothing.

That, my dear friends, is what I had to say tonight about icons. But now, let me put it to you: from this point on, I feel like weeping. I want to resign. I want to leave. I tell you sincerely. I want to go. You have heard enough of me here in this town. If I were preaching in Thessaloniki or Athens, the church would be packed. I told you that if you came tonight, I would speak to you.

I want to resign and go away to the Holy Mountain, find a cave, and weep. But I have said nothing yet. I have spoken of one, two, three, four, five kinds of iconoclasts. I have given you examples of modern iconoclasm.

Now I will tell you about the most terrible kind of iconoclasm. One night it will shake Florina, and all Greece will be shaken. Nothing will remain; not one stone will be left upon another. Even the stars will fall from heaven.

And the sun will grow dark. Indeed, what is the greatest, the greatest act of iconoclasm? What did we say? A human being is an image of God. Every human being is an image of God, even if that image is darkened, even if the person has been debased, as we said and explained.

Every human being bears the image of God. When you look at a person, see someone made in God’s image. But where is the image of God in its most beautiful form? It is not in us, for we have been debased. We have damaged the image of God. Where is it? Where is it? An image is formed in a workshop.

An icon painter shuts himself in his workshop and paints an icon there. But there is also a divine workshop. Nothing God has made is shameful; it is people who do shameful things. That workshop is a woman’s womb. What an awe-inspiring thing happens there! Have you ever thought about it?

What an astonishing thing! There, for nine months, an invisible painter paints His image: the feet, the eyes, the heart, the nerves, all of it. The little child, the unborn child, is there in the woman’s womb.

It is the inner life of a human being, the inner life of a human being, indeed. And we must show respect to a pregnant woman, as our Church does, and to the unborn child. Yet what are we doing? It is terrible. We kill! We kill! Count them: 400,000 abortions a year, permitted by law. It is not even considered a crime. “I do not consider it a crime; I do not want it to be a crime.” A woman is in pain, as when a tooth aches, and has it pulled out.

A tooth, and she has it pulled. And what about the woman? Childbirth, a woman giving birth, is a creation of a world, a creation of a world in a woman's life as she brings a new being into the world. These little paper women today cannot bear any pain. Our grandmothers bore children, were healthy and radiant, and knew nothing of cancer. Breast and uterine cancer did not exist in ancient times. Nowadays, with sexual matters, with orgies...

So we kill 400,000. This morning I showed you a man from Africa whose father had twenty-two children, and some of you smiled. Let people call them foolish if they wish. They are not fools; they are people of God. But the killer is an iconoclast. You venerate icons, yet what are you doing to the living image of God? Of course, taking an icon and burning it is an act of irreverence. At Saint Germanos, near Prespa, there is a beautiful church. We commemorated Saint Germanos, who helped bring about the triumph of the icons. He works miracles, and his tomb is still there in the church.

I went into that old church, a thousand years old, and what did I see? I shuddered. I saw the paintings.

And the paintings, the eyes gouged out! Gouged out! I asked and learned that the guerrillas had slept there during the civil war. They had gouged out the eyes with their swords. Such was their fury. Now, you can tear down an icon, burn it, burn it, and make another one.

An unborn child, a lovely little child, how will you make it, how will you make it? How will such a child come to be, a creation of God and, relatively speaking, the most perfect image of the Lord Jesus Christ? This, then, is the great crime being committed in our country without conscience, without any conscience, without any fear. There is no longer any fear or conscience.

We have become beasts, beasts, and our voice is a voice crying in the wilderness. That, my dear friends, is what I had to say. Our conclusion: honor the icon.

We venerate the icon, the spotless icon. And the spotless, undefiled, and most perfect icon is the icon of the Lord Christ alone. ‘We venerate Your spotless icon, O Good One, asking forgiveness for our sins.’ A saint, too, is an image, having attained a measure of perfection. The Most Holy Theotokos is an image, an image; they are images, images; and every human being, too, is an image. When you wrong a person, when you kill a person, when you wrong a person, you are an iconoclast, because that person is an image of God. That is how it is; it has breadth and depth. We have spoken to you, in breadth and depth, about the Mysteries of the icons, and I pray that God will have mercy on us all and count us worthy of His heavenly Kingdom.

Thank you.

Σήμερα, ευσεβές εκκλησίασμα, λαμπρά είναι η ημέρα, λαμπρά και μεγάλη. Είναι η πρώτη Κυριακή των Νηστειών, είναι η Κυριακή, όπως λέει ο λαός μας, η Κυριακή της Ορθοδοξίας. Αλλά τι είναι η Ορθοδοξία; Σε αυτό το ερώτημα, το θεμελιώδες ερώτημα, θα απαντήσω σήμερα, αγαπητοί μου, συντόμως.

Όχι μόνο στο ναό, αλλά και σε όλη την ευλογημένη αυτή γωνία που λέγεται Ελλάς, όλοι μας έχουμε βαπτιστεί στο όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος. Βαπτιστήκαμε στις κολυμβήθρες της Ορθοδοξίας και φέραμε ονόματα χριστιανικά, ορθόδοξα ονόματα. Το 98% της Ελλάδος είναι ορθόδοξοι. Μια μικρά μειονότης που κατοικεί στον Έβρον ποταμό, όμως εκεί αυτοί ανήκουν σε άλλοδοξα, και όλοι οι Εβραίοι και όλοι οι αλλόδοξοι δυτικοί προτεστάντες. Το 98%, επαναλαμβάνω, είναι Ορθόδοξοι. Αλλά γεννάται το ερώτημα: γνωρίζουν την Ορθοδοξία; Δεν γνωρίζουν ούτε το αλφάβητο. Δεν λέω υπερβολή, ομιλώ ως συμπέρασμα μιας μακράς ποιμαντορικής ερεύνης. Διότι όσα λέγονται στην Εκκλησία έχουν όλα νοήματα, ό,τι βλέπουμε, ό,τι ακούμε, ό,τι

Και αισθανόμεθα έχουν την αξία τους, τη μεγάλη τους σημασία. Εμείς δε ως προς την Ορθοδοξία ομοιάζουμε, να μιλήσω δια παραδείγματος, ομοιάζουμε έναν αγράμματο. Δώσε έναν αγράμματο το ωραιότερο βιβλίο, δώσε έναν αγράμματο, δώσε ένα βιβλίο που να έχει ωραίες εικόνες και υψηλά νοήματα και υπερόχους στοχασμούς και μεγάλας ιδέας, δώσε ένα βιβλίο.

Ο αγράμματος δεν καταλαβαίνει τίποτα, απλώς το ξεφυλλίζει, ξεφυλλίζει, ξεφυλλίζει, βλέπει, τίποτε δεν καταλαβαίνει. Έτσι είμεθα και ο λαός μας. Ο λαός μας είναι ως προς την Ορθοδοξία ακατήχητος. Τι είναι η Ορθοδοξία; Για να μιλήσω δια παραδείγματος, είναι δέντρον, πελώριο δέντρον, δέντρον το οποίο έχει κορμούς, δέντρον που έχει κλαδιά που ξαπλώνται σε όλο τον πλανήτη.

δέντρον φύλλα και καρπούς και άνθη, έχει δέντρον και όπως το δέντρο έχει ρίζα, και η Ορθοδοξία έχει ρίζα. Και η ρίζα του χριστιανισμού, ποια είναι η ρίζα του χριστιανισμού; Δεν είναι ένα μικρό και ασήμαντο πράγμα, δεν είναι άνθρωπος, αλλά η ρίζα που δεν μπορεί κανείς να την ξεριζώσει είναι ο Κύριος ημών Ιησούς Χριστός. Την άχραντόν σου εικόνα προσκυνούμεν, αγαθέ, αιτούμενοι συγχώρησιν των πταισμάτων ημών. Αυτός είναι η ρίζα.

Και ρίζα αυτή είναι ανεκρίζωτος, ανεκρίζωτος μάλιστα, και η ρίζα είναι η πίστης, είναι η ομολογία, είναι η πίστης στον Κύριον ημών Ιησούν Χριστόν. Αυτή την ομολογία, αυτή η ομολογία, αυτή την πίστη δεν πρέπει, ό,τι πιστεύεις το εκδηλώνεις, το πιστεύεις, αυτό που πιστεύεις δεν πρέπει να το κρύβεις βαθιά μες στην καρδιά σου.

Πρέπει να το φανερώνεις, να το φανερώνεις διά της γλώσσης, να το κηρύττεις διά της γλώσσης, να το ομολογείς διά της γλώσσης. Και σήμερα ακριβώς μια ομολογία της πίστεως είναι παράδειγμα της ομολογίας που έχουμε, η ομολογία της.

Σήμερα δεν στοιχίζει τίποτα η ομολογία, πιστεύω. Πρώτα το κεφάλι, τη ζωή σου. Για να κρατηθεί η Ορθοδοξία μέχρι σήμερα, χυθήκανε χιλιάδες, εκατομμύρια μάρτυρες. Σήμερα δεν στοιχίζει τίποτα, τουλάχιστον στην πατρίδα μας.

Απλώς λες «πιστεύω» και τελείωσε η ιστορία. Αλλά δεν είναι το πράγμα έτσι. Λοιπόν, η πίστη πρέπει να εκφράζεται, να είναι ζωηρά, να εκφράζεται διά της γλώσσης. Και παράδειγμα αυτής της ομολογίας έχουμε σήμερα στο Ευαγγέλιο.

Παρουσιάζεται ως παράδειγμα ομολογίας πίστεως ο Ναθαναήλ. Τι ήταν ο Ναθαναήλ; Ένας Ιουδαίος. Ιουδαίος, δεν γνώριζε τον Χριστό. Αλλά κάποτε ένας άλλος, ο Φίλιππος, ο φίλος του, που γνώριζε τον Χριστό, του λέει μια μέρα: «Ξέρεις, ξέρεις, Ναθαναήλ, τι, τι έμαθα; Εβρήκαμε θησαυρό, θησαυρό έχω». «Θησαυρό βρήκες; Πού τον βρήκες τον θησαυρό αυτόν; Έσκαψες βουνά, λαγκάδια και βρήκες θησαυρόν;» «Θησαυρόν, λέει, ανεκτιμήτου αξίας». «Και ο θησαυρός αυτός ποιος είναι;» «Είναι ο Χριστός, λέει, ο Χριστός. Βρήκα το Χριστό». «Το Χριστό βρήκες;» λέει. «Είναι δυνατόν ποτέ ο Χριστός που κατάγεται από ένα άσημο και αγροίκο χωρίον όπως είναι ο Ναζαρέτ να είναι ο Χριστός; Δεν το πιστεύω». «Έλα και έλα να δεις». Δεν είχε ρητορίες. «Έλα να δεις».

Και ήρθε κοντά στον Χριστό ο Ναθαναήλ και τον είδε ο Χριστός και εξετίμησε τον χαρακτήρα του και του είπε ότι «Ίδε αληθώς Ισραηλίτης, εν ω δόλος ουκ έστι». Μέσα στο πλήθος των Φαρισαίων και Γραμματέων υπήρχε και ένας, και ούτος αδάμας ανεκτιμήτου αξίας, ο χαρακτήρ, το ήθος και η διαγωγή του.

Και εκείνος πάλι, ταπεινός, δεν υπερηφανεύθη, αλλά του λέει: «Πού με ξέρεις εσύ; Πρώτη φορά με βλέπεις, πρώτη φορά με βλέπεις». Πώς, πώς, πώς, πώς ο Βαγγέλης μια τι αυτή, τι ούτω συμπέρασμα Και ο Κύριος απήντησε, απήντησε ότι «σε γνωρίζω», λέει, «καλά».

Και για να τον πείσει περί αυτού, αναφέρει μια λεπτομέρεια, μια σημαντικότατη λεπτομέρεια. Ποια λεπτομέρεια; Προτού, λέει, να έρθεις εδώ, προτού να σε φωνήσει, προτού να σε φωνάξει ο Φίλιππος, εσύ, λέει, κάτω από μια συκιά, κάτω από το πλούσιο φύλλωμα μιας συκιάς.

...κρυμμένος ήσουν και προσευχήθηκες στον Θεό, έμεινε κατάπληκτος. Αυτός δεν είναι ποτέ έναν άνθρωπο να ξέρει για τις λεπτομέρειες της ζωής μας. Είναι λεπτομέρεια αυτή. Και η ζωή του ανθρώπου είναι σύνολο λεπτομερειών.

Ποιος από εσάς έχει την τόλμη να πει να έρθουνε από το μέλλον της ζωής του στο φως; Προτιμεί να ανοίξει η γη παρά να το πει. Ούτε η γυναίκα σου δεν το ξέρει, την κοροϊδεύεις τη γυναίκα σου.

Ο άντρας, ούτε ο άντρας ξέρει τη γυναίκα του, μυστήρια πράγματα, λεπτομέρειες.

Λεπτομέρειες μεν, αλλά όπως λέει και η ιστορία, έχουν λεπτομερειών, έχουν λεπτομερειών, εξαρτώνται. Μια λεπτομέρεια, λεπτομέρειες. Βλέπεις, ο στρατηγός καταστρώνει σχέδια. Μια λεπτομέρεια που δεν προέβλεψε ο Ναπολέων τον κατέστρεψε. Τον κατέστρεψε. Και μια λεπτομέρεια που δεν προέβλεψε και ο Χίτλερ μέσα στα βουνά, στα λαγκάδια, λεπτομέρειες.

Μπορεί να καταστρώσει το τελειότερο στρατηγικό σχέδιο, παρέλειψε μια λεπτομέρεια, τελείωσε η ιστορία, έχασε τον πόλεμο. Έτσι η ζωή του ανθρώπου λεπτομέρειας είναι και κανείς δεν το γνωμάει να είναι ο Οδύσης ή έναν αμάρτος.

Προτιμείτε να ανοίξει η γη παρά να γνωρίζουν άνθρωποι λεπτομέρεια της ζωής σου. Ω Θεέ μου, ω Θεέ μου, υπάρχει, ναι υπάρχει, ναι υπάρχει ένα μάτι που τα βλέπει όλα, ναι υπάρχει ένα αυτί που τα ακούει όλα.

Ναι, υπάρχει ένα χέρι που τα γράφει όλα, τα μυστήρια όλα. Εγνώριζε λοιπόν τη λεπτομέρεια της ζωής μου και έμεινε κατάπληκτος. Ποιος είναι αυτός να ξέρει ότι ενώ κρύφτηκα πίσω από το πυκνό φύλλωμα μιας συκιάς; Ποιος είναι αυτός να γνωρίζει τη λεπτομέρεια αυτή της ζωής μου; Άρα δεν είναι απλός άνθρωπος, είναι κάποιο μυστηριώδες πρόσωπο. Και τότε ομολόγησε ότι συ, λέει, είσαι ο Υιός του Θεού του ζώντος, συ είσαι ο βασιλεύς του Ισραήλ.

Αυτή ήταν η ομολογία του, και αυτή την ομολογία σήμερα αναφέρει. Αλλά η ομολογία του ήταν ατελής, διότι περιόρισε τον Χριστό ως βασιλέα μιας μικράς γωνίας της γης, του Ισραήλ. Αλλά ο Χριστός δεν είναι βασιλεύς μιας μικράς γωνίας της γης, είναι πνευματικός βασιλεύς ολοκλήρου του πλανήτου και όλων των γαλαξιών.

Τελεία η πίστη. Ποια ήτανε; Ήταν του Πέτρου η ομολογία, ήταν τελεία. Πώς ήταν τελεία; Διότι ρώτησε, ρώτησε τους μαθητάς του ο Χριστός, λέει: «Τίνα με λέγουν οι άνθρωποι είναι;» Πρέπει να ενδιαφερόμαστε τι λέει ο λαός για μας. Η κοινή γνώμη έχει μεγάλη σημασία, αν και λανθάνει, αν και σφάλλει, αν και αμαρτάνει και ανεβάζει πολλάκις κακούργους μέχρι βασιλικών στεμμάτων και κατεβάζει

Βάζει Αγίους μέχρι τον Άδη, σταυρώνει. Εντούτοις όμως την κοινή γνώμη δεν μπορούμε να την παραβλέψουμε. Ρωτά λοιπόν ο Χριστός: «Τίνα με λέγουν αυτοί οι άνθρωποι είναι;» Και απαντούν λοιπόν, απαντά ο Πέτρος: «Άλλοι λένε ότι είσαι ο Ιωάννης ο Βαπτιστής, άλλοι λένε ότι είσαι ο Ηλίας ο προφήτης, άλλοι λέγουν ότι είσαι ο Ιερεμίας, άλλοι ότι είσαι εις των προφητών.»

Καλά, ο κόσμος τέτοια ιδέα, αλλά εσείς που είστε κοντά μου τρία ολόκληρα χρόνια, δεν ρωτώ τι λένε οι Φαρισαίοι, τι λένε οι Γραμματείς, ρωτώ σας τους δώδεκα μαθητάς μου που με ακολουθήσατε, τι ιδέα έχετε εσείς; Και απήντησε ο Πέτρος, το στόμα των Αποστόλων.

Σύ είσαι ο Υιός του Θεού, σύ είσαι ο Χριστός, ο Υιός του Θεού του ζώντος, σύ είσαι ο Χριστός, του λέει. Τότε, όταν ήκουσε ο Χριστός την ομολογίαν αυτή, ότι μακάριος, λέει, είσαι, ευτυχής, Πέτρο, ότι αυτό που λες δεν είναι μία ανακάλυψη, διαφέρει ανακάλυψη.

Άλλη είναι αποκάλυψις και άλλη είναι ανακάλυψις. Ανακάλυψις είναι η διά των νοητικών δυνάμεων εξεύρεσις μιας αληθείας, ενώ αποκάλυψις είναι κάτι παραπάνω.

Είναι κάτι φανέρωμα. Λέγει, εσύ, λέει, αυτό που γνωρίζεις, αυτό που πιστεύεις, δεν το είπε άνθρωπος. Το είπε ο Θεός, το εφανέρωσε. Απεκάλυψέ σε, εφανέρωσε ο Θεός μέσα στην καρδία σου. Και αυτή η πίστη ότι εγώ είμαι Θεός, αυτή η πίστη είναι η πέτρα, ο βράχος, η ρίζα, επάνω στον οποίο στηρίζεται ολόκληρο το οικοδόμημα του χριστιανισμού. Αυτή είναι η πίστη. Η πίστη, λοιπόν, σήμερα, η ρίζα της πίστεως μας είναι ότι

Αυτός που οικοδόμησε την Εκκλησία, τον Χριστιανισμό, την Ορθοδοξία, δεν είναι απλός άνθρωπος, είναι Θεός. Και η πίστη σε αυτή είναι δια μέσου των αιώνων διαβαίνει. Δεν θα μιλήσω σήμερα, δεν συνεχίζω, αλλά για να σταθεί η πίστη αυτή μέχρι σήμερον, πόσοι χρειάστησαν κόποι και μόχθοι και αγώνες.

Πολεμήθη όσον καμία άλλη ιδέα, καμία άλλη ιδέα στον κόσμο δεν επολεμήθη όπως ο χριστιανισμός. Συγκεκριμένα η Ορθοδοξία πολεμήθη σφόδρα. Δεν θα αναφέρω λοιπόν τας νίκους, τας νίκας, τους θριάμβους που κατήγαγε ο χριστιανισμός, δεν θα αναφέρω τους αγώνας του Μεγάλου Βασιλείου, του Μεγάλου Αντωνίου και των μεγάλων Πατέρων της Εκκλησίας. Μυριάδες προσπάθησαν να ξεριζώσουν το δέντρον αυτό, αλλά δεν μπορούσαν να το

Μία νίκη εορτάζουμε αυτή σήμερα. Τι θαυμαστό είναι, τι θαυμαστό. Εμείς δεν το αισθανόμεθα. Αν πάτε στη Μόσχα, στο Στάλινγκραντ, παντού εκεί πέρα που επισέστηκαν κλειστές και δεν εορτάζουν Ορθοδοξία, γιατί εορτάζουμε Ευρώπρο.

Πώς οι Ρώσοι, μυστικοπαθείς λαός του Βορρά, εορτάζουν πολύ την εορτή αυτή, την εορτάζουν. Σήμερα για πρώτη φορά χτυπούν οι καμπάνες στη Ρωσία. Ύστερα από 23 χρόνια χτυπούν οι καμπάνες. Και οι Ρώσοι με δάκρυα. Εμείς, ορίζοντας, δεν έχουμε, δεν αισθανόμαστε, τα λέμε αυτά, τα κηρύττουμε αυτά, τα ακούτε εσείς, αλλά δεν έχουμε εκείνο το ρίγος, το θρησκευτικό, εκείνο το ρίγος που έχουν οι λαοί του Βορρά, οι λαοί της Ρωσίας, λαός αυτός που εμαρτύρησε. 11.000 χριστιανοί που κάναν το σταυρό τους εκκλήθησαν μέσα στα ψυχία τρία και ακριβτοί άνθρωποι υπομολογήσα.

Αυτοί λοιπόν στην Συνοσύνη της Ορθοδοξίας εορτάζουν εορτήν Ορθοδοξίας σήμερα. Σήμερα μέσα στους δρόμους της Μόσχας και στο Στάλινγκραντ και παντού σήμερα βγαίνει ο Πατριάρχης, βγαίνουν οι ιερείς και ψάλλουν την άχραντον εικόνα και ακολουθεί ο λαός. Νίκη της Ορθοδοξίας, νεότερη νίκη.

Δεν είναι μόνο νίκη οι παλαιές νίκες. Στον αιώνα μας προσετέθηκε αυτή και πρέπει να δοξάζουμε τον Θεό, γιατί ζούμε στον αιώνα αυτών που η νίκη που επισκέφθηκε εκείνο το θηρίον το άγριον, το ασεβές, που τον δικάζουν τώρα για τα εγκλήματα, τον δικάζουν στη Μόσχαρμπίκη του Στάλιν είναι, ο οποίος είναι και ο υπαίτιος του εμφυλίου σπαραγμού μας. Δεν θα γινόταν ο εμφύλιος σπαραγμός, δεν θα είχαμε σήμερα τον πόλεμο, γιατί αν δεν το υπεκίνησε αυτός να μεταβάλει την Ελλάδα.

Λοιπόν, σήμερα δικάζεται, τον δικάζουν, δικάζουν μέσα στην Ρωσία, δικάζεται και σήμερα λοιπόν μέσα που διέταξε, είπε σχέθη, έγραψε, τι είπε; «Σε πέντε χρόνια δεν θα ακούετε πλέον το όνομα του Χριστού». Σε πέντε χρόνια. Περάσανε, όχι πέντε χρόνια, εβδομήντα τρία χρόνια περάσανε. Διωγμός απαίσιος της Ορθοδοξίας. Κλείσανε εκκλησιές. Από σαράντα χιλιάδες εκκλησιές που είχε η Ρωσία δεν μείναν ούτε πέντε.

Το γράφει τίποτα και αν δεν το νομούσαν τους ταρώτους ύστερα από 33 χρόνια, να είναι ίχοι, να ο θρίαμβος, απίστευε να ο θρίαμβος, νικάει η Ορθοδοξία και θα νικάει πάντα η Ορθοδοξία. Τελείωσε, αγαπητοί μου, στην Ορθοδοξία ανήκομεν.

Δεν είμαστε ούτε Φράγκοι, ούτε Διαμαρτυρόμενοι, ούτε Χιλιαστές, ούτε Πεντηκοστιανοί, ούτε οπαδοί μιας εκ των 300 αιρέσεων οι οποίες σήμερα υπάρχουν στην Ελλάδα. Είμεθα ορθόδοξος λαός. Και επαναλαμβάνω και το λέγω ότι ένας αρχαίος φιλόσοφος εδόξαζε τον Θεό, ευχαριστούσε τους Θεούς πρώτον ότι δεν τον έκανε κτήνος, δεν τον έκανε κτήνος, τον έκανε άνθρωπο με λογικό και ελευθερία. Και ακόμα περισσότερο ευχαριστούσε τον Θεό που δεν τον έκανε βάρβαρον, αλλά τον έκανε Έλληνα, ότι γεννήθηκε στη μαρτυρική.

Και εμείς προσθέτουμε στα δύο αυτά καυχήματα το ότι δεν είμεθα κτήνη αλλά άνθρωποι, το ότι δεν είμεθα απλώς άνθρωποι αλλά κατοικούμε την ευλογημένη αυτή γωνία της Ελλάδος, την ευλογημένη αυτή γωνία και είμεθα Έλληνες, προσθέτουμε και ένα άλλο ακόμα πολυτιμότερο, ότι είμεθα Ορθόδοξοι.

Ορθόδοξοι. Όταν λέγαμε ορθόδοξοι, δεν είναι νόμισμα κάλπικο, είναι νόμισμα γνήσιο, γνήσιο νόμισμα, ότι είναι η τελεία έκφρασης του χριστιανισμού. Και δεν ξέρω αν οι Ευρωπαίοι μπορούν να ζήσουν χωρίς ορθοδοξία, δεν ξέρω, μπορούν να ζήσουν χωρίς ορθοδοξία. Άλλοτε ζει με τον Νίτσε, άλλοτε ζει με τον Μαρξ. Η Ελλάδα όμως δεν μπορεί να ζήσει χωρίς ορθοδοξία. Είναι κρέας και νύχι οι ενωμένοι, η Ελλάδα, και αυτός είναι ο προορισμός της Ελλάδος, να κηρύξει τον κόσμο.

Ορθόδοξη.

Μέσα στην Ορθοδοξία γεννηθήκαμε και στην Ορθοδοξία πρέπει να αποθάνουμε και πρέπει να ευχόμαστε εις τον Θεό να παραμείνουμε μέσα στην Ορθοδοξία. Ορθοδοξία λέγοντες, δεν πρέπει να μιλούμε μόνο δύο, ότι τι είναι η λέξη Ορθοδοξία; Είναι λέξη ελληνική, της αρχαίας ελληνικής γλώσσης. Μάλιστα, επιτρέψατέ με να κάνω μια γραμματική παρατήρηση. Είναι σύνθετη λέξη, είναι από τη λέξη ορθή και δόξα. Και θα πει δόξα, γνώμη θα πει δόξα, γνώμη.

Αυτό που πιστεύουμε δεν είναι ψεύτικο, είναι αληθινό, 100% αληθινό είναι αυτό που πιστεύουμε. Δεν είναι ψεύδος, δεν είναι μία πλάνη ή μία αίρεση, είναι ορθόν. Αλλά δεν αρκεί μόνο θεωρητικώς να είμαι Ορθόδοξος, πρέπει και πρακτικώς να είμαι Ορθόδοξος.

Και ορθοδοξία ίσον, πάρτε μια κιμωλία εδώ, τα βασικοντάυτο με, πάρτε μια κιμωλία, γράψτε στον πίνακα: ορθοδοξία ίσον, πέστε το, ορθοπραξία. Ορθοπραξία. Πιστεύεις; Δείξε το. Είναι ορθοδοξία και ορθοπραξία. Ορθά δόγματα, ορθή γνώμη, ορθή δοξασία, αλλά και ορθός βίος, πραγματικός βίος, χριστιανικός βίος με το Ευαγγέλιο, με το Ευαγγέλιο του Χριστού. Και όπως το πουλί, για να φέρω ένα παράδειγμα για να τελειώσω, όπως το πουλί, ο αετός, δεν πετάει. Είδα αετός, κόψτε τη μία φτέρυγα του αετού, δεν μπορεί να πετάξει. Τον έπλασε ο Θεός τον αετό να πετάει με δύο φτέρυγες και πετάει ψηλά. Και η Ορθοδοξία μας είναι αετός, όπως λέει η Αποκάλυψη. Χρυσαετός είναι. Είδα χρυσαετό εγώ στα βουνά επάνω της Πίνδου, ο στρατηδικός θεερεύσει πυρά, ψηλά να πετάει ο χρυσαετός. Χρυσαετό.

ορθοδοξία μας. Έχει δυο φτερούγες. Η μία φτερούγα είναι η ορθοδοξία και το άλλο η ορθοπραξία. Με μία φτερούγα δεν πετάει ο αετός. Και εμείς, για να πετάξουμε στα ύψη, για να γνωρίσουμε την αλήθεια και τον χριστιανισμό, πρέπει να έχουμε αυτή την ορθοδοξία και η ορθοπραξία. Και ψυχή της Ελλάδος. Δεν ξέρω, μπορεί τη Γερμανία στη ψυχή να είναι ο Νίτσε. Και ψυχή της Ρωσίας είναι ο Μάρξ. Και ψυχή των άλλων δεν ξέρω ποιο να είναι. Η ψυχή της Ελλάδος είναι η Ορθοδοξία. Σε αυτή γεννηθήκαμε, σε αυτή ζούμε, σε αυτή θα πεθάνουμε.

Να δοξάσουμε την Ορθοδοξία και με το λόγο μας και με τα έργα μας και αν παραστεί ανάγκη και με το αίμα μας ακόμα να είναι Ορθοδοξία. Η Ορθοδοξία, σύνθημα των προγόνων μας ήτανε, Ορθοδοξία ή θάνατος.

Την άχραντον εικόνα σου προσκυνούμεν, αγαθέ, αιτούμενοι συγχώρηση των πταισμάτων ημών, Χριστέ ο Θεός ημών. Το πρωί, όπως θα ενθυμείστε, εδώ στο ναό της Μητροπόλεώς μας, ετελέσαμε τη Θεία Λειτουργία και ετιμήσαμε δεόντως την ημέρα αυτή, την ημέρα που είναι η πρώτη Κυριακή των Νηστειών ή η Κυριακή της Ορθοδοξίας.

Το θέμα το οποίο μας απασχόλησε ήταν το θέμα της Ορθοδοξίας.

Προσπαθήσαμε να δώσουμε απάντηση σε ένα ερώτημα. Το ερώτημα ήταν: Τι είναι η Ορθοδοξία; Νομίζω ότι δεν θα έχετε λησμονήσει τα όσα το πρωί είπαμε. Συμπληρώνουμε απόψε ή επαναλαμβάνοντας κάπως, λέγομε ότι η Ορθοδοξία είναι ένα δέντρο.

Και όπως η αξία του δέντρου δεν είναι τόσο ο κορμός και τα φύλλα και τα άνθη και οι καρποί, όλα αυτά εξαρτώνται, αυτά είναι ορατόν, το δέντρο είναι ορατόν και αόρατον, το ορατόν είναι αυτά που είναι πάνω από τη γη, η αξία όμως του δέντρου είναι η ρίζα.

Αν κόψεις τη ρίζα, το δέντρο ξεραίνεται. Δεν υπάρχει δέντρο. Ένα μυστηριώδες πράγμα είναι η ρίζα, φοβερό πράγμα. Το μελετούν, το διαβάζουν οι βοτανολόγοι και δεν μπορούν να καταλάβουν τι δυνάμεις έχει η ρίζα, πώς ρουφάει το νερό από τη γη, όχι μόνο νερό, κι άλλα στοιχεία ακόμα, και τα μεταφέρει μέχρι το τελευταίο φύλλο και ποτίζει ολόκληρο το δέντρο.

Λοιπόν, όπως λοιπόν το δέντρο έχει ρίζα, έτσι και η εκκλησία μας, δέντρον αγλαόκαρπον και πολύκαρπον, όπως ψάλλουν στους Χαιρετισμούς, το δέντρο αυτό έχει ρίζα. Η ρίζα που δεν μπορεί κανείς ποτέ να την ξεριζώσει είναι ο Κύριος Ιησούς Χριστός. Αυτή είναι η ομολογία εις Αυτόν, εις Αυτόν πρέπει να ομολογούμε, να εκφράζουμε την πίστη μας.

Η πίστη στο Χριστό είναι το θεμέλιο και η πέτρα του χριστιανικού μας οικοδομήματος. Αναφέραμε παραδείγματα μαρτυριών παλαιών και νεωτέρων και τελειώσαμε όπως τελειώσαμε. Συνεχίζουμε σήμερα και λέγομε ότι το εξωτερικό γνώρισμα της Ορθοδοξίας ποιο είναι; Εξωτερικό.

Πώς θα καταλάβουμε μια μέρα, μπαίνουμε σε ένα ναό, είναι πολλοί ναοί. Όπου να πας, και στη Μαδρίτη και στη Γαλλία και στην Ιταλία, και παντού όπου να πας και πέρα μακριά, όπου να πας θα βρεις ναούς, ναούς ποικίλους. Δεν υπάρχει γωνία της γης που... Μόνο στην Αλβανία είναι φοβερό πράγμα, εκεί πλέον δεν λειτουργούν ναοί, αλλά σε όλο τον κόσμο, σε όλο τον πλανήτη υπάρχουν ναοί.

Πώς θα καταλάβουμε ότι ένας ναός είναι Ορθόδοξος; Εάν μπούμε μέσα σε ένα ναό Φράγκων, δεν θα βρούμε εικόνα, θα βρούμε αγάλματα. Έχουν αγάλματα οι Φράγκοι, της Παναγίας Θεοτόκου και λοιπά. Λοιπόν, αν μπούμε σε ένα ναό, σε μια εκκλησία Προτεσταντών, θα δούμε μόνο το σταυρό, εικόνες δεν έχουν, μόνο σταυρό έχουν, μόνο το σταυρό έχουν.

Και αν πάμε στις χάβρες των Εβραίων, και αυτοί δεν έχουν βέβαια σταυρό. Και αν πάμε και στις συγκεντρώσεις των Χιλιαστών, που λέγονται και αυτοί και λοιπά, ούτε σταυρό δεν θα βρούμε. Εδώ, αν μπούμε στην Ορθοδοξία, στο ναό, αμέσως στολισμένη η εκκλησία μας.

στολισμό και ο στολισμός της είναι οι εικόνες. Η εικόν του Χριστού, η εικόν της Παναγίας, η εικόν του Αγίου Παντελεήμονος, η εικόν των Μυριάδων Αγίων. Έτσι είναι. Αλλά περί εικόνων, λοιπόν, τι θα πει εικόν; Θα πούμε περί εικόνων, θα μιλήσουμε, έχει μεγάλη σημασία και παρακαλώ, μόνο ότι σε μερικά σημεία η ομιλία μου θα είναι δύσκολος, αλλά εσείς είστε τακτικοί ακροατές του κηρύγματος και θα πρέπει να παρακολουθήσετε όχι μόνο τα ελαφρά κηρύγματα αλλά και τα σοβαρά.

Τα βαριά, τα δύσκολα κηρύγματα, για να δικαιολογήσουμε σήμερον την προσκύνηση των ιερών εικόνων. Εικών. Πού θα βρούμε εικόνα; Ποιος είναι πρώτος; Ο άνθρωπος είναι εικών. Εικών του Θεού είναι ο άνθρωπος. Το σκεφτήκατε ποτέ αυτό το πράγμα; Εικών του Θεού.

Πού το βλέπουμε; Το βλέπουμε στην Αγία Γραφή. Πού το βλέπουμε; Στο πρώτο κεφάλαιο. Τι λέει το πρώτο κεφάλαιο της Γενέσεως; Ότι εδημιούργησε ο Θεός εκ του μη όντος τα όντα.

Εδημιούργησε. Πώς το εδημιούργησε; Με το Λόγο Του. Με όση ευκολία εμείς γυρίζουμε τον διακόπτη και φωτίζονται και αμέσως ανάβουν οι πολυέλαιοι, με τόση ευκολία και μεγάλη, μεγαλύτερη ευκολία εδημιούργησε το σύμπαν ο Θεός. Είπε και εγένετο. Είπε να γίνει γη και έγινε γη. Είπε να γίνει θάλασσα και έγινε θάλασσα. Είπε να γίνει ήλιος και έγινε ήλιος. Είπε να γίνουν άστρα και έγιναν άστρα. Είπε να γίνουν γαλαξίες και έγιναν γαλαξίες. Είπε, είπε, είπε.

Αυτό που είπε στον άνθρωπο, στο αριστούργημα αυτό της δημιουργίας, δεν λέει «αυτό το είπε και γένετο», δεν το λέει. Μεταχειρίζεται, όπως ερμηνεύουν οι πατέρες και οι δάσκαλοι της Εκκλησίας, ερμηνεύουν ότι έκανε συμβούλιο ο Θεός.

«Ποιήσωμεν», λέει. Συμβούλιο, όπως το συμβούλιο, να βγάλουν και ένα σοβαρό θέμα, να λάβουν μέρος πολλοί, δύο, τρεις, τέσσερες και λοιπά, έτσι και πάνω στους ουρανούς, πάνω από τις γαλαξίες, και στο όνομα των κόσμων, λέει η Γραφή, είναι συμβούλιο.

Το Συμβούλιο αποτελείται από τρία. Είναι ο Πατήρ, ο Υιός και το Άγιο Πνεύμα. Συνεδριάζει. Ποιήσουμε τον άνθρωπο.

Πώς να κάνουμε τον άνθρωπο, εκεί είπαμε, πώς να κάνουμε τον άνθρωπο κατ' εικόνα και ομοίωσιν Θεού, κατ' εικόνα Θεού και ομοίωσιν, είπε. Αυτά είναι μεγάλη φιλοσοφία που δεν έχουμε βέβαια καιρό να την αναπτύξουμε. Λέγομε ότι ο άνθρωπος είναι εικόν του Θεού. Πώς είναι εικόν του Θεού σωματικός; Ο άνθρωπος είναι δισύνθετος, είναι ορατός και αόρατος. Το ορατό είναι το σώμα, το αόρατο είναι η ψυχή. Προς το σώμα ομοιάζει εικόν του; Προς το σώμα;

Ο άνθρωπος εικόνα του Θεού; Όχι, υπήρχε αίρεση που εφρόνει, η αίρεση που καταδίκασε η Εκκλησία, λέγεται ανθρωπομορφισμός. Δηλαδή τι φρονούσαν αυτοί; Ότι εφόσον ο άνθρωπος είναι εικόνα του Θεού, ο Θεός έχει χέρια, ο Θεός έχει μάτια, ο Θεός έχει αυτιά, ο Θεός έχει πόδια, τον φαντάζονται έναν υπερμεγέθη άνθρωπο που ζει στα ουράνια.

Αυτή η ιδέα είναι ειδωλολατρική, είναι ιδέα η οποία δεν στέκεται. Είναι εικόν, είναι εικόν του αοράτου. Η ψυχή είναι εικόν του Θεού, είναι ψυχή. Ψυχικός ο άνθρωπος ομοιάζει με τον Θεό. Αόρατος είναι ο Θεός, αόρατος είναι και η ψυχή. Ποιος είδε ψυχή, ποιος είδε Θεό; Ο Θεός λοιπόν και η ψυχή είναι δύο ανεκτίμητα, δύο ανεκτίμητα, ανεκτιμήτου αξίας πράγματα.

Το ένα είναι το λογικό, νους, και το άλλο είναι η ελευθερία. Νους και ελευθερία. Και ότι αν ο άνθρωπος κάνει καλή χρήση της διανοίας του και καλή χρήση της ελευθερίας του, τότε ο άνθρωπος υψώνεται, υψώνατε, υψώνατε, υψώνατε και τι γίνεται; Γίνεται Θεός.

Θεούτη η θέωση, ο προορισμός του ανθρώπου είναι η θέωση. Το μεν κατ' εικόνα είναι το δυνάμει, όπως λέγουν οι φιλόσοφοι, οι χριστιανοί φιλόσοφοι, το δε καθ' ομοίωσιν είναι ενεργεία. Όπως ο σπόρος, να εκφραστώ απλούστερα, όπως το βλέπεις ένα σπόρο, δεν δίνεις σημασία στο σπόρο, και όμως μέσα ο σπόρος έχει μια τεραστία δύναμη, ασύλληπτη δύναμη. Σπέρνεις ένα σπόρο και κάνει ένα δέντρο, πελώριο δέντρο. Δυνάμει είναι μέσα στο σπόρο, δυνάμει είναι το δέντρο.

Έτσι λοιπόν και μέσα εις τον άνθρωπο, δυνάμει είναι η εικόνα του Θεού και εξαρτάται από τον άνθρωπο να ομοιάσει με τον Θεό, να φτάσει στη θέωση δια των αρετών και αυτά. Έτσι είναι τα πράγματα. Είναι η εικόνα του Θεού ο άνθρωπος.

Αλλά ο άνθρωπος δεν υπήρξε την εικόνα αυτή. Δεν είναι την εικόνα αυτή. Ο άνθρωπος ημάρτησε και από την ώρα που ημάρτησε, ηχρείωσε, εμόλυνε την εικόνα, διέφθαιρε την εικόνα. Την εικόνα τη διέφθαιρε τόσο πολύ, ώστε πλέον ο άνθρωπος δεν είναι μια κακή εικόνα πλέον. Δεν είναι εικόνα του Θεού.

Τι είναι; Η εικόνα του διαβόλου. Τι είναι η εικόνα; Λέγει ο Ψαλμωδός: «ἄνθρωπος ἐν τιμῇ ὢν οὐ συνῆκεν παρασυνεβλήθη τοῖς κτήνεσιν τοῖς ἀνοήτοις καὶ ὡμοιώθη αὐτοῖς». Τι θα πει αυτό; Να το ερμηνεύσουμε χρειάζεται ολόκληρη ομιλία, ότι ο άνθρωπος, λέει, όταν γνωρίζει την τιμή, την αξία του, είναι σε μεγάλη τιμή ο άνθρωπος, ανεκτιμήτου αξίας ο άνθρωπος ως εικόνα του Θεού.

Εν τούτοις όμως ο άνθρωπος ημάρτησε, ηγρίωσε τον εαυτόν του και ο άνθρωπος πλέον δεν είναι εικόν του Θεού, είναι τρόπον τινά, λέγει ένας μεγάλος, αυτό το εξηγεί περισσότερο, ένας μεγάλος ιατροφιλόσοφος, του όνομας, του οποίου το έργο έχει μεταφραστεί σε όλες τις γλώσσες σχεδόν και το συνιστώ στους διανοουμένους οι οποίοι με παρακολουθούν απόψε να διαβάσουν, «Ο άνθρωπος, αυτός ο άγνωστος». Αυτό, το άγνωστο, είναι κάτι άγνωστον, άνθρωπος παρόλα.

Αυτός λοιπόν έλεγε ότι εάν ο άνθρωπος έπαιρνε σχήμα σύμφωνα με τις ροπές που έχει, σύμφωνα με τις κλίσεις, σύμφωνα με τα πάθη του, τα οποία έχει, τα άγρια πάθη του, τα φοβερά και απαίσια πάθη του, που υπερβαίνουν τα ένστικτα των θηρίων και γίνεται αγριότερος των θηρίων, από όλα, λέει, τα θηρία που τρέφει η γη, το αγριότερο θηρίο είναι ο άνθρωπος.

Όταν αφήσει να τον παρασύρουν τα πάθη του, τότε αχρειούται η εικόνα και τότε το σχήμα που πρέπει να πάρει ο άνθρωπος δεν είναι το σχήμα. Για φανταστείτε, λέει ο Καρέλ, ξαφνικά να είναι χίλιοι άνθρωποι και να πει ο Θεός να πάρει το σχήμα ο κάθε άνθρωπος σύμφωνα με την κακία που έχει.

Το σκεφτήκατε, το σκεφτήκατε; Τρομερά πράγματα θα δούμε τότε, τι πράγματα. Τον ένα, ο ένας λόγου χάρη που είναι ένας μέσα που έχει μέσα στην καρδία του την οργή, το θυμό, που με τα μικρότερα θυμώνει και οργίζεται αμέσως, τον βλέπαμε σαν τίγρη. Ο θυμώδης θα γινόταν τίγρης, θα παρουσιαζόταν ο θυμώδης.

Ο άλλος ο οποίος είναι άρπαγας, άρπαγας και δεν χορταίνει και λοιπά, αυτός θα παρουσιάζεται, θα γινόταν αμέσως, θα παρουσιάζεται με μορφή λύκου, αιμοδιψούς λύκου. Ο άλλος που είναι επιθετικός, ορμητικός, αδίσταχτος, αυτός θα παρουσιάζεται ως λέων ωρυόμενος.

Ο άλλος ο οποίος έχει την πονηριά μέσα του, πονηριά, άλλο ευφυΐα, άλλο πονηριά. Άλλος που είναι πονηρός, έχει πονηριά, θα παρουσιάζεται σαν αλεπού. Το είπε και ο Χριστός για την αλεπού, την είπε ο Χριστός.

Ω Θεέ μου, Θεέ μου, τι πράγματα έχει η Αγία Γραφή. Ο άλλος που έχει μέσα το φθόνο θα παρουσιάζεται σαν σκορπιός που κεντάει. Ο άλλος που έχει κακία μέσα και εκδίκηση και δεν λησμονάει το κακό, δεν το λησμονάει το κακό.

Που άμα την κεντρείς με μια βελόνα, δυο χρόνια, τρία χρόνια δεν το ξεχνάει· όπου να βρει θα σε εκδικηθεί. Σαν καμήλα θα παρουσιαστεί. Κι άλλος που είναι λαίμαργος και δεν τηράει ούτε Τετάρτη ούτε Παρασκευή και τρώει τόνος, πόνος ολοκλήρου, θα ονομάζεται με το χοίρο. Κι άλλος που είναι πόρνος και μοιχός, πόρνος και μοιχός και δεν ικανοποιείται με τη γυναίκα του, προσζητεί και άλλες γυναίκες και πορνεύει, και φτάσαμε στο σεξουαλικό αιώνα, αυτοί θα εμφανίζονται όταν θα παρουσιάζονται ως τράγοι. Σε χίλιους ανθρώπους, λέει ο Καρέλ, ζήτημα είναι ένας προσιάζοντος άνθρωπος. Δεν μας αρμόζει σε εμάς η μορφή του ανθρώπου.

Λόγω της διαφθοράς την οποία έχει υποστεί η εικόν του Θεού. Συνεπώς πηγήσω με έναν άνθρωπο κάτι κορακιού. Εικόν λοιπόν του Θεού είναι ο άνθρωπος. Έτσι λέγει η Γραφή. Ταύτα τα περί εικόνων.

Υπάρχει μια εικόνα, εικόνα του Θεού. Ο άνθρωπος είναι ατελής εικόνα, και άγιος να γίνεις και Αντώνιος να γίνεις και Βασίλειος να γίνεις και Χρυσόστομος να γίνεις και να πας στα βουνά και να ασκητεύσεις και να αγωνίζεσαι, οσαδήποτε ύψη και να φτάσεις, είσαι ατελής. Ατελής είσαι, έχει ατέλειες ο άνθρωπος, δεν είναι τελεία εικόνα. Μία είναι η τελεία εικόνα, μία είναι η τελεία εικόνα του Θεού στον άνθρωπο: μόνο ο Ιησούς.

Αυτή η παρουσίαση, ο Χριστός, άχροι, αυτό την λέμε την άχραντον εικόνα, χωρίς να καταλαβαίνουμε τι λέει. Δηλαδή, Χριστέ, εσύ ήρθες στον κόσμο για να διορθώσεις, να επανορθώσεις, να δώσεις πάλι εις τον άνθρωπο το αρχαίο κάλος, το ωραίο κάλος, το υπέροχο κάλος. Εκάλυψε ουρανούς η αρετή σου, Χριστέ, και ωραίος κάλλει παρά πάντας τους ανθρώπους.

Εάν υπάρχει ένας άνθρωπος στον οποίο η τελειότητα υπάρχει, όλαι αι αρεταί, η αντίποτε αρετή έχει φτάσει στο ύψος, ο Χριστός λοιπόν είναι η τελεία εικόν του ανθρώπου. Την άχραντον εικόνα σου προσκυνούμεν, αγαθέ.

Ο Χριστός είναι ορατός και αόρατος. Ο οποίος είναι ορατός, ο αόρατος που είναι Θεός. Και είναι τελεία εικόν του αυτού, ακηλίδωτος. Ο ήλιος έχει κηλίδας.

Εάν τον κοιτάξεις, τον ήλιο, οι αστρονόμοι τον βλέπουν γεμάτο κηλίδες. Σκοτάδι έχει μέρος και μια μεριά σκοτεινιάς, μια μεριά σκοτεινιάς ολόκληρος, λένε οι αστρονόμοι. Αλλά ο Χριστός δεν έχει κηλίδες, είναι ο ακηλίδωτος, άχραντη η εικόνα σου. Χριστέ, εσύ που έζησες κατά τέλειον τρόπον, ώστε δύνασαι να πεις «Τις με ελέγχει περί αμαρτίας;» Τελεία, τελεία αγάπη, τελεία αυταπάρνηση, τελεία όλες οι αρετές, εγκράτεια, τελεία σωφροσύνη, τελεία συγγνώμη. Τα πάντα έχει εν τελειότητι.

Αυτή είναι η τελεία εικόν του Θεού προς την οποία προσπαθούμε να προσεγγίσουμε δια των αρετών τις οποίες υποδεικνύει η Αγία Εκκλησία κατά την περίοδο αυτή, εικόν του Θεού. Είπαμε ότι ο Χριστός είναι αόρατος και ως αόρατος είναι απερίγραπτος.

Ουδείς τον Θεόν δεν είδε κανείς. Πώς να τον ζωγραφίσουμε τον Θεόν; Δεν ζωγραφίζεται ο Θεός. Δεν ζωγραφίζονται. Οι άγγελοι μόλις ζωγραφίζονται, αλλά ο Θεός δεν ζωγραφίζεται, είναι αόρατος. Όπως ο Χριστός λοιπόν, όπως ο Θεός δεν ζωγραφίζεται, έτσι και ο Χριστός δεν ζωγραφίζεται.

Αλλά από την ώρα που κατέβηκε από τα ουράνια και ήρθε κάτω στη γη και περιπάτησε, και περιπάτησε και πήγε παντού δεξιά, αριστερά, στις θάλασσες, στα ακρογιάλια, στα βουνά, στα υψηλά, στις πόλεις, στα σπίτια, τον είδαν τώρα.

Τώρα, από την ώρα εκείνη ως άνθρωπος είναι ορατός, είναι περιγραπτός, δύναται να περιγραφεί. Δηλαδή, εάν την εποχή εκείνη υπήρχαν φωτογραφικές μηχανές, θα είχαμε φωτογραφία του Χριστού. Μυριάδες θα είχαμε. Θα είχαμε, είδες, φωτογραφικές μηχανές. Εάν υπήρχαν στην εποχή του Χριστού φωτογραφικές μηχανές, θα είχαν μυριάδες εικόνων. Αλλά δεν υπήρχαν τότε φωτογραφικές μηχανές. Αλλά υπάρχει μια εικόνα του Χριστού αμυθήτου αξίας, και αυτή η εικόνα

Εικόνα του Χριστού είναι η λεγόμενη αχειροποίητος εικόνα, έτσι ονομάζεται. Ποια είναι αυτή η αχειροποίητη εικόνα; Το Ιερό Μανδήλιο που λένε. Λέγει η παράδοση, όταν ο Χριστός εβάδιζε τον Γολγοθά επάνω εκεί και σήκωνε τον βαρύ Σταυρό, εκεί εκάμφθη κάτω από το βάρος του Σταυρού και ίδρωσε, ίδρωσε ο Χριστός και ο ιδρώτας του έπεφτε κάτω στη γη, την πότιζε με τον ιδρώτα του Χριστού για τις αμαρτίες μας.

Το μαντήλι της, η γυναίκα είναι φιλόσπλαχνη η γυναίκα, άγριος είναι ο άντρας, τον λυπήθηκε που είδε το Χριστό ιδρωμένο και να στάζει τα δάκρυά του πάνω στη γη, τον επλησίασε το Χριστό, το έδεσε στο μαντήλι της, το έβαλε στο πρόσωπό του, σκούπισε και πάνω στο μαντήλι της αγίας γυναικός, Βερονίκης το όνομά της, απετυπώθη εικόνα του Χριστού, αχειροποίητη εικόνα. Επίσης η εικόνα του Χριστού ζωγραφεί σαν διαπρεπείς διαπρεπείς ζωγράφοι, αγιογράφοι, σπουδαίοι αγιογράφοι, παλαιότεροι και νεότεροι.

Είδε παλαιότερες εικόνες που ζωγραφίσανε αγιογράφοι στα εργαστήριά τους; Έχουν μεγάλη αξία. Ξέρετε γιατί; Τώρα δεν έχουν αξία, ούτε έχουμε θαυματουργικές εικόνες. Έχουμε θαυματουργικές εικόνες, ολίγες εικόνες.

Τώρα ζωγραφίζουν, οι ζωγράφοι μας εμπόριο το κάνουν, εμπόριο, εμπόριο, και κερδίζουν εκατομμύρια των εκατομμυρίων, τις αφρίσανε, τις αφρίσανε αυτοί και λοιπά, ενώ στην εποχή εκεί που ζωγραφίζανε εικόνες, ζωγραφίζανε, που ενήστευαν.

Πριν ζωγραφίσουν την εικόνα του Χριστού, ο ζωγράφος στο Άγιον Όρος ενήστευε ένα μήνα, ολόκληρο μήνα ενήστευε και προσηύχετο. Και όταν ζωγράφιζε, τα δάκρυά του ανακατευόντανε, πέφτανε μαζί με τα χρώματα, ανακάτευε τα δάκρυά του.

Τέτοιοι ήταν οι ζωγράφοι, τέτοιοι ήταν οι ζωγράφοι. Ο Θεός, εκεί στην εκκλησία της Ματαράγκας, είχανε μια εκκλησία, λοιπόν στέκα πάνω, τον βλέπω επάνω και βλαστημούσε το Χριστό. Θεέ μου, ρίγος με έπιασε. Κατέβα κάτω, άθλιε και πανάθλιε, δεν θα ξαναπιάσεις πινέλο πλέον, του είπα. Τι περιμένεις από δαύτους; Εμπόριο γίνηκαν, όλα γίνανε εμπόριο, χριστεμπόριο, μπίζνες, να πούμε, γλώσσα, Αμερικάνικα. Ήταν κάποτε η Ορθοδοξία στη δόξα της, όταν ζωγράφει, ζωγράφιζε

τις εικόνες του Χριστού και της Παναγίας και μερικές από αυτές επάνω στη θάλασσα ταξιδεύσανε μακριά. Ας μην πιστεύουν οι άπιστοι, εμείς πιστεύουμε. Η εικόνα. Εναντίον λοιπόν των εικόνων εξάφθη πόλεμος, αίρεση φοβερά. 110 χρόνια ετάραξε την εκκλησία. Είναι οι αιρετικοί εικονομάχοι, οι οποίοι μπήκαν στην εκκλησία μέσα και αρπάξανε τις εικόνες και τις έκαιγαν. Και όποιος τολμούσε να έχει εικόνα τον τιμωρούσαν.

Και άλλοι μάρτυροι της Εκκλησίας, για να κρατήσουν, και ύστερα από 110 χρόνια έδωσε ο Θεός να συγκροτηθεί η Εβδόμη Οικουμενική Σύνοδος. Και τότε θέσπισε δόγμα, εθέσπισε ότι οι εικόνες, τις τιμούμε, όχι; Έχει όρος αυτός που δεν έχω καιρό να τον ερμηνεύσω, ότι προσκυνούμε τις εικόνες όχι λατρευτικώς αλλά σχετικώς. Τι θα πει, όχι λατρευτικώς, σχετικώς και όχι λατρευτικώς;

Δηλαδή οι εικόνες δεν είναι η εικόνα του Αγίου Παντελεήμονος, δεν είναι ο Άγιος Παντελεήμων, ούτε η εικόνα της Παναγίας είναι η Παναγία. Όχι, κάναμε διάκριση. Μας υπενθυμίζει και βλέποντας την εικόνα θυμούμεθα τους Αγίους και παρακαλούμε τους Αγίους, και η τιμή, όπως λέει ο Μέγας Βασίλειος, διαβαίνει από την εικόνα στο πρωτότυπο.

Να σας το πω ακόμα σαφέστερο, σαφέστερο. Σε αυτό σφάλουν οι Προτεστάντες, σφάλουν, και οι προπαντός δε εικονομάχοι στον αιώνα μας είναι οι χιλιαστές, σκυλιά λυσσασμένα είναι, θέλουν να δουν εικόνα, να δουν.

Όταν ήμουν στρατιωτικός ιερεύς στην Λάρισσα, υπήρχε ένα στρατόπεδο και ήταν πολλά παιδιά τότε, παραμονή μαχών, και μετά που τους ομίλησα, ήταν καμιά εκατοσταριά παιδιά στην Λάρισσα, τους ομίλησα και μετά είχα κάτι εικονίτσια του Χριστού και μοίραζα στον κάθε στρατιώτη μια εικονίτσα. Δεν ξέρετε με τι ευλάβεια δεχόνταν τα παιδιά την εικόνα του Χριστού από το χέρι του κληρικού. Το φιλούσαν και ασπαζόνταν την εικόνα του Χριστού. Ένας, όταν πλησίασα, έκανε το κεφάλι του πίσω και χτύπησε τον τοίχο. Ρε, λέω, τι είναι τούτος εδώ πέρα; Μου λένε οι άλλοι: είναι χιλιαστής. Γιατί, λέω, παιδί μου, εσύ δεν προσκυνάς την εικόνα του Χριστού; Αυτά είναι είδωλα. Και ένας τετραπέρατος δεκανέας που ήταν εκεί πέρα στο στρατό λέει: «Δέσποτα, κι αυτός προσκυνά τα είδωλα». «Και πότε;» «Μη δεις», λέει, «προσκυνάς τα είδωλα, το Χριστό δεν τον προσκυνάς, προσκυνάς τα είδωλα».

Ποια είδωλα το λέει, για παίρνω παιδί μου.

Πώς τον είδες αυτό να προσκυνά τα είδωλα; Τι μου λέει; Ότι κάθε μέρα το πρωί βγάζει μια φωτογραφία, που είναι ζωγραφισμένη η γυναίκα και τα παιδιά και τέλος. Α, ώστε η γυναίκα σου έχει αξία, και τα παιδιά σου έχουν αξία, και τα ασπάζεσαι τα παιδιά σου, την εικόνα του Χριστού δεν την ασπάζεσαι; Έγινε, γενείως έγινε. Ας αφαιρέσουν λοιπόν οι χιλιαστές από τα σπίτια των τις εικόνες του Χριστού, τις φωτογραφίες των γονέων τους, και τότε κι εμείς θα συζητήσουμε το θέμα.

Εσύ όπου να πας, στο πτωχότερο σπίτι, σε καλύβα να πας, όπου να πας θα δεις φωτογραφίες. Όπως λοιπόν το σπίτι μέσα στολίζεται με εικόνες των γονέων μας, των προγόνων μας και λοιπά, έτσι και η εκκλησία στολίζεται με τις εικόνες των μαρτύρων και προπαντός με την εικόνα της Παναγίας Θεοτόκου.

Συνεπώς κάνω λάθος, δεν είναι είδωλο. Ένα άλλο: τι είδωλο; Ποια είναι τα είδωλα; Οι αρχαίοι προγονοί μας Από Ξύλο, Από Σίδερο, Από Ασήμη, Από Χρυσάφι Αλλά λέγανε ότι αυτό είναι ο Θεός.

Ό,τι μας υπενθυμίζει είναι ένα είδος φωτογραφίας, ανώτερο της φωτογραφίας, για τις οποίες αποδίνουμε τιμή και υπόληψη. Φοβερό πράγμα. Τρομεροί είναι αυτοί οι χιλιαστές. Λυσσασμένα σκυλιά μέσα. Μάλιστα. Θυμούμαι επίσης στα Γρεβενά, στην περιφέρεια των Γρεβενών, ένα γεγονός, ότι μια κοπέλα αρραβωνιάστηκε έναν, έναν, έναν, έναν νέον. Δεν τον ήξερε καλά, δεν γνώριζε τι ήταν.

Την πρώτη μέρα του γάμου αυτή πήρε λάδι στο καντήλι της στο σπίτι μέσα και να προσκυνεί την εικόνα, αρπάζει από τα χέρια της νεονύμφου την εικόνα, την πατάει να την κάψει. Άθλιε, λέει, δε σε θέλω, φύγε, διαζύγιο παίρνω, λέει. Χωρίς άντρα ζω, χωρίς Χριστό και Παναγιά δεν ζω.

Αυτή ήταν η ηρωίδα, αυτή ήταν η τέτοια. Και μέχρι σήμερα εικονομάχοι έχουν σκορπιστεί σε όλη την Ελλάδα και κάνουν μεγάλη θραύση μέσα στο έθνος μας, εικονομάχοι αυτοί, εικονομάχοι μέσα, φοβεροί εικονομάχοι μάλιστα. Αλλά εικονομάχοι είναι και αλλού. Ποιοι είναι εικονομάχοι; Εικονομάχοι δεν λέγω για τους δασκάλους, τους καθηγητάς, αν και δεν βλέπουμε στην εκκλησία κανέναν καθηγητή και δάσκαλο. Είναι κανείς καθηγητής και δάσκαλος; Δεν ξέρω.

Ε, ναι, εδώ δεν παρουσιάζεται και το κρούσμα στην περιφέρειά μας, αλλά σε άλλες περιφέρειες παρουσιάστηκε, πια παρουσιάστηκε. Την τελευταία περίοδο που διέρχουμε με τα ραδιόφωνα, ξεκρεμάσανε από τα σχολεία των τις εικόνες του Χριστού και τι έβαλανε; Άρα σε εικόνες βάλανε τίποτα απολύτως; Έβαλαν την εικόνα του Μαρξ και του Λένιν και του Στάλιν, τέτοια, τους κακούργους αυτούς. Δεν ανήκω σε κόμματα, δεν διαφωνώ εγώ με τους κομμουνιστάς επί του οικονομικού προβλήματος, διαφωνώ επί του ζητήματος ελευθερίας και διαφωνώ επί του ζητήματος της θρησκείας.

Είχαν λοιπόν αυτοί μέσα που αν επικρατούσαν στην Ελλάδα θα ξερίζωναν από όλες τις εκκλησίες την εικόνα του Χριστού. Όπως πήγα στη Σαλονίκη, σε ένα σπίτι, και πάω σε ένα σπίτι και βλέπω μια πελώρια εικόνα.

Του Χριστού όχι, της Παναγίας όχι. Τι είναι ως αγίου; Το Μαρξ; Εμείς τον Μαρξ δεν πιστεύουμε. Όπως εσείς πιστεύετε, λέει, στον Χριστό, εμείς έχουμε τον Μαρξ. Αυτός είναι ανώτερος από τον Χριστό. Άντε να συζητήσεις τώρα με τέτοιους ανθρώπους, οι οποίοι ειδωλοποιούσαν και έκαναν είδωλα τους ανθρώπους.

Τι ούτε είναι μέσα στο σχολείο λοιπόν μέσα. Και μάλιστα σε ένα σχολείο στη Χαριστήδα κάτω, αν καλώς ενθυμούμαι, τι έκαναν; Ένας μαθητής εκεί πέρα, ασεβέστατον τέκνον, ασεβούς και λοιπά, τι έκανε; Επήγε κοντά στον Χριστό, εζωγράφησε κοντά στον Χριστό, ένα τσιγάρο έβαλε.

Ασέβεια, τι αυτή η περιφρόνηση; Αλλά γιατί απορούμε; Μου λέγανε: «Εγώ δεν πατώ ποτέ στη Βουλή των Ελλήνων». Γιατί δεν πατώ; Πιστεύουν τίποτα; Δεξιοί, αριστεροί λένε ότι τάχατες πιστεύουν, αλλά δεν πιστεύουν τίποτα. Δεν πιστεύουν. Πιστεύουν τίποτα;

Πήγε ο Αρχιεπίσκοπος να κάνει αγιασμό και μετά από κάποιο αγιασμό πήγε να προσκυνήσουν. Ένας δε, ένας που πήγε δίπλα, έκανε πίσω έτσι, έτσι, έτσι, έτσι. Ήταν ο κύριος Φλωράκης. Ο Αρχιεπίσκοπος, του κομμουνιστή, δεν ήθελε να προσκυνήσει. «Έλα», του λέει, και ήταν συμμαθητής του, τον είσαι την Καρδίτσα μαζί πήγε. «Έλα εδώ». Μπα! Δεν κατηγορώ κανένα, αλλά περιγράφω γεγονότα, πραγματικά γεγονότα τα οποία γνωρίσαμε μάλιστα.

Και τώρα πάλι τελευταίως, προ των εορτών, ένας ευσεβής βουλευτής είπε να κρεμάσουμε στην αίθουσα της Βουλής τον Χριστό να βάλουμε. Τον Χριστό. Μα, παπάς, παπάς! Μόλις το είπε, το είπε ο παπάς. Τον φωνάξανε παπά, τον κοροϊδέψανε. Τον κοροϊδέψαμε.

Πάλι προχθές, προ καιρού, ένας άλλος βουλευτής, πολύ ευσεβής, πολύ ευσεβής, είπε να κρεμάσουν την εικόνα του Χριστού.

Απερρίφθη, δεν είναι απερριπτέο να βάλουν την εικόνα του Χριστού. Έτσι τώρα γίνεται θέατρο, κάνετε σε θέατρο. Αν λέγεται αυτή η Βουλή των Ελλήνων. Αν είναι Βουλή των Ελλήνων, της Ελλάδος που δημιούργησαν οι Κολοκοτρωναίοι και οι Κανάρηδες, κύριοι, οι ήρωες του '21, που γιορτάζουν τις ελληνικές μέρες, που πιστεύαν στον Χριστό. Και έλεγε ο Μακρυγιάννης: «Πεθαίνω για τον Χριστό». Και είχε πάντως στο σπίτι του την εικονογωνιά, κάθε βράδυ έκανε την προσευχή του και έλεγε το «Ἄσπιλε, ἀμόλυντε, ἄχραντε». Ο καημένος ο Μακρυγιάννης, τίποτα.

Αυτά, αγαπητοί μου, είχα να πω απόψε περί εικόνων. Τώρα όμως, σας παρουσιάσω. Τώρα, από εδώ και μπρος, μου έρχεται να κλάψω. Θέλω να παραιτηθώ. Θέλω να φύγω. Σας το λέγω ειλικρινώς. Θέλω να πάω. Με χορτάσατε πλέον εδώ, στην πόλη. Αν κρίνεται κάτω, στη Σαλονίκη, στην Αθήνα, η Σαλονίκη, πατήσουμε πατός, μα θα ήταν η Εκκλησία. Εγώ σας είπα και αν έρθετε απόψε θα σας ομιλήσω.

Λοιπόν, θέλω να παραιτηθώ, να φύγω πλέον, να πάω στο Άγιο Όρος, να βρω μια σπηλιά, να κλάψω. Δεν σας είπα τίποτα. Είπα για εικονομάχους, ένα, δύο, τρεις, τέσσερις, πέντε. Σας ανέφερα διάφορα είδη σύγχρονης εικονομαχίας.

Τώρα θα σας αναφέρω το φοβερότερο είδος εικονομαχίας, που μια νύχτα θα συσείσει τη Φλώρινα και όλη η Ελλάδα θα συσείσει. Δε θα μείνει τίποτα, λίθος επί λίθου δεν θα μείνει. Και τα άστρα ακόμα θα πέσουν από τα ουράνια.

Και ο ήλιος θα σκοτεινιάσει. Μάλιστα, ποιο είναι το μεγαλύτερο, η μεγαλύτερη εικονομαχία; Τι είπαμε; Ότι ο άνθρωπος είναι εικόν του Θεού. Πας άνθρωπος είναι εικόν του Θεού, έστω η μαυρωμένη εικόν, έστω αχρειωθείς, όπως είπαμε και αναπτύξαμε.

Εμπάσχετος είναι εικόν του Θεού, πίσω από έναν άνθρωπο κατ' εικόνα. Και ποια είναι η οροτέδα σχετικός εικόνα του Θεού; Δεν είμαστε εμείς, διότι είμαστε αχρειωμένοι. Έχουμε χαλάσει εικόν του Θεού. Πού υπάρχει; Πού υπάρχει; Σχηματίζεται εικόν μέσα στο εργαστήριο.

Μέσα στο εργαστήριο εικόνα κλείνεται ο ζωγράφος και μέσα στο εργαστήριο ζωγραφίζει την εικόνα. Υπάρχει ένα εργαστήριο θεϊκό. Δεν υπάρχουν αισχρά πράγματα, αισχροί άνθρωποι υπάρχουν. Το εργαστήριο είναι η μήτρα της γυναίκας. Εκεί μέσα, τι φοβερό πράγμα, το σκεφτήκατε;

Τι φοβερό πράγμα! Εκεί μέσα ένας ζωγράφος αόρατος ζωγραφίζει την εικόνα του εννιά μήνες. Τα πόδια, τα μάτια, την καρδιά, τα νεύρα, όλα αυτά. Το μικρό, το παιδί, το έμβρυο είναι μέσα στη μήτρα της γυναίκας.

Είναι ερωτερικών του ανθρώπου, του ερωτερικών του ανθρώπου μάλιστα, και πρέπει να γι' όμως σεβασμό προς την έγκυον γυναίκα, όπως έχει η Εκκλησία μας, και προς το τέκνον των εύρειων. Αυτό τι κάνουμε; Φοβερό πράγμα. Σκοτώνουμε, σκοτώνουμε. Μετρήστε 400.000 εκτρώσεις το χρόνο, και με νόμο μάλιστα. Ούτε έγκλημα θεωρείται. Δεν το ήμουν να κάνω έγκλημα, δεν το θέλω να είναι έγκλημα. Πονάει η γυναίκα όπως πονάει το δόντι και το βγάζει.

Δόντι και το βγάζει. Και ποια γυναίκα; Η γέννα, το να γεννήσει η γυναίκα, είναι κοσμογονία. Μια κοσμογονία στην ύπαρξη της γυναικός, για να φέρει στον κόσμο νέα ύπαρξη. Χαρτογυνάκια σήμερα δεν δέχονται κανένα πόνο. Οι γιαγιάδες μας, που γεννούσαν παιδιά και είχαν υγεία και άστραφταν, καρκίνο δεν ξέρανε. Καρκίνος μαστών και μήτρας δεν υπήρχε στην αρχαία εποχή. Στη σημερινή εποχή, με τα σεξουαλικά, με τα όργια...

Σκοτώνω λοιπόν 400 χιλιάδες. Και σας έδειξα το πρωί και μερικοί χαμογελάσανε. Ας τους λέει κουτοί και ανόητοι. Μα δεν είναι κουτοί και ανόητοι, είναι άνθρωποι του Θεού. Σας έδειξα έναν Αφρικανό μέσα από την Αφρική που ο πατέρας του γέννησε 22 παιδιά. Δυο, δυο, δυο, δυο. Ο δολοφόνος, ο δολοφόνος, ο εικονομάχος. Εικονομάχη, εικονομάχη. Τι να σε κάνουν; Προσκυνάς τις εικόνες. Και αν πάρεις μια εικόνα και την κάψεις, βέβαια είναι ασέβεια αυτή. Όπως ο Χάρη στον Άγιο Γερμανό, εκεί είναι μια ωραία εκκλησία. Ο Γερμανός είναι, τον μνημονεύσαμε, τον Άγιο, επάνω στην Πρέσπα, είναι ο Άγιος Γερμανός, κάνει θαύματα. Ήταν από αυτούς οι οποίοι συνετέλεσαν στον θρίαμβο των εικόνων. Και υπάρχει μέσα και ο τάφος του ακόμα.

Πήγα μέσα στην εκκλησία, στην παλιά εκκλησία που είναι χίλια χρονών, και τι είδα και έφριξα. Είδα ζωγραφιές.

Και οι ζωγραφιές, τα μάτια βγαλωμένα! Βγαλωμένα! Και ρώτησα και έμαθα ότι κοιμηθήκαν οι αντάρτες στον εμφύλιο πόλεμο τότε και με τα ξίφη των βγάλαν τα μάτια του, τέτοια μανία είχαν. Λοιπόν, μια εικόνα μπορεί να την ξεριζώσεις, μπορεί να την καύσεις, μπορεί να την καύσεις, μπορεί να φτιάξεις μια άλλη.

Ένα έμβρυο, ένα παιδάκι χαριτωμένο, πώς θα το φτιάξεις, πώς θα το φτιάξεις, πώς θα γίνει το παιδί που είναι θείο δημιούργημα και η τελειοτέρα σχετικός εικόν του Κυρίου Ιησού Χριστού; Αυτό λοιπόν είναι το έγκλημα το μεγάλο που συντελείται στην πατρίδα μας χωρίς συνείδηση, χωρίς καμία συνείδηση, καμία αυτήν φόβο, ου δεν υπάρχει πλέον φόβος και συνείδηση.

Και γίναμε αγρίμια, αγρίμια, και η φωνή μας είναι φωνή βοώντος εν τη ερήμω. Αυτά, αγαπητοί μου, είχαμε. Συμπέρασμά μας: τιμή στην εικόνα.

Εις την εικόνα, την άχραντον εικόνα. Και άχραντος εικόνα, αμόλυντος και τελειοτάτη, είναι εικόν του Κυρίου μόνος του Χριστού. Την άχραντον εικόνα σου προσκυνούμε, αγαθέ, αιτούμενοι συγγνώμη των πταισμάτων ημών. Εικόν επίσης είναι ο Άγιος, ο οποίος και αυτός έφτασε σε μια τελειότητα. Εικόν υπεραγία Θεοτόκος, εικόν, εικόνες, εικόνες είναι, εικόν είναι και ο άνθρωπος. Όταν αδικείς έναν άνθρωπο, όταν σκοτώνεις έναν άνθρωπο, όταν τον αδικείς έναν άνθρωπο, είσαι εικονομάχος, διότι ο άνθρωπος είναι εικόνα του Θεού. Έτσι είναι, πλάτος και βάθος έχει. Σας ομιλήσαμε, πλάτος και βάθος, επάνω στα μυστήρια των εικόνων και εύχομαι ο Θεός να ελεήσει πάντα σε εμάς και να μας αξιώσει της επουρανίου του βασιλείας. Τώρα όλοι μαζί, όλοι μαζί: Δι’ ευχών των Αγίων Πατέρων ημών, Κύριε Ιησού Χριστέ.

Σας ευχαριστώ.