Σαρακοστιανή νηστεία, συγχώρηση και συμφιλίωση

Ἡ ἀγγλικὴ μεταγραφὴ εἶναι αὐτόματη μετάφραση τῆς πρωτότυπης ἑλληνικῆς διάλεξης. Ἐνδέχεται νὰ περιέχει σφάλματα· ἡ πρωτότυπη ἑλληνικὴ ἠχητικὴ ἐγγραφὴ εἶναι ἡ ἔγκυρη πηγή. Ὁρισμένα ἀποσπάσματα παραλείπονται βάσει ἐκδοτικῆς πολιτικῆς.

Tomorrow, my devout Christian brothers and sisters, men, women, and children, a great day dawns. Tomorrow is Clean Monday, and the fast begins, lasting until Pascha. Fasting! The atheists and unbelievers who believe nothing the Church says mock it: “Oh, fasting! The priests made that up.”

“The priests invented fasting to torment people with fasts and services and all the rest.” What shall we say to those who accuse our holy Church?

I believe fasting is as old as humanity itself. As long as there have been people, there has been fasting. Do you doubt it? Open Holy Scripture. Open the Old Testament and read its opening pages. You will see that God placed man in a wonderful, fertile place where no thorn grew.

Two rivers flowed through that blessed place, refreshing and watering it. There were enormous fruit trees, their branches bending under the weight of their fruit. Birds sang among the branches, singing a hymn to the Eternal One.

And the animals were tame. Lions, tigers, bears, and other wild beasts were not fierce then; they were tame. That place is called Paradise. And whom did God place in Paradise? Man, the masterpiece of divine creation.

God placed man there and made him ruler over Paradise. But when He did so, He gave him one small command, a very small command. What did He say to Adam and Eve? “Everything is under your care. You may reach out and freely eat the fruit of these trees.”

“But there is one tree you must not approach: the Tree of Knowledge. Do not eat its fruit. On the day you eat of it, death, ruin, and destruction will come.”

Sadly, they did not listen. Eve in particular was urged on by Satan, who appeared in the form of a serpent. She reached out and ate the fruit, then gave some to her husband, and he ate it too.

From that moment, the sky grew dark. The birds stopped singing, and the animals grew wild. The whole scene changed. An angel of the Lord, an archangel, drove them out of Paradise. And as our holy Church says, Adam and Eve sat opposite Paradise.

It was one command, a small command. So you see, the first command God gave humanity was a command to fast, and Adam and Eve did not keep it. From that came this great calamity upon the human race.

Fasting! Adam and Eve did not keep the fast. But another man did: no ordinary man, but the God-Man, Christ. He came to earth to bear the weight of all our sins and pay our great debt. Jesus, our crucified God, kept the fast.

Unlike Adam, the old man, Christ is the new man, the father of a new humanity. He kept a strict fast for forty days beyond the Jordan, in the wilderness. He neither ate nor drank. And when that long fast ended, angels and archangels came and ministered to Christ.

So the example of fasting goes back to the very beginning. Adam broke that command, with terrible consequences, but Christ kept the fast. Christians have fasted ever since, and we keep these forty days in honor of our Lord Christ, who fasted for forty days.

Christ fasted. The Most Holy Theotokos (All-Holy) fasted. The Apostles fasted, and they fasted strictly. Sadly, though, people in our time have given up fasting. People today do not fast.

Only a small minority fast. People no longer keep even the Wednesday and Friday fasts or the other appointed fasting days. As I have said before, fifty, sixty, seventy years ago, people did fast.

I remember my little village, and the memory moves me to tears. The people there were poor. They ate meat at Christmas and Pascha. Those were the only times they ate it.

On other days, people fasted. And that fasting did them good, for fasting is a medicine, one of the most important medicines. When someone falls ill, the doctor says, “Eat nothing today. Fast.” And people obey the doctor. When a patient has a high fever, they are told not to give the patient food. So fasting is a medicine, a medicine for long life.

A person may live many years. Overeating is destructive. Look at ascetics such as Saint Anthony: he lived a life of fasting and reached the age of 105. Fasting is a very important medicine. Sadly, people do not want to fast. Here in our corner of the Balkans, we eat a record amount of meat. Not even in Germany, Serbia, Romania, or Bulgaria do they eat as much. The consumption of meat is enormous.

And the result? Great harm. I think I have said this here before, but I will repeat it. A year or two ago, a conference was held in Athens. It was no gathering of priests and bishops. It was a conference of pediatricians, doctors who study children’s illnesses.

These doctors care for children and study the illnesses that affect them. The pediatricians observed and reported that, for the first time in Greece, heart disease was appearing in young children.

For the first time, heart disease is appearing in young children. A little child's heart is like a new machine, a new clock. And now children are being sent abroad, to England, for treatment of heart disease.

There, then, is one consequence of eating so much meat. And what happens when you ask someone, “Why don't you have more children?” “I have two children, two children.” That is what you hear from young and old alike. It is rare to meet someone with more. And what do they tell you? “How will I feed them? How will I feed them?”

Don't send them another penny. Foolish parents send their children drachmas, and each child costs sixty or seventy thousand drachmas. They spend it on mistresses and prostitution. And now they say that, for the first time, two hundred and fifty young men in the army have taken their own lives in a single decade.

Poor children! In our day, young men in the army wrote home: “Father, don't send money. I have plenty of bread, plenty of bread.” Army bread was enough for them. Now there is complete decline, and a record level of meat consumption. Fasting, then, is a medicine for life, a medicine for long life, a medicine for salvation.

Medical science recommends it. Eating too much brings many illnesses. This is what our Church teaches. So fast, fast. But when we speak of fasting here, we mean it in a religious sense, beyond its medical benefits.

Fasting in the religious sense is more than abstaining from food: meat, fish, butter, milk, and eggs. There is a higher fast as well. What is it? Fasting is abstaining from sin.

To put it simply, the stomach is not the only thing that must fast. The hands must fast too, yes, the hands. Let them abstain from every evil and every sinful deed. Let our hands be clean. Let our feet fast too, and stop running night after night to places of entertainment.

Shameful things and obscenities have made an impression. You may fast for forty days and then come to receive Holy Communion. But what good does fasting do if you let such things in? Let your eyes fast. Let your ears fast from listening to gossip. Fast. And what is the hardest fast?

The tongue has no bones, yet it breaks bones.

So let the tongue fast from lies.

Let the tongue fast from gossip and idle chatter. Let the tongue fast.

Speak few words, and let them be worthwhile. Hold your tongue. And now for a harder fast. What is the hardest fast? The hands can fast, the feet can fast, the ears can fast, and the eyes can fast. But the hardest fast is for our thoughts to fast, for the mind, which can become like a rubbish heap.

Tell me what you think about, and I will tell you who you are. Tell me what you think about, and I will tell you who you are.

Wicked thoughts: fornication, adultery, theft, and the rest. This is the greater fast. This is the fasting Christ commends. This is the holy fast kept by the Most Holy Theotokos (All-Holy), by all the Saints, and by the great ascetics.

You see, then, and there is something else to say here to the men.

This is true fasting. But as I finish, let me say that fasting is joined to something else. Abstaining from food is only part of it. As the Gospel says, fasting must be joined to another great virtue, one without which we cannot see the Kingdom of Heaven.

Is that right? No, it is not, because even a poor person can help. How can they help? Listen. Christians in the early centuries had a saying. What did they say? “I will fast so that I may give alms.”

Listen: there is a blessed nation that has seen no war for three hundred years. There is order there, and everything runs precisely. They keep the Gospel, live by the Gospel, believe in Christ, go to Church, and have preachers. They believe in God. I mean Switzerland.

Switzerland lends money; it does not borrow. Its banks are full of millions. Now the Swiss heard that, down here near the Evros River, there are Pomaks who have lived there for many years.

Who are the Pomaks? They are poor people, but they have affection for Greece. They are shepherds, poor shepherds. They had no huts, no houses.

What happened? People in Switzerland heard about it, and what did they do? All of Switzerland fasted for one day. They collected the money they would have spent on food and raised millions, many millions.

Their priests and preachers brought the money to the Evros River and built five hundred houses for those people. Five hundred houses!

They put this into practice: “Let us fast so that we may give alms.” We will do the same, because there is suffering among us too. You showed your generosity when you helped before. As Father Sebastian said, a delegation went to Bucharest, as you wished.

And we saw great suffering there. Romania was once a rich country, but under its godless regime its people were hungry and miserable. How they longed to see an orange! Throw an orange into a square in Bucharest, and a hundred children gather around it, struggling like lions.

They want to eat that orange. And when they get hold of it, they eat it with the peel and all, with the peel and all.

Now refugees are coming to us. Just as you showed concern for the Romanians, we must show concern for these other brothers and sisters of ours. They come from Pontus. It is a strange story: they had been living in Russia. They wanted to return, but Stalin would not let them, the Beast from the abyss, whom the communists themselves are putting on trial. They put him on trial in Moscow, while communists here adore him.

The most fanatical communists are in Greece. In Russia, they are putting Stalin on trial for the terrible crimes he committed. He was especially responsible for the bloodshed of the Greek Civil War. There would have been no civil war in Greece if he had not armed them. He would not let these people leave; they had no right to speak out. There are five hundred thousand of them. It is a miracle that they are returning to Greece, with nothing, hungry and in need.

So we too will put that saying into practice for their sake: “Let us fast so that we may give alms.” I will set aside a day in memory of your parents and forebears. This is the best memorial offering. On the third Sunday of Great Lent, I will appoint a day of fasting. All of us will fast, young and old.

And the money we would have spent on food, on filling our stomachs, we will give here. We will gather a substantial sum to help the Pontic refugees coming to our homeland.

That is what we will do. How many families are there in my diocese, in the region of Florina, Prespa, and Eordaia? Twenty thousand. How much do you spend each day? I do not know what happens in each of your homes, but I do know that a family of three or four spends at least a thousand drachmas a day. Some spend two or three thousand.

This region has set a record before, and I believe it will do so again. It may not be wealthy or have many rich people, but its people have generous hearts. Fast for one day, and the next day your mind will be clear and your health strong.

I hope you will all listen. Through the intercessions of the Theotokos, I pray that we may pass these forty days in love, peace, and inner stillness. And may God count us worthy to sing: “Your Resurrection, O Christ our Savior, the angels praise in heaven; grant that we on earth may glorify You with a pure heart.”

From tomorrow, devout congregation, from tomorrow, with the Lord’s help, we enter the holy and great season of Lent. And our holy Church, which as a loving mother cares for the spiritual progress of Christians,

Of all of us, our Church, the Orthodox Church, has ordained that at the end of Vespers a prayer of forgiveness be read by the bishop or the head of the church. This forgiveness that our Orthodox Church commends is necessary, most necessary. I dare say, more than anything else.

I dare say, even more than fasting. Without fasting you can go to Paradise, or if there are reasons for you not to fast. But without forgiveness, we shall not see Paradise. And forgiveness is commended by Christ. We heard it in the Gospel this morning. The Gospel commended three virtues this morning. One virtue is forgiveness. The other virtue is fasting. And the third is love of humanity and almsgiving.

Forgiveness comes first. And Christ says clearly, declares clearly: “If you forgive people their trespasses, your heavenly Father will forgive you.” The word of God is clear. You forgive, and you will be forgiven. You do not forgive, and you will not be forgiven.

My dear ones, I am not going to speak at length on this important subject of forgiveness. I say only one thing: it is a command of our Lord, an earnest command of our Lord. Strangely, it is worth observing that the shortest prayer he gave us to say, which is the pattern for every other prayer, is the Lord’s Prayer, the Our Father. And in the Our Father...

In those few words with which He instructed us to address the heavenly Father, one of the petitions of the Lord’s Prayer is, “Forgive us our debts, as we too forgive our debtors.” This is the promise we give when we pray. Lord, we forgive, and we ask for mercy.

And elsewhere in the Gospel the Lord has set out a supposition. An image is presented. Suppose one of us owes a master a thousand pounds, a large sum. A large sum. And the compassionate master tells him: I will forgive you this whole amount and will not have you imprisoned for this great debt, provided that you forgive someone else one drachma.

Who would not forgive another person one drachma in order to have that enormous sum forgiven himself? This image appears in the parable of the merciless servant, who did not forgive his fellow servant but insisted that he pay down to the last coin, the last drachma he owed. Indeed.

Forgiveness. They tell of an unbeliever who met a Christian. The believer asked the unbeliever, “Have you read the Gospel?” “I have not read it,” he said. “Then read it,” the Christian told him. And after the unbeliever had read the Gospel, the believer asked him, “What did you find in the Gospel? What is the most beautiful thing in it?”

And the unbeliever replied, “The most beautiful thing in the Gospel is where Christ commends, where He tells us, that we should forgive. That is the most important thing of all.” Forgiveness, which the Gospel teaches, is a great virtue. And as examples of forgiveness, or of forbearance and forgiveness, for these two are connected, we have many examples in the Old Testament.

But the most wonderful example of forgiveness is the example given by our Lord Christ. Indeed. Who else was insulted as Christ was? Who else was blasphemed as Christ was? Who else suffered as Christ did? He was upon the cross, and below was an immense, countless crowd, a sea of people. It forgot all the good deeds Christ had done.

It forgot the blind whom He healed. It forgot the lame whom He raised up. It forgot the paralysed whom He lifted up. It forgot the lepers whom He cleansed. It forgot the hungry whom He fed, this ungrateful crowd. It forgot the dead whom He raised. It forgot the Hosannas they had shouted before, and so on. After all this, they shouted, “Crucify Him! Crucify Him!” And they spat at Him, spat at Him from below,

And the Lord said not one word against them. On the contrary, He opened His most pure lips, a few moments before giving up His spirit to the heavenly Father, and spoke those immortal words, those eternal words which prove that Christ was God. He said, “Father, forgive them.” The Lord gave us this example, and this example,

, we must obey it and follow this example of the Lord, especially we priests, and particularly the bishop. At this point I say that I too, who now shepherd the Church by God’s permission and mercy, shepherd this Church with its problems, with its people, with the various problems that arise every day, I too say that I have felt bitterness, great bitterness.

I was a preacher, but as a preacher I had not suffered as much bitterness as I suffer as a bishop. I accuse no one, nor do I declare myself sinless. I too regard myself as a sinner before God.

And I know very well that some of my actions have caused a certain antipathy. What chiefly raises a storm of protests among my people is my tongue: the tongue with which I speak, teach, and rebuke, according to the apostolic command, “Rebuke those who sin before everyone.” With that tongue I rebuke everyone without distinction.

I rebuke my clergy, my priests, because I want to find them equal to their mission, to be the light and salt of society. My words are harsh. Consequently, various incidents and complaints are to be expected. It is a fact that I have become the target of fierce attack. I will tell you just one thing. What is it? It was two or three years ago.

Near here, outside the city, there is a plot of land. It is scorched earth, scorched earth; there is nothing there. On that scorched land we wanted, or rather, not I, but the state wanted, to build a new settlement for the newly baptized, or for the Roma.

It was ready to be built; it would have been built by now and would have been one of the finest settlements. They have one great advantage: they have many children. As I have said before, if the state gave a prize to large families, they would take first prize.

There are ten thousand villages in Greece; they do not have such a record, such growth in large families. We baptized a hundred; now there are three hundred. The state, the minister of education, and the prefect here, the previous prefect, decided to build.

They asked my opinion. Because I knew the people’s resistance and the hatred directed against the Roma, I was hesitant. Then the prefect told me it was ours. “Might it not be ours?” I asked. “It belongs to the state,” he said, “to the state, and there is no objection.” Then, just as we were ready to perform a blessing, a terrible uproar broke out.

I will not enter into who was in the wrong and who was not. The court will clarify that. I have not taken one side or the other. The state will render justice. But the point is something else: immediately afterward, when people were struck there and so on, the whole place was in an uproar. Everyone was in an uproar, especially the village: “The bishop is to blame. The bishop. The bishop.”

The prefect admitted that the bishop bore no responsibility. They were the ones who recommended that we establish this settlement, and then they withdrew. People do not dare, as Chrysostom says, to blame the prefect, the minister, the general, the powerful. No, the bishop is an easy target. What will he do? He is a bishop; he will forgive them. That is how many people think.

What insults I heard during that period! I had never heard such insults in my life. I am still shaken when I think that my mother, too, was insulted with the vilest words. None of them acknowledged his fault and came to ask the bishop’s forgiveness. They receive Communion! They receive Communion! They receive Communion! Yet although I see no disposition to repent, on the contrary I see a disposition of,

, great harshness, and so on. Nevertheless, even those who in this way showed disrespect for the memory of my beloved mother, to whom I owe everything, my mother,

It made me want to weep. I forgive him from my heart and feel no hatred toward him. I hope that this affair, which shook the district here, will end in reconciliation. And I rejoice because I hear that the community president and others are now disposed, during this holy Great Lent, to be reconciled, so that peace and quiet may return to our district after this thoughtless, sad event.

I have given one example. I would like to give ten examples, many examples. I do not want to give examples that would reopen wounds.

Nor do I want to say of myself that I am perfect and without sin. So I too, as a bishop, may have saddened one person or another, without intending to, or perhaps carried away by the force of my words and so forth. And I have continually become a subject of discussion: a subject of discussion in homes, a subject of discussion in cafés, a subject of discussion...

, in the streets, the squares, in cars, everywhere: a subject of discussion. Then came days that were very dark for me. I will mention a second incident, for this is a kind of confession here where we are. The bishop is confessing to you, the people, apart from the confession I make to my father confessor. You remember that they came,

At Saint George’s, they found that the ground was saturated, as they say in scientific terms. It was saturated; it had become full of the dead.

There were thousands of dead in the cemetery, and the space was small. The soil was saturated, and fluids from the dead were escaping. There was danger. The prefectural physician came and told me that cholera would strike this place. The minister came, nothing. The prefect came, nothing. The mayor came, nothing.

This matter was not purely ecclesiastical; it was municipal and governmental as well. Nevertheless, I undertook a bold effort. That bold effort was to order that no one else be buried there, no one. During that time various people died, various people died; many died.

So I did not permit them. Incidents arose. “You see,” they said, “you will not let us ordinary people bury our dead where our mother is buried, where our father is buried, where our grandfather lies, where generations have been buried. That is how you are.” “My child,” I said, “do not wrong me. I allow no one to do that. Even if a king came to be buried there, I would not permit it.” “Well, we shall see.” It happened that,

, a priest died, a popular priest, very popular, because he served the people with great willingness: Father Vasilis. I could not give way. It was not because I felt hatred or antipathy, but because I had given my word to the people and did not want to go back on it. You remember the sad events when the people forcibly seized the coffin and buried him where they wanted to bury him. What happened cannot be described. A professor of theology told me in those days that, if a referendum were held, the bishop’s popularity had fallen so far that out of a hundred people of Florina, not even five, not even five, were with me. The others were against me. Why?

But I persisted with God’s help. I heard judgments and criticisms, endured insults and storms, and remained firm and unshaken in the matter. Alongside the other things God enables me to do in the city, soon, in August, a wonderful, a wonderful, cemetery will be inaugurated here. I have promised to build a new church there too. The last church God grants me to build in the new cemetery will be the Church of the Resurrection, to celebrate the Resurrection of the Lord,

, on the day of the Resurrection. I could give a third example, a fourth, a fifth. That is how things are. I too have to face such things. Yet despite my imperfection and sinfulness, from the depths of my heart I forgive everyone. I forgive even those here who have grieved me most, those in Ermenochori who insulted us so crudely and wrote terrible insults. If I had filed a complaint against them,

A lawyer advised me to file a complaint against them. If I had done so, the punishment would have been severe. You cannot insult just anyone, especially a bishop carrying out his duties. I forgave them, and I forgive them again at this very moment, from the depths of my heart. Yet I know very well that this person, that person and another insulted me crudely when I was not at fault.

Nevertheless, I keep no hatred in my heart. Hatred, I keep no hatred at all. Remember Ieronymos, Archbishop Ieronymos, with whom I had a very great dispute. He telephoned me and said he would come. He had persecuted me, ordered proceedings against me and wanted to depose me because I had spoken certain truths. I told him truths, a few truths. Yet he had helped bring about my ordination; if it had not been for Ieronymos, I would not be a bishop. He had assessed me and proposed me as bishop. He said, “May I come?” “Come,” I said. You remember very well that I welcomed him here and asked forgiveness if I had grieved him. He too asked forgiveness, and we were reconciled, because the most beautiful thing is reconciliation.

That is how things stand. But none of the others, none, none, has come to say, “My bishop, forgive me; I said this and this and this to you.” Even among you who are here, quite a few have spoken many words against me. You have never come to say, “Bishop, the devil led me astray, or others put me up to it, and I spoke without examining the matter, without investigating it.” A matter can have great depth. A matter that comes before the Metropolis, before those of us who administer it, has depth, breadth and scope of its own. At least hear me and ask for explanations. After asking for explanations, then tell me that I was wrong.

And I judge it by the Gospel of Christ. Well, not one of those people came forward to say, “Bishop, forgive us. We said this and this.” Nothing. Only one person came forward. Only one person came forward. Who is he? I will say it; I will confess it now. He is a man who is now in prison. I do not belong to political parties; you know that very well.

You know that I was among the few, the only bishop, who challenged the dictatorship, not on a political matter but on a religious one. The dictators demanded to deliver political speeches inside the church. “No,” I told them. “If you want to deliver political speeches, go outside.” At that time political speeches were being delivered in all the churches of Greece, and praises were sung of the dictatorship’s greatness. Wretched flatterers! Only the bishop of Florina did not flatter the revolution, the dictatorship. They immediately decided on action and sent forces here. The army, a company of soldiers, surrounded the Metropolis, ready to arrest me and send me into exile or to a mental hospital. All Greece was shaken by this, all Greece, and even newspapers abroad took notice.

Well, years passed, and I received a letter from Korydallos. Who wrote to me? I will tell you: Pattakos wrote to me and said, ‘Father, forgive me. I wronged you, I wronged you terribly. Forgive me, my father.’ He is the only one, the only one, not a priest, not anyone else at all. It is an easy thing to accuse the bishop. They know the bishop does not protest. They know he keeps such things deep within. Our heart is broad, very broad. And we forgive everyone; we forgive everyone. We do not take these matters to court or anything of that kind. Well, he gave me an example.

An example: I have the letter, and one day I will publish it. The man was led astray, he too was led astray, by various enemies, by various people, chiefly over the carnival, because I opposed the carnival. That is what I had to tell you. So tonight too I am willing to ask forgiveness from men and women, from clergy, from everyone. And I ask forgiveness,

I ask forgiveness from all of you. And all of you, in turn, should ask forgiveness from the bishop, so that on this holy evening, which God has granted us once again in our lives, we may enter the great sea and set out. You see ships leaving the harbors. I am an islander, and I was moved by what the beloved chanter of this church sang so beautifully here.

What is the fast called? He calls it by a beautiful name. The fast of forty days, he says, he calls the Great Sea.

Or have you never traveled across the sea? You travel, travel, travel. In earlier times, when there were no airplanes, it took you two months to get to America. And you saw sea, sea, sea. And you ask when the sea will end. So someone who enters it travels and travels. And he sees the sea, a stormy sea raising its waves high. So now we too have entered the sea, the sea of fasting for forty days, and we ask God to count us worthy to cast our anchor. And just as those who travel reach the port of their destination and cast their anchor, so may we too cast our anchor on the Holy Night, the Great Night, the Unforgettable Night of the Lord’s Resurrection, beloved and reconciled, all of us together, and celebrate the glorious Resurrection of the Lord Jesus Christ. Amen.

Αύριο, ευσεβείς χριστιανοί μας, άνδρες, γυναίκες και παιδιά, αύριο ξημερώνει μεγάλη ημέρα, αύριο Καθαρά Δευτέρα, αύριο αρχίζει νηστεία μέχρι την ημέρα του Πάσχα. Νηστεία. Δεν θέλω να ακούσουν σήμερα οι άθεοι και οι άπιστοι που δεν πιστεύουν τίποτε από όσα λέγει η Εκκλησία μας, εμπέζουν, κροεδεύουν φρενιστία, άσε τώρα νηστεία Αυτοί την φτιάξανε, οι παπάδες, τη νηστεία.

Παπάδες φτιάξανε τη νηστεία να βασανίζουν τον κόσμο με νηστείες και με ακολουθίες και λοιπά». Τι έχουν απαντήσουμε σε αυτούς τους κατηγόρους της Αγίας μας;

Νομίζω ότι η νηστεία είναι συνομήλικη της ανθρωπότητας, δηλαδή άμα άνθρωπος, άμα νηστεία. Όσα χρόνια έχει ο άνθρωπος, τόσα χρόνια έχει και η νηστεία, μάλιστα. Αμφιβάλλετε; Ανοίξτε την Αγία Γραφή, ανοίξτε την Παλαιά Διαθήκη, ανοίξτε το πρώτο κεφάλαιο, μελετήστε το τι θα δείτε εκεί πέρα, ότι ο Θεός λέει έφυγες σε ένα θαυμάσιο τόπο, έξωχον τόπο, Ο τόπος αυτός ήταν γόνιμος, αγκάθι δεν φύτρωνε.

Από μέσα δυο ποτάμια εδρόσιζον και επότιζον τον τόπον αυτόν, τον ευλογημένον τόπον. Δέντρα πελώρια υπήρχαν, καρποφόρα, που ελύγιζαν τα κλαδιά τους κάτω από το βάρος των καρπών τους. Πουλιά, πουλιά έψαλλον, τραγουδούσανε τον ύμνο του αιωνίου επάνω στα κλαδιά.

Και ζώα ήμερα. Δεν υπήρχε τότε λιοντάρι και τίγρης και αρκούδα και τα άγρια θηρία, διότι αυτά ήταν ήμερα ήτανε. Και ο τόπος αυτός ονομάζεται Παράδεισος. Και μέσα στον Παράδεισο αυτόν τι έθεσε; Έθεσε τον άνθρωπο, που είναι το αριστούργημα της Θείας Δημιουργίας.

Ολόκληρον τον έθεσε και τον εγκατέστησε εκεί βασιλέα και εξουσιαστή του Παραδείσου. Αλλά θέτοντας ο Θεός τον άνθρωπο στον Παράδεισο, έδωκε μια μικρά εντολή, πολύ μικρά εντολή. Τι είπε εις τον Αδάμ και στην Εύα; Ότι όλα είναι στην εξουσία σας, ότι έχετε δικαίωμα να απλώνετε τα χέρια σας και να τρώγετε καρπούς από τα δέντρα αυτά δωρεάν.

Αλλά από ένα δέντρο μόνο δεν θα πλησιάζετε. Είναι το δέντρο της γνώσεως. Από το δέντρο αυτό μην πλησιάσετε τους καρπούς. Από την ημέρα που θα πλησιάσετε τους καρπούς, τον καρπό και θα φάγετε, τότε θα έρθει ο θάνατος και απώλεια και καταστροφή.

Δεν ήκουσαν δυστυχώς. Η Εύα ιδίως παρακινήθη από τον Σατανάν που παρουσιάστηκε υπό μορφήν όφεως. Και άπλωσε τα χέρια της και έφαγε από τον καρπό αυτό και έδωσε ακόμα και στον άντρα της και έφαγε και αυτός τον καρπό.

Και από την ώρα εκείνη σκοτείνιασε ο ουρανός, από την ώρα εκείνη έπαψαν τα πουλιά να κελαηδούνε, έπαψαν τα θηρία, έγιναν θηρία τα σπουδότερα ζώα της εποχής εκείνης, άλλαξε το σκηνικόν ολόκληρο και Άγγελος Κυρίου, Αρχάγγελος, τους εξεδίωξε, τους έδιωξε από τον Παράδεισον και κάθισε, όπως λέγει η Αγία Εκκλησία μας, ο Αδάμ και η Εύα απέναντι του Παραδείσου.

Μια εντολή που ήτανε, μικρά εντολή. Βλέπετε λοιπόν ότι η πρώτη εντολή που έδωσε εις τον κόσμο, η πρώτη εντολή είναι η εντολή της νηστείας, την οποία δεν ετήρησε ο Αδάμ και η Εύα. Και έκτοτε προήλθε όλη αυτή η πανωλεθρία εις το ανθρώπινο γένος, μάλιστα.

Νηστεία. Αλλά αν ο Αδάμ και η Εύα δεν ετήρησε τη νηστεία, ένας άλλος άνθρωπος, όχι απλός άνθρωπος, Θεάνθρωπος, ένας άλλος άνθρωπος που ήρθε εδώ στη γη δι' να σηκώσει το βάρος όλων των αμαρτημάτων, δι' να εξοφλήσει το χρέος το μεγάλο, ένας άλλος άνθρωπος ο οποίος ονομάζεται Ιησούς, ο Θεός, ο Εσταυρωμένος Θεός μας, αυτός ετήρησε την νηστεία.

Εν αντιθέσει προς τον Αδάμ, ο νέος άνθρωπος, ο Αδάμ είναι ο παλαιός άνθρωπος, ο Χριστός είναι ο νέος άνθρωπος, ο Γενάρχης ενός κόσμου, ετήρησε την νηστεία. Ενήστευσε αυστηρά νηστεία, ενήστευσε σαράντα ημέρες, ενήστευσε πέρα του Ιορδάνου, μέσα εις την έρημο, ούτε έφαγε ούτε έπιε και όταν τελείωσε η νηστεία, η μακρά αυτή η νηστεία, η νηστεία, τότε ήρθαν άγγελοι και αρχάγγελοι και υπηρετούσαν τον Χριστό.

Συνεπώς το παράδειγμα της νηστείας είναι αρχαιότατο. Η εντολή αυτή, εντολή την οποία παρέβη ο Αδάμ με τις φρικτές συνέπειες, ετήρησε δε ο Χριστός τη νηστεία αυτή και από τότε οι χριστιανοί νηστεύουν και οι 40 αυτές τις ημέρες είναι προς τιμήν του Κυρίου ημών Χριστού, ο οποίος ενήστευσε 40 ημέρες.

Ενήστευσε ο Χριστός, ενήστευσε η Παναγία, ενήστευσαν οι Απόστολοι, ενήστευσαν, νηστεύαν αυστηράν. Μάλιστα, δυστυχώς όμως σήμερα, στις ημέρες μας, οι άνθρωποι πάψανε τη νηστεία. Δεν νηστεύουν σήμερα οι άνθρωποι.

Μια μικρά μειονότητα ανθρώπων νηστεύει. Δεν περιμένουμε ούτε Τετάρτη, ούτε Πρασκευή, ούτε τις Αγίες αυτά τα σημέρας νηστεύουν Και όπως λέγαμε και άλλοτε, οι άνθρωποι παλιά, στα παλιά τα χρόνια, προ 50, 60, 70 χρόνια, υπήρχε νηστεία.

Θυμούμαι το μικρό μου χωριό, το μικρό μου χωριό, και συγκινούμαι και κλαίω. Εκεί πτωχαδάκια ήταν οι άνθρωποι. Χριστούγεννα το κρέας το τρώγανε, Χριστούγεννα και Πάσχα τρώγανε. Μόνο τότε τρώγανε, τα Χριστούγεννα και Πάσχα.

Τότε τρώγανε το κρέας. Άλλες μέρες νήστευαν οι άνθρωποι, νήστευαν. Και η νηστεία αυτή ήταν εις ωφέλειά τους, διότι η νηστεία είναι φάρμακο, ένα από τα σπουδότερα φάρμακα. Για βλέπετε, όταν αρρωστήσει κανείς, λέει ο γιατρός: «Μην τρως τίποτα σήμερα, νηστεία». Αλλά όταν με διατάσσει ο γιατρός τη νηστεία, τηρούν όλοι οι ιατροί. Όταν έχει πυρετό υψηλό, απαγορεύεται να δώσουν τίποτα στον ασθενή. Λοιπόν, είναι φάρμακο, το σπουδαιότερο φάρμακο, είναι φάρμακο μακροβιότητος.

Ζει κανείς πολλά χρόνια. Η πολυφαγία είναι καταστροφή και βλέπουμε ασκητάς, όπως τον Άγιο Αντώνιο, που έζησε με την νηστεία, στην νηστεία, έφτασε 105 χρόνια, έφτασε. Είναι φάρμακο, σπουδαιότατον φάρμακον. Δυστυχώς δεν θέλουν νηστεία. Σήμερα δε εμείς εδώ στην γωνιά των Βαλκανίων που κατοικούμε είμαστε κρεοφάγοι, ρεκόρ κρεοφαγίας. Ούτε στην Γερμανία, ούτε στη Σερβία, ούτε Ρουμανία, ούτε Βουλγαρία τρώνε τόσο κρέας. Κατανάλωση κρέατος, κατανάλωση, φοβερά κατανάλωση κρέατος. Τρώνε.

Τα αποτελέσματα; Μεγάλη καταστροφή. Το είπα νομίζω και άλλοτε εδώ, το επαναλαμβάνω, ότι πέρσι στην Αθήνα, πρόπερσι, στην Αθήνα συνήλθε, μαζεύτηκε συνέδριο, συνέδριον όχι παπάδων και δεσποτάδων, συνέδριον παιδιάτρων, ιατρών που εξετάζανε τις αρρώστιες των παιδιών.

Αυτοί ασχολούνται με τα παιδιά και έχουν διάφορες αρρώστιες των παιδιών. και παρατήρησαν οι παιδίατροι και έμβοναν να κοινοθέναν Και είπαν ότι για πρώτη φορά στην Ελλάδα παρουσιάζονται καρδιοπάθειες στα μικρά παιδιά.

Πρώτη φορά παρουσιάζονται καρδιοπάθειες στα μικρά παιδιά. Γιατί η καρδούλα του μικρού παιδιού είναι μηχάνημα καινούργιο, ρολόι καινούργιο. Ευχή, Παιδιά στο εξωτερικό, στην Αγγλία, για καρδιοπάθειες των μικρών παιδιών.

Να λοιπόν μια συνέπεια της κρεοφαγίας. Και τι είναι το αποτέλεσμα όταν πεις κανένα: «Γιατί δεν γεννάς παιδιά;» «Έχω δυο παιδιά, δυο παιδιά, δυο παιδιά, δυο παιδιά», όλοι μικροί και μεγάλοι. Σπάνιο να συναντήσεις άνθρωπο με περισσότερα. Τι σου απαντούν; «Πώς θα τα ταΐσω; Πώς θα τα ταΐσω;»

Μη στέλνετε πεντάρα. Ανόητοι γονείς στέλνουν στα παιδιά τους δραχμές και στοιχίζει κάθε παιδί 60 to 70 χιλιάδες δραχμές, που τις τρώνε με τις παλλακίδες και με την πορνεία. Τώρα λοιπόν και τώρα και λέγουν τώρα ότι στο στρατό για πρώτη φορά από τις αισθανεμένες σε μία δεκαετία ηφτοκτόνησαν 250 παιδιά.

Κακόμα βήμενα! Ενώ στα χρόνια μας γράφανε τα παιδιά στο στρατό: «Πατέρα, μη στέλνεις λεπτά, χόρτασα ψωμί, χόρτασα ψωμί». Κουραμάνα, τίποτα, ο εκφυλισμός, τέλειος εκφυλισμός, ρεκόρ κρεοφαγίας. Η νηστεία λοιπόν είναι φάρμακο ζωής, είναι φάρμακο μακροβιότητος, είναι φάρμακο σωτηρίας.

Το συνιστά η ιατρική επιστήμη, τα πολλά παπλιάτα και τα πολλά, είναι πολλές ασθένειες. Αυτά διδάσκει η Εκκλησία μας. Νηστεύσετε λοιπόν, νηστεύστε. Αλλά όταν λέμε νηστεία από θρησκευτικής πλευράς, δεν λέμε από της ιατρικής πλευράς.

Εννοούμε από θρησκευτικής πλευράς. Νηστεία δεν είναι μόνο νηστεία από φαγητά. Να νηστεύσει το κρέας, τα ψάρια, το βούτυρο, το γάλα, τα αβγά. Να νηστεύσει και μια νηστεία πιο ανώτερη. Ποια είναι η νηστεία; Η νηστεία είναι αποχή από την αμαρτία.

Δηλαδή, απλούστερο, να μην νηστεύσουμε το στομάχι, να νηστεύσει, τι να νηστεύσει; Να νηστεύσουν τα χέρια, ναι, τα χέρια. Τα χέρια να νηστεύσουν από κάθε κακό, από κάθε πράξη αμαρτωλή, από κάθε πράγμα αμαρτωλό, να νηστεύσουν τα χέρια, να είναι καθαρά τα χέρια. Να νηστεύσουν τα πόδια, να μην τρέχουν τα πόδια και μην τρέχουν νύχτες ολόκληρες στα κέντρα των διασκεδάσεων.

Ανάληψη, Ευαγγελισμός, Ευαγγελ. Ευαγγέλιο, αισχρά, ανεπρουβωμένο, αισχρότητες, και έχουν επιδραστεί. Νηστέψατε 40 μέρες, κλείξτε την ώρα στις 40 μέρες, ελάτε να σας κοινωνήσω. Τι όφελος η Εκκλησία, τι όφελος η νηστεία, τι όφελος αυτά; Νηστέψατε, λέει, αυτό μέσα λοιπόν τα μάτια, νηστέψατε τα αυτιά από να ακούσουμε την κουτσομπολιά, νηστέψατε. Ποια είναι η πιο δύσκολη νηστεία;

Η γλώσσα, κόκκαλα δεν έχει και κόκκαλα τσακίζει.

Νήστευσε λοιπόν η γλώσσα από το ψέμα.

Βρίσκονται να νηστεύσει η γλώσσα από τις οικογοντεία και διαφορεί. Να νηστεύσει η γλώσσα από κουτσομπολιά, από φλυαρία, της ρητής της Ματέας. Που υπεριπραγμάτωνε ο Ματέος και ας πω, νήστευσε η γλώσσα.

Λίγα τα λόγια σου, σπουδαία τα λόγια σου, κράτησε τη γλώσσα σου. Και τώρα πιο δύσκολη, πιο δύσκολη νηστεία. Ποια είναι η πιο δύσκολη νηστεία; Μπορεί να νηστεύσουν τα χέρια, να νηστεύσουν τα πόδια, να νηστεύσουν τα αυτιά, να νηστεύσουν τα μάτια. Η πιο δύσκολη νηστεία ποια είναι; Να νηστέψει η σκέψη, το μυαλό, το μυαλό να σε που είναι σκουπιδότοπος, σκουπιδότοπος.

Πες μου τι σκέπτεσαι να πω ποιος είσαι, πες μου τι σκέπτεσαι να πω ποιος είσαι.

Σκέψεις πονηρές, πορνοίες, μοιχείες, κλοπές, εκβελκύσεως και λοιπά. Αυτή πλέον είναι πιο μεγάλη. Όποιος νηστεύει, αυτή είναι η νηστεία που συνιστά ο Χριστός. Αυτή η νηστεία αγία, αυτή η νηστεία που νήστευσε η Παναγία και όλοι οι Άγιοι και ασκηταί και μεγάλοι.

Βλέπετε λοιπόν, και να πούμε και μια άλλη, και εδώ με τους άντρες.

Αυτή είναι η αληθινή νηστεία, αλλά τελειώνω λέγοντας ότι η νηστεία συνδέεται και με κάτι άλλο. Δεν είναι μόνο νηστεία η αποχή φαγητών, αλλά είναι και κάτι άλλο σπουδαιότερο. Η νηστεία πρέπει να συνδυάζεται, όπως λέει το Ευαγγέλιο, με ένα άλλο πράγμα, μια άλλη αρετή, μεγάλη αρετή, που χωρίς αυτή ουρανών δεν μπορούμε να δούμε.

Αυτό είναι σωστό; Όχι, δεν είναι σωστό, γιατί μπορεί και ο φτωχός να βοηθήσει. Πώς να βοηθήσει; Ακούστε. Στα παλιά χρόνια είχαν σύνθημα οι χριστιανοί των πρώτων αιώνων. Τι λέγανε; Λέγανε: «Νηστεύσομαι, παρακάτω, παρακάτω, παρακατώ, παρακαλώ, παρακαλώ, νηστεύσομαι ή να ελεήσομαι».

Ανάληψης της Θεοτόκου, Διάδοχος Φωτικής, Ευαγγελισμός, Ησύχιος ο Πρεσβύτερος, Ευαγγελισμός, Ησύχιος ο Πρεσβύτερος, Ευαγγελισμός. Ακούστε, υπάρχει ένα έθνος, ευλογημένο έθνος, 300 χρόνια πόλεμο δεν είδε, 300 χρόνια πόλεμο δεν είδε, τάξη, ακρίβεια και 5.000 αστυφύλακες φυλάνε, φυλάνε το, φυλάνε τι, φυλάνε μόνο 1.500, έχουμε 30.000 χωροφύλακες, 30.000, ευλογημένο έθνος, τηρεί το Ευαγγέλιο, ζουν με το Ευαγγέλιο, πιστεύουν στο Χριστό, πάνε στην Εκκλησία τους, έχουν ιεροκήρυκες, πιστεύουν στο Θεό, εφηρόξενοι δε, είναι Ελβετία, δανεί.

Δανείζει ή δε δανείζεται, γέμισαν οι τράπεζές τους από εκατομμύρια και χρήματα, η Ελβετία λοιπόν. Εκεί λοιπόν στην Ελβετία μάθανε, ακούσαν οι Ελβετοί ότι κάτω εδώ στον Έβρο ποταμό είναι πολλά χρόνια ότι υπάρχουν Πομάκοι.

Τι είναι οι Πομάκοι; Πτωχοί άνθρωποι είναι, μα συμπαθούν την Ελλάδα. Δεν είναι μουσουλμάνοι φανατικοί όπως είναι στις πόλεις αυτές. Συμπαθούν πολύ την Ελλάδα, συμπαθούν. Πτωχαδάκια είναι, βοσκοί είναι, βοσκοί, πτωχοί. Δεν είχαν καλύβες, δεν είχαν σπίτια.

Τι έγινε; Το μάθανε εκεί στην Ελβετία και τι κάνανε; Όλη η Ελβετία νήστευσε μια μέρα, όλη η Ελβετία μια μέρα. Και τα χρήματα που θα τρώγανε στο φαΐ τα μαζέψανε όλα και μαζέψανε εκατομμύρια, εκατομμύρια πολλά.

Τα φέρανε οι ιερείς, οι ιεροκήρυκές τους, στον Έβρο ποταμό και τους στήσανε πεντακόσια σπίτια, πεντακόσια σπίτια.

Εφαρμόσαν αυτοί, λέει, Ιησούμεν. Αυτό θα εφαρμόσουμε και εμείς, γιατί και εμείς έχουμε δυστυχία. Είδατε εκεί είστε άξιοι επένα που βοηθήσατε και σας όπως είπε και ο Πάτερ Σεβαστιανός Επήγαμε, έστω αντιπροσωπεία, σύμφωνα με την επιθυμία σας, και πήγαμε στο Βουκουρέστι.

και είδαμε δυστυχία μεγάλη, η μια πλούσια χώρα της Ρουμανίας λόγω του καθεστώτος του αθαίου και αυτομαρτωρούς πίνασαν δυστυχία μας Πορτοκάλι να δούνε! Πετάς στο Βουκουρέστι, μέσα στην πλατεία, ένα πορτοκάλι και μαζεύονται εκατό παιδιά και παλεύουν σαν λιοντάρια.

Να φάνε πορτοκάλι, να φάνε. Και το πορτοκάλι, όταν το πιάσουν στα χέρια, το τρώνε με τα φλούδια, με τα φλούδια.

Εμείς τίποτα διάφοροι. Τώρα μας έρχονται πρόσφυγες. Όπως λοιπόν δείξατε ενδιαφέρον για τους Ρουμάνους, έτσι πρέπει να δείξουμε για άλλους αδερφούς μας. Και οι αδερφοί μας που μας έρχονται είναι από τον Πόντο, Πόντο. Μυστήριο πράγμα, μέσα στην Ρωσία ήτανε, Ρωσία. Δεν είχαν δικαίωμα, ήθελαν να επιστρέψουν, δεν τους άφηνε ο Στάλιν, το θηρίο αυτό της αβύσσου που το δικάζουν οι κομμουνιστές. Στη Μόσχα τον δικάζουν, εδώ τον λατρεύουν οι κομμουνιστές.

Οι πιο φανατικοί κομμουνιστές είναι στην Ελλάδα. Στην Ρωσία, για τα εγκλήματα μεγάλα που έκανε, και ιδίως είναι ο αίτιος του εμφυλίου σπαραγμού. Εμφύλιος σπαραγμός δεν θα γινόταν στην Ελλάδα, αυτός τους όπλισε. Τον δικάζουν για τα ωραία εγκλήματα τα οποία διάπραξε ο Στάλιν εκεί πέρα μέσα στην Ρωσία και λοιπά. Αυτοί λοιπόν, δεν τους άφηνε ο Στάλιν, δεν είχαν δικαίωμα να εκφράσουν. Πεντακόσιες χιλιάδες είναι. Ένα θαύμα είναι και επιστρέφουν στην Ελλάδα γυμνοί, πεινασμένοι.

Λοιπόν, για αυτούς θα επαναλάβω και εμείς, θα εφαρμόσουμε το δόγμα αυτό, το σλόγκαν, θα εφαρμόσουμε και εμείς: νηστεύσουμε, για να ελεήσουμε. Θα ορίσω μια μέρα, μνήμη των γονέων σας, μνήμη των πατέρων σας, το καλύτερο μνημόσυνο. Θα ορίσω την τρίτη Κυριακή των Νηστειών, θα ορίσω μια ημέρα νηστείας, θα νηστεύσουμε όλοι, μικροί και μεγάλοι.

Και τα χρήματα που θα ξοδεύσουμε για το φαΐ, για το φαΐ, για το στομάχι, για τα έντερα, το χρήμα αυτό θα το δώσετε, θα το δώσουμε εδώ και θα μαζέψουμε χρήματα πολλά, να ενισχύσουμε τους Ποντίους, τους πρόσφυγες οι οποίοι έρχονται στην πατρίδα μας.

Εκεί θα κάνουμε. Πόσες οικογένειες είναι εδώ η περιφέρειά μου, η περιφέρεια Φλωρίνης, Πρεσπών και Εορδαίας; Έχει 20.000 οικογένειες. Από πόσο ξοδεύετε την ημέρα; Δεν ξέρω, δεν είμαι στα σπίτια σας, αλλά ξέρω πολύ καλά ότι τουλάχιστον μια οικογένεια τριών-τεσσάρων μελών ξοδεύει ένα χιλιάρικο την ημέρα, το λιγότερο. Ξοδεύουν και δυο χιλιάδες και τρεις χιλιάδες.

Και το αμήν του είδε ρεκόρ, είδε πρώτο το ρεκόρ. Έτσι και πάλι, μόνο ότι δεν είναι πλούσια η περιφέρεια, μόνο δεν έχει πλουσίους και πλουσίους ανθρώπους, εντούτοις όμως έχει πλούσια αισθήματα. Γι’ αυτό πιστεύω ότι και πάλι εδώ θα δώσει το ρεκόρ και θα είστε υγιέστατοι. Μια μέρα νηστεύσετε, την επόμενη μέρα θα είστε με εγκέφαλο, με τη διάνοια διαυγή και με την υγεία ακμαία.

Με την ελπίδα ότι θα με ακούσετε όλοι, ελπίζω ότι διά πρεσβειών της Θεοτόκου, εύχομαι να περάσουμε σαράντα αυτές οι μέρες με αγάπη, με ειρήνη και με ησυχία. Και να μας αξιώσει ο Θεός να ακούσουμε την Ανάστασή Σου, την Ανάστασή Σου Χριστέ, σωτή άγγελη ημνούς εν ουρανής και ημάστη του τρεπηγής καταξίωσον, εγκαθαρά καρδία σε δοξάζει

Από αύριο ευσεβές εκκλησίας μου. Από αύριο με την βοήθεια του Κυρίου εισερχόμεθα στην Αγία και Μεγάλη Περίοδο της Τεσσαρακοστής. Η δε Αγία μας Εκκλησία που ως μητέρα φιλόστοργος ενδιαφέρεται δια την πρόοδο την πνευματική των χριστιανών

όλων ημών, η Εκκλησία μας λέγει η Ορθόδοξος, όρισε όπως στο τέλος του Εσπερινού διαβάζεται μια ευχή συγχωρήσεως εκ μέρους του Επισκόπου ή του προϊσταμένου της Εκκλησίας. Η δε συγχώρηση σε αυτή που συνιστά η Εκκλησία μας η Ορθόδοξος είναι αναγκαία, είναι αναγκαιοτάτη. Τολμώ να πω περισσότερο από κάθε άλλο.

Τολμώ να πω περισσότερο και από την νηστεία. Χωρίς νηστεία μπορείς να πας στον Παράδεισο. Ή αν υπάρχουν λόγοι να μην νηστεύεις. Αλλά χωρίς συγχώρεση, Παράδεισο δεν θα δούμε. Και η συγχώρεση συνιστάται από το Χριστό. Το πρωί ακούσαμε στο Ευαγγέλιο. Τρεις αρετές συνέστησε το Ευαγγέλιο το πρωί. Η μία αρετή είναι της συγχωρήσεως. Η άλλη αρετή είναι της νηστείας. Και η τρίτη είναι της φιλανθρωπίας και ελεημοσύνης.

Προηγείται η συγχώρηση. Και ο Χριστός λέγει σαφώς, διακυρίσει σαφώς. «Για να αφήτε τα παραπτώματα ημών της ανθρώπης, αφήσει και ο Πατήρ ημών ο Ράνιος». Και αν δεν αφήσει τα παραπτώματα ημών, ο Ράνιος θα συγχωρήσει. Σαφώς είναι ο λόγος του Θεού. Συγχωρείς, θα συγχωρηθείς. Δεν συγχωρείς, δεν θα συγχωρείς.

Δεν πρόκειται αγαπητοί μου να μιλήσω διεξοδικώς επί του σπουδαίου αυτού θέματος συγχωρήσεως. Ένα μόνο λέγω ότι είναι εντολή του Κυρίου μας, θερμή εντολή του Κυρίου μας, περίεργο, είναι δε άξιον παρατηρήσεως ότι στην πιο σύντομη προσευχή που μας έδωσε να κάνουμε, που είναι υπόδειγμα πάσης άλλης προσευχής, είναι η Κυριακή προσευχή το Πάτερ ημών. Και στο Πάτερ ημών...

Στα ολίγα εκείνα λόγια που μου συνέστηνα απευθύνομαι στον Ρωάνιο Πατέρα, ένα από τα αιτήματα της Κυριακής Προσευχής είναι παρακαλώ το «Άφεσ' εμείς τα φοιήματα ημών, καθώς και εμείς αφήμε τις οφειλέτες ημών». Τέτοια υπόσχεση δίνομαι όταν προσευχόμεθα. Κύριε λέει συγχωρούμε και ζητούμε το ελαιός.

Ακόμα δε και σε άλλο μέρος του Ευαγγελίου έχει κάνει μια υπόθεση ο Κύριος. Παρουσιάζεται μια εικόνα. Υποθέσατε ότι κάποιος από εμάς οφείλει σε κάποιον Κύριο χίλιες λίρες ποσό μεγάλο. Ένα μεγάλο ποσό. Και ο φιλάνθρωπος Κύριος του λέγει θα σου χαρίσω όλο το ποσό αυτό και δεν θα σε οδηγήσω να σε φυλακάσει για το χρέος αυτό το μεγάλο αρκεί εσύ να χαρίσεις μια δραχμή σε κάποιον άλλο.

Ποιος είναι εκείνος ο οποίος δεν θα χαρίσει μια δραχμή στον άλλο προκειμένου να χαριστεί σε αυτόν τεράστιον γιώδης ποσό. Αυτή την εικόνα υπάρχει μέσα στην ροτά την παραβολή του ασπλάχνου δούλου που δεν συνεχόρησε τον συνάδελφό του αλλά επέμενε ώστε να καταβάλει την τελευταία και μέχρι τελευταία ο κοδράτου τελευταίας δραχμής στο φιλό του. Μάλιστα.

Συγχώρεση. Λένε για κάποιον έναν άπιστο που συναντήθηκε με κάποιον άλλον χριστιανό και του λέει διάβασε το Ευαγγέλιο. Ρωτάει ο πιστός τον άπιστο διάβασε το Ευαγγέλιο. Λέει δεν το διάβασε, δεν διάβασε δεν το λέει. Και αφού το διάβασε το Ευαγγέλιο ο άπιστος λέει ρωτάει ο πιστός τον άπιστο τι είδες το Ευαγγέλιο, ποιο είναι το ωραιότερο που υπάρχει στο Ευαγγέλιο.

και ο άπεισος απείλησε το ωραιότερο που υπάρχει στο Ευαγγέλιο είναι εκεί που συνιστά, εκεί που λέει ο Χριστός να συγχωρούμε. Αυτό λέει το σπουδαιότερο από όλα. Είναι αρετή μεγάλη η συγχώρεση που λέει το Ευαγγέλιο. Και παράδειγμα συγχωρήσεως, η συγχωρήσεως αυτό έχουμε ένα εξικακίας η συγχωρήσεως, συνδέονται αυτά τα δύο, έχουμε παραδείγματα πολλά παλαιάς διαθήκες.

Αλλά το πιο υπέροχο παράδειγμα συγχωρήσεως είναι το παράδειγμα που έδωσε ο Κύριος ημούνας ο Χριστός. Μάλιστα. Ποιος άλλος υβρίσθη όπως ο Χριστός. Ποιος άλλος εβλασφημήθη σαν τον Χριστό. Ποιος άλλος υπέφερε σαν τον Χριστό. Επάνω στο σταυρό ήτο και από κάτω λαός πολλής αναρρίθμητος ανθρωποθάλασσα. Ελησμόνησε όλες τις ευεργεσίες που έκανε ο Χριστός.

Ελισμόνισε τους τυφλούς που εθεράπευσε. Ελισμόνισε τους σχολούς που ανήφθρωσε. Ελισμόνισε τους παραλίτους που εσήκωσε. Ελισμόνισε τους λεπρούς που εκαθάρισε. Ελισμόνισε τους πεινασμένους που έθραψε. Ο λαός αυτός ο αχάριστος. Ελισμόνισε τους νεκρούς που ανέστησε. Ελισμόνισε το σανά που εφώναζαν προηγουμένως και λοιπά. Όλα αυτά και εφώναζαν Σταύρος τον Σταύρος τον αυτό και τον έφτυγανε, τον φτούσανε κάτω από

Και ο Κύριος δεν είπε καμία λέξη εναντίον Τον. Τον αντίον ίνιξε τα φανάχραντά Του χείλη, ολίγα λεπτά προτού να προδώσει το Πνεύμα Του στον ουράνιο Πατέρα και είπε εκείνα τα αθάνατα λόγια, τα αιώνια λόγια που αποδεικνύουν ότι ο Χριστός ήταν Θεός. Και είπε «Πάτερα άφεσ' αυτής που θα σε κτυπιούσει». Και το παράδειγμα μας έδωσε ο Κύριος και στο παράδειγμα αυτό...

οφείλουμε να υπακούσουμε, να ακολουθήσουμε το πράγμα αυτό του Κυρίου, ιδίως δε εμείς ιερείς και ιδιαίτερος ο Επίσκοπος. Και στο σημείο αυτό λέγω ότι και εγώ που πειμένω τώρα την Εκκλησία, συγκαταθέσει ελαίω Θεούς, πειμένω την Εκκλησία αυτή με τα προβλήματά της, με τους ανθρώπους, με τα ποικίλα προβλήματα που παρουσιάζεται καθημερινώς, λέγω και εγώ ότι έχω αισθανθεί πικρία, μεγάλη πικρία.

Υπέστην ήμουν καιροκήρυκας, αλλά ως καιροκήρυκας δεν είχα υποστεί πικρία, τόσες πικρίες όσο εφίσταμε ως επίσκοπος. Δεν κατηγορώ κανένα και ούτε κηρύσσω τον εαυτό μου αναμάρτητον καιρώ και εγώ τον εαυτό μου αμαρτωλόν και έναν χρονόπλον του Θεού.

Και γνωρίζω πολύ καλά ότι ορισμένα ενέργειά μου έχουν προκαλέσει ορισμένη αντιπάθεια. Και κυρίως εκείνο προκαλεί θύελα διαμαρτυριών στο λαό μου είναι η γλώσσα μου. Η γλώσσα την οποία λαλώ, η γλώσσα με την οποία διδάσκω, η γλώσσα με την οποία ελέγχω σύμφωνα με την αποστολική διαταγή τους αμαρτάοντας ενώπιον πάντων έλεγχε. Η γλώσσα με την οποία ελέγχω όλους αδιαίτερους.

Ελέγχω τους κληρικούς μου, τους ιερείς μου, διότι επιθυμώ να του δορίσκω εις το ύψος Αποστολήτων, δε να είναι το φως και το άλλα στις κοινωνίες. Σκυρός είναι ο λόγος μου. Και συνεπώς είναι επόμενο να δημιουργούνται διάφορα επεισόδια και παράπονα. Και είχε γεγονός ότι έχω γίνει στόχαστρον αγρίας επιθέσεως. Ένα μόνο πράγμα σας αναφέρω. Ποιο πράγμα. Ναι τώρα δύο-τρία χρόνια είναι.

που εδώ κοντά απέξω από την πόλη υπάρχει ένα οικόπεδο. Καμένη γη είναι, καμένη γη είναι, τίποτα δεν υπάρχει. Και μες στην καμένη αυτή γη ήθελήσαμε, όχι εγώ, το κράτος ήθελήσε να χτίσει ένα νέο συνοικισμό των νεοφωτίστων ή των γήφτων όπως λέγουν.

Και ενώ ήταν έτοιμος να χτιστεί και θα είχε χτιστεί σήμερα και θα ήταν ένας από τους ξεροτερούς εγκυσμούς διότι αυτοί έχουν πολλά άλλα τόματα όπως έλεγε ο Τελέχων και ένα μεγάλο προνόμιο ότι είναι πολυτεχνοί. Εις τρόπον ώστε όπως είπα και άλλοτε εάν το κράτος έδινε βραβείο στους πολυτεχνούς αυτοί θα έπαιναν το πρώτο βραβείο.

Είναι δέκα χιλιάδες χωριά στην Ελλάδα, τέτοιο ρεκόρ, τέτοια πρόοδος στην πολιτεχνία δεν έχουν. Εκατό τριβαπτήσαμε, τρακόστορα είναι. Απεφάσισε το κράτος, ο υπουργός της παιδείας και εδώ ο νομάχης, ο προηγούμενος νομάχης, απεφάσισε να χτίσουν.

Ερώτησα τη γνώμη μου, επειδή ξέρω την αντίσταση που έχει ο λαός και το μίσος που τρέχει αντίον των γύπτων, ήμουν δυστακτικός. Άλλο όνομα άρχισε τότε, μου είπε ότι είναι δικό μας λέω, μήπως δεν είναι δικό μας, είναι του κράτους λέει και δεν υπάρχει καμία αντίρρηση. Οπότε την ώρα κατά την οποία είμαι θα έτοιμη να κάνω αγιασμό, γι' αρχιθίανα, τρομακτική θίανα.

Δεν εισέρχομαι στην υπόθεση ποιος έχει άδικο, ποιος δεν έχει άδικο. Αυτά θα τα δελευκάνει το δικαστήριο. Αλλά δεν τάξαμε ούτε περ' το Ρώσο, περ' το άλλο. Αλλά λέγω θα αποδώσει δικαιοσύνη το κράτος εφόσον. Αλλά το θέμα είναι το άλλο. Ότι αμέσως μετά όταν εκτυπήθησαν εκεί πέρα και λοιπά, μετά εβούησε ολόκληρος η γη. Εβούησαν όλοι. Κι ιδίως το χωριό. Φταίει ο δεσπότης. Ο δεσπότης. Ο δεσπότης.

Ο Μάρκης ομολόγησε ότι ούτε μία ευθύνη ήταν ο Δεσπότης. Αυτοί ήτανε εκείνοι οι οποίοι συναισθήσανε να κάνουμε τον συγχειρισμό αυτών. Και αυτοί υπεχώρησαν. Α, δεν τολμάει ο κόσμος. Του λέει ο Χρυσόσταμος. Να κατηγορήσουν τον Μάρκη, να κατηγορήσουν τον υπουργό, να κατηγορήσουν τον στρατηγό, να κατηγορήσουν τους μεγάλους. Όχι, ο Δεσπότης είναι πρόχειρος. Τι θα κάνει. Δεσπότης είναι να τα συγχωρέσει. Έτσι σκέφτονται οι πολλοί.

το τι βρεις, ήκουσα την περίοδο εκείνη ούτε ποτέ στην ζωή μου άλλο τι ήκουσα, τι άφθαση βρεις. Ακόμα συμπλονίζομαι όταν το σκέφτομαι ότι τη μάνα μου ακόμα εμπλαστίμισε με τις χιδιότερες λέξεις. Και από αυτό συνισθάνθηκε το ελάττωμα να έρθει να ζητήσει συγγνώμη, τότε σου πω κοινωνάνε, κάτι κοινωνάνε, καμία να αισθανθούν κανένα. Εγώ όμως μονότι δεν βλέπω καμία διάθεση μετανοίας αλλά τον αντίον μια διάθεση.

σκληρότητες μεγάλες και λοιπά εντούτοις όμως και αυτούς ακόμα που κατά τελούτων τρόπων εισέβησα και εις τη μνήμη της αγαπητής μου μητρός τα οποία οφείλω το πάνεστο μητέρα μου.

Έτσι μου ήρθε να κλάψω. Του συγχωρώ από την καρδία μου και δεν αισθάνομαι κανένα μίσος εναντίον Τον και εύχομαι αυτή η υπόθεση η οποία συνετάραξε την επαρχίαν εδώ πέρα να λήξει με συμφιλίωση και χαίρον διότι ακούω ο τόσον ο Πρόεδρος Συνότητος και άλλοι έχουν διαθέσεις τώρα την Αγία και η Μεγάλη Ζερακοστή να σε φιλιοθούνε και να υπέρθει ηρήνη και ησυχία μέσα στην περιφερειά μας εξ αφρονίστου θλιβερού αυτού γεγονότος.

Ένα παράδειγμα ανέφερα. Θα ήθελα να αναφέρω δέκα παραδείγματα. Πολλά παραδείγματα. Δεν θέλω να αναφέρω παραδείγματα για να ξέσω πληγές.

Ούτε θέλω να πω τον εαυτό μου ότι είμαι τέλειος και αναβάρτητος. Συνεπώς και εγώ ως επίσκοπος έχω μπορεί χωρίς να το θέλω ή και αυτό παρασυρόμενος από την ορμή των λόγων και λοιπά να έχω λυπήσει τον Α ή τον Β ή τον Γ και συνεχώς έχω γίνει θέμας λυτήσεως. Θέμας λυτήσεως στα σπίτια, θέμας λυτήσεως στα καφενεία, θέμας λυτήσεως...

Στους δρόμους, στις πλατείες, στα αυτοκίητα, παντού. Θέμα ζητήσεως. Ήρθαν δε και οι μέρες, κατ' την οποία πιάνς οι μέρες. Πολύ σκοτεινές για μένα. Τον αφαίρω και ένα δεύτερο επεισόδιο. Γιατί τώρα είναι είδος εξομολογήσεως εδώ πέρα στο νομό που βρισκόμεθα. Εξομολογεί το επίσκοπο σε εσάς, το λαό. Λοιπόν, εκτός εξομολογήσεως που κάνω στον πραγματικό μου πατέρα. Λοιπόν, θυμάστε ότι ήρθε, εσχοήθη από ότι ήρθαν

του Αγίου Γεωργίου και βρήκανε ότι εκορέστη όπως λένε αυτοί επιστημονικώς το έδαφος εκορέστη εχόρτασε πια από νεκρούς

Τα χιλιάδες νεκροί στο νοικοταφείο, μικρός ο χώρος, κορέσει το χώμα εκείνο και τα υγρά των νεκρών έφευγαν. Και πήγε κίνδυνος, ήρθε ο νομιέτρος και μου είπε χωλέρα θα πάθει το χώρο αυτό. Ήρθε ο υπουργός, τίποτα. Ήρθε ο νομάρχης, τίποτα. Ήρθε ο δήμαρχος, τίποτα.

Τότε μόνο ότι η υπόθεση αυτή δεν είναι καθαρός εκκλησιαστική, είναι δημοτική, είναι κρατική, είναι αυτά. Εν τούτου όμως εγώ ανέλαβα μια προσπάθεια, τολμηρά προσπάθεια, και η τολμηρά προσπάθεια ήταν ότι διέταξα να μη θάβεται πλέον κανένας, να μη θάβεται. Κατ' το διάστημα εκείνων πέθαναν διάφοροι, διάφοροι, διάφοροι πέθαναν, πολλοί πέθαναν.

Λοιπόν, δεν τους επέτρεψα. Δημιουργούσαν επεισόδια. Λέει, βλέπουμε, λέει, εμάς, λέει, τους μικρούς, δεν μας αφήνεις να θεωρούν οι νεκροί μας, λέει, εκεί που είναι η μάνα μας σταμένη, εκεί που είναι ο πατέρας μας σταμένος, εκεί που είναι ο παππούς μας, εκεί που είναι γενναίοι γενναιών, έτσι είστε εσείς. Ναι, λέω, παιδί μου, με αδικήσω. Εγώ δεν αφήνω κανέναν αυτό. Και βασιλιάς ακόμα να έρθει να τα φύγει, δεν θα τον επιτρέψω. Καλά, θα το δούμε. Έτυχε τις

να αποθάνει ένας ιερεύς δημοφιλής, πολύ δημοφιλής, γιατί εξυπηρετούσε μεγάλη προθυμία το λαό, ο Παπαβασίλης. Λοιπόν, δεν μπορούσα να υποχωρήσω. Όχι διότι αισθανόμουν ένα μίσος για αντιπάθεια, αλλά έδωσα το λόγο μου στο λαό και δεν ήθελα να φανώ πίσω. Και θυμάστε τα θλιβρά γεγονότα που τότε ο λαός... διαβιαίως άρπαξε το φέρετρο και τον έθαψε εκεί που ήθελε να τον θάψει. Λοιπόν, το τι ήρκωσε δεν περιγράφεται. Κάποιος θεολόγος καθηγητής μου έλεγε τις ημέρες εκείνες ότι αν έπανε δημοψήφισμα ότι η δημοτικότητα του επισκόπου είχε πέσει τόσο πολύ η δημοτικότητα ώστε σε 100 φλωρινιώτες ούτε 5 ούτε 5 δεν ήταν μαζί μου. Η άλλη ήταν αντίο μου. Γιατί!

Αλλά εγώ επέμενα με τη βοήθεια του Θεού, ήχουσαν τα σκρίσεις και επικρίσεις, υπέστην όλων των ρημαγωμών. των υβρεών και καταιγίδων και έμεινα σταθερός και ακλόνητος στην υπόθεση και κοντά στα άλλα τα οποία μη λέει ο Θεός να κάνω στην πόλη εν τόσο λίγο κάτω Αύγουστο μήνα θα εγκαινιαστεί ένα θαυμάσιο ένα θαυμάσιο νεκροταφείο στην πόλη εδώ και στον οποίο αυτό είπε σχέθη ότι θα χτίσω και ένα καινούργιο ναό τον τελευταίο ναό που με θα εξηγώσει ο Θεός να χτίσω εις το νέο νεκροταφείο θα είναι ο Ναός Αναστάσεως να εορτάζει την Ανάσταση του Κυρίου

την ημέρα της Αναστάσεως. Τα έφερθες και τρίτο και τέταρτο και πέμπτο έτσι είναι τα πράγματα. Συνεπώς δέχομαι και εγώ ούτω πώς αλλά εγώ παρόλη την ατέλεια και αμαρτωλότά μου λοιπόν από τα βάτης καρδιάς μου συγχωρώ όλους. Συγχωρώ και αυτούς εδώ που περισσότερο με έχουν λυπήσει αυτοί που είναι εδώ στο Ερμενοχώρι που μας θύμισαν καπηλικότατα και γράψαν στους στίχους ύβριες φορές που αν τους εμείναν

Διότι υπήρχε, μα συνεβούλευσαν νικηγόρος να τους μηνύσουν. Εάν τους εμείνε θα ήταν αυστηρά η τιμωρία. Δεν μπορείς να υβρίζεις ειονδήποτε και μάλιστα επίσκοπον την εκκλησία των καθηγόντων. Τους ενεχόρεσαν, τους συγχωρώ και πάλι κατ' την ώρα αυτή συγχωρούν από τα ΒΑΤ. Αλλά οι άλλοι δεν ήθελαν. Ενώ ξέρω πολύ καλά ότι ο Α, ο Β, ο Γ με ύβρισε καπηλικός χωρίς να φταίω.

και λοιπά πολλές αυτός. Εν τούτοις όμως εγώ δεν κρατώ μέσα στην καρδιά μου μίσος. Μίσος δεν κρατώ κανένα μίσος. Ενθυμίστε με τον Ιερόνυμο, τον Ιερόνυμο τον Αρχιεπίσκοπο που βρισκόμαθες διαμάχη μεγάλης εξαιρετικά με παίρνει τηλέφωνο και μου λέει θα έρθω γιατί με κατεδίωξε, διέταξε να κρίσει εναντίον μου και ήθελε να με καθαρέσει διότι είχα πει ορισμένες αλήθειες. Αλήθειες του είπα, μερικές αλήθειες του είπα, μόνο ότι αυτός είναι τέλεσε να με χειροτονήσει, εάν δεν ήταν ερώνυμος εγώ δεν θα ήμουν επίσκοπος. Μόνο ότι αυτό, εντούτοις όμως αυτός, κρίνοντας από περιοπής, με έκρινε και με πρότεινε και είναι επίσκοπος, λέει να έρθω, να έρθεις λέω. Και θυμίστε πολύ καλά τον υπέδεχκα εδώ και ζήτησα συγγνώμη εάν τυχόν τον ελίπησα και αυτός ζήτησε συγγνώμη και εξεφιλειωθήκαμε, γιατί το ωραότερο πράγμα είναι η συμφιλίωση

Τα αυτά είναι. Αλλά οι άλλοι, κανείς, κανείς, κανείς δεν είναι να πει, δεσπότη μου συγχωρεσέ με, σου είπα αυτό και αυτό και αυτό. Και εδώ μέσα που είστε εσείς, αρκετοί έχετε πει αρκετά λόγια αντίον. Βασίλισσα, και από εσείς που είστε εδώ πέρα. Και ποτέ δεν ήθελα να πείτε δέσποτα. Μα υπαρέσσευε ο διάβολος ή με βάλανε. Και χωρίς να εξετάσω, χωρίς να ερευνήσω. Γιατί μια υπόθεση έχει πολύ βάθος. Κάποια υπόθεση που προσδιάζεται η Μητρόπολη, εμείς που διδικούμε τη Μητρόπολη, έχει ένα βάθος. Έχει ένα πλάτος. Έχει μια έκταση κάθε αυτή. Να με ακούς τουλάχιστον να ζητήσεις εξηγήσεις. Και αφού εξηγήσεις εξηγήσεις, τότε να μου πεις ότι έσφαλα

και το κρίνομαι και το κρίνω με το Ευαγγέλιο του Χριστού. Λοιπόν, κανείς από αυτούς που με έχουν αυτό, ούτε ένας δεν παρουσιάστηκε να πει δεσπότη συγχώρεσέ μας. Είπαμε αυτό και αυτό, τίποτα. Ένας μόνο παρουσιάστηκε. Ένας μόνο παρουσιάστηκε. Ποιος είναι αυτός. Θα το πω, θα ξημολογηθώ τώρα. Λοιπόν, αυτός είναι ένας που είναι στη φυλακή τώρα. Δεν ανήκωσε σε κόμματα, το ξέρετε πολύ καλά.

ότι ήμουν εκ των λίγων εκείνων ο μόνος αρχιερεύς ο οποίος έλεγξα τη δικτατορία όχι επί του πολιτικού θέματος αλλά επί θρησκευτικού θέματος διότι είχαν την αξίωση τότε οι δικτάτορες η δικτατορία να εκφωνούν πολιτικούς λόγους μέσα στην εκκλησία όχι του λέω αν θέτε να εκφωνείτε πολιτικούς λόγους να βγείτε έξω κάτι στιγμή λοιπόν σε όλους τους ναούς της Ελλάδος εκφωνούνται πολιτικοί λόγοι και έψαλλα από το μεγαλείο της δικτατορίας, κόλακε σε Λενή και Τρισάθλη, μόνο ο επίσκοπος Φλωρήνης δεν εκολάκευσε την επανάσταση, την δικτατορία και αμέσως αυτοί επεφάσανε και έστελναν εδώ και περικυκλώσανε τη Μητρόπολη ο στρατός, ο λόχος και ήταν έτοιμοι να συλλάβουν και να πάνε στην εξορία ή στο φρονοκομείο. Εκεί εσείς τι τότε η Ελλάς, Ελλάς εσείς τι όλη η Ελλάς από αυτή την αυτή και εφημερίδες του εξωτερικού ακόμα. Αλλά εγ

Λοιπόν, περάσανε τα χρόνια και λοιπά έφτασα εδώ, ψαχνικά λαμβάνω γράμμα από τον Κορυδαλό. Ποιος μου γράφει, το εξομολογούμε σε αυτό, μου γράφει ο Πατακός και μου λέει «Πάτερ συγχώρεσέ με, σε αδίτησα, τρομερά σε αδίτησα, συγχώρεσέ με Πάτερ μου». Είναι ο μόνος, ο μόνος, ούτε παπάς ούτε κανείς απολύτως. Ε, βαριές, εύκολο πράγμα είναι να κατηγορούν τον επίσκοπο. Ξέρουν ότι ο επίσκοπος δεν διαμαρτύρεται. Ξέρουν ότι τα κρύφτει βαθιά. Ότι η καρδιά μας είναι πλατιά, πολύ πλατιά η καρδιά μας. Και συγχωρούμε όλους, όλους συγχωρούμε. Και δεν οδηγούμε τα πράγματα εις ούτε σε δικαστήρια, ούτε σε αυτά. Λοιπόν, αυτός μου έδωσε ένα παράδειγμα.

Παράδειγμα, το έχω την επιστολή, θα τη δημοσιεύσω μια μέρα την επιστολή αυτή, που ο άνθρωπος παρασύθηκε, όχι αυτέ και αυτός, παρασύθηκε από διαφόρους εχθρούς, από διαφόρους ανθρώπους, οι οποίοι ήθελαν τότε με τον καρνάβαλο κυρίως, διότι ήμουν αντίον του καρναβάλου. Αυτά τα όλοι είχα να σας πω. Συνεπώς εγώ είμαι διεκτεθειμένος και απόψε, και από άνδρες και από γυναίκες και από πυρικούς και όλους, να ζητήσω συγγνώμη και ζητώ συγγνώμη

Από όλους σας ζητώ συγγνώμη. Και εσείς πάλι πρέπει να ζητήσετε συγγνώμη και από τον Επίσκοπο όλοι σας και εις τρόπον ώστε την Άγια αυτή βραδιά που μας εξήλωσε ο Θεός για μια ακόλου φορά στη ζωή μας να μπούμε στο μεγάλος, είδες τα λέει, πέλαβος και κινούμε. Είδες τα λιμάνια, ξεκινούν τα καράβια. Εγώ είμαι νησιώτης και με συγκίνησε αυτό που έξαλλε τόσο ωραία ο αγαπητός εδώ ψάτης του Ναού.

Πώς ονομάζεται η νηστεία; Την ονομάζει με ένα ωραίο όνομα. Την νηστεία λέει των 40 ημερών την ονομάζει Μέγα Πέλαγος.

Ή δεν ταξιδέψατε ποτέ σε πέλαγος; Ταξιδεύεις, ταξιδεύεις, ταξιδεύεις. Άλλοτε που δεν είχαν αεροπλάνα έκανες δυο μήνες να πας στην Αμερική. Και έβλεπες θάλασσα, θάλασσα, θάλασσα. Και λες πότε θα τελειώσει η θάλασσα. Όπως λοιπόν αυτός που μπει μέσα ταξιδεύει και ταξιδεύει. Και βλέπει θάλασσα, τρικυμιώδη θάλασσα να υψώνει κορυφαία τα κύματά της. Έτσι και εμείς τώρα μπήκαμε στο πέλαγος. Το πέλαγος της νηστείας, 40 ημέρες, και παρακαλούμε το Θεό να μας αξιώσει να ρίψουμε την άγκυρά μας και όπως αυτοί που ταξιδεύουν φτάνουν στο λιμάνι του προορισμού τους και ρίπτουν την άγκυρά τους έτσι και εμείς να ρίψουμε την άγκυρά μας την Αγία Νύχτα, τη Μεγάλη Νύχτα, την Αλησμόνητη Νύχτα της Αναστάσεως του Κυρίου, αγαπημένοι, συμφιλιωμένοι όλοι μαζί μας, και να εορτάσουμε την ένδοξη Ανάσταση του Κυρίου Ιησού Χριστού. Αμήν.