Η Θεία Κοινωνία, η πίστη και η κοινωνική ζωή

Ἡ ἀγγλικὴ μεταγραφὴ εἶναι αὐτόματη μετάφραση τῆς πρωτότυπης ἑλληνικῆς διάλεξης. Ἐνδέχεται νὰ περιέχει σφάλματα· ἡ πρωτότυπη ἑλληνικὴ ἠχητικὴ ἐγγραφὴ εἶναι ἡ ἔγκυρη πηγή. Ὁρισμένα ἀποσπάσματα παραλείπονται βάσει ἐκδοτικῆς πολιτικῆς.

My dear Christians, men, women, and children, I am moved to see you gathered so eagerly in this hall, like thirsty deer seeking clear water to drink. This morning God counted me worthy, or rather, God had mercy on me, and I spoke in one of the largest churches in Thessaloniki.

In the Church of the Acheiropoietos. Tonight, though I am an elderly man bowed beneath the weight of eighty-two years, I dare once again to stand at this beloved pulpit of redemption. You who are here in the hall are the visible audience, and you are fortunate. But there is also an audience outside, whom you can hear protesting. They have filled the whole street as far as…

As far as Saint Demetrios Church, and that moves me. Those outside are, in a way, at a disadvantage, for they want not only to hear but also to see. Please forgive me, then. I will try to be brief tonight.

As I have told you before, I ask you again: whenever you hear a preacher of the Gospel, whoever he may be, pray that God will enlighten him, just as He enlightened Balaam’s donkey.

As the Syrian says, may God enlighten us preachers of the Gospel as He enlightened Balaam’s donkey, so that His Word may be proclaimed even through unworthy people. And you, too, must pray and prepare your souls, asking God to open your hearts to receive the Holy Spirit.

You could hear a thousand sermons, but without the Holy Spirit they would bear no fruit. A person would understand nothing.

Now, to our subject. When I spoke here last time, I asked whether you preferred a sermon that builds you up or one that calls you to account. I saw that most of you preferred the latter.

I promised to bring the two together. But besides you, who ask for sermons that build up Christian faith, there are many people in the world today, I do not blame them, who want something else. What is it they want?

They say, sometimes quite sharply, and they write it too: “Enough of your Lord’s Prayer and your Creed! We want something else. We live in the twentieth century, an age of great discoveries. We are practical people, concerned with society.”

“We want the pulpit to deal only with urgent social problems: bread and work.” That is what they say. They demand that the pulpit be brought up to date, and quite a few young theologians agree with them.

They would have us leave aside the spiritual realm and concern ourselves with material things. What shall we say to those who tell us to put away our prayer ropes, the Lord’s Prayer, the Creed, and all the Mysteries of the Church, and to speak constantly from the pulpit about social issues? My brief answer is this: Christianity does not look down on material needs or economic problems.

If we were immaterial beings like the angels, things would be different. But we are human beings with bodies. We need food and drink, shelter and clothing.

We need material things. And notice that our Christ, our Lord, included a material request among the seven petitions of the short prayer He gave us, the Lord’s Prayer: “Give us this day our daily bread.”

So we do not dismiss material needs. But it is unacceptable to drive every other subject from the pulpit and speak only about society and its problems.

The pulpit is not a platform for sociology; it is a platform for metaphysics, a platform for what lies beyond, beyond the stars and beyond the galaxies. This is the metaphysical world. The human being is not merely an economic being, but above all a metaphysical being.

So we will address material matters, but above all spiritual ones. And what have those other approaches achieved? Our century has seen a fierce struggle. On economic questions the world has divided into two great camps: capitalists, with America on one side, and communists and socialists on the other. They struggle like lions for their ideas to prevail. You could fill this hall with all the books written about social questions.

And the result? A labyrinth. A labyrinth. Theseus needed a thread to find his way out of the labyrinth, and so do we. To put it plainly, the whole thing has become a tangled ball of yarn, like the one a little child tangles up and then cries, “Grandmother, untangle it!”

“Grandmother, untangle it!” And grandmother comes running to untangle it. That is what has happened to the social problems shaking humanity this year: they have become a tangled ball of yarn. But, as a wise man said, somewhere in that tangle is a golden thread. If you search and find it, the thread of Ariadne that guided Theseus, you can untangle the whole ball at once.

The Church has the golden thread. Take hold of it, and all the economic problems are immediately solved. What is this golden thread hidden in the tangle of these difficult questions?

My dear friends, it is the teaching of Jesus Christ, not the teaching of Marx, Lenin, Nietzsche, or another philosopher. It is the teaching of our Lord Jesus Christ, especially His Sermon on the Mount, the Himalayas, the highest peaks, where we breathe the air of the spiritual world.

These questions are addressed there. This morning I showed that the Lord said, “Whoever wants to become great among you must be your servant, and whoever wants to be first must be the servant of all.” I explained this with examples from daily life, including the bread we eat.

So that is how things stand. The teaching of Christ helps solve social problems more than any other teaching. But above all, and here I come to my subject, one of the Mysteries of our Church helps solve them: Holy Communion.

In Latin, they call society “social, social, socialiste,” as they say. Those people are foolish: if they want to solve society’s problems, Holy Communion is necessary. What does Holy Communion do, among its many blessings? It unites a person with God, with Christ, and also with his neighbor.

For when we receive Holy Communion worthily, we are joined together. In that moment we become one body, one loaf of bread. I am reminded of an ancient prayer from one of the Church’s earliest liturgies. Take a loaf of bread. It is one loaf, you say. But is it really just one? Look more closely.

That loaf is made from thousands of grains of wheat. Before the harvest, those grains were scattered far and wide.

We gather the wheat with a sickle, or with today’s machines, thresh it, and take it to the mill, where it becomes flour. We knead the flour and make one loaf. Yet that one loaf contains thousands of grains. “Christ, just as this bread is made from thousands of grains, gather us too, though we are scattered far and wide, and make us one loaf.” Do you see what Holy Communion teaches us? What a great thing it is! Give me a community in which everyone receives the immaculate Mysteries as they should, and all our social problems will be solved. We will be brothers and sisters, united in spirit. My dear friends, those who seek solutions to social problems fail to understand that these problems need Christ.

Is it not Jesus Christ whom the children of Greece should praise and exalt unto all ages? So tonight our subject is Holy Communion. It is a vast and mysterious subject, and my strength is limited, but I will draw out what I can for you. You have heard other sermons and read books; I will say only a little tonight. First, though, let me say this: if there is one Mystery that has been neglected…

Do we condemn them because they rose up and overthrew the tsar? That is not why we condemn them. We condemn them because they declared an unprecedented war against Christianity.

In the first days of the revolution, what did they put up in the streets of Moscow? Posters mocking Holy Communion. I cannot describe the shameful way they mocked it. Christians closed their eyes rather than see Holy Communion ridiculed like that.

Now, after fifty years, they too have begun to open their eyes, if only a little. They see how wrong it was to fight the Church and mock this great Mystery. They have tangled these problems further, and the problems remain unsolved. With perestroika, they themselves admit that matters did not turn out as they imagined. And they had mocked the great Mystery of Holy Communion. Yes, Holy Communion.

But others say, as you often hear, “What are you talking about? You say that the bread is the body of Christ and the wine is the blood of Christ. We cannot accept that. How is it possible?” That question, “How is it possible?” is the heart of my talk, and I ask you to listen closely.

This question of “how” may surprise you. Who asked it? The Most Holy Theotokos herself asked it first. When the angel was sent from heaven to greet the Theotokos and announced to the young woman of Nazareth that she would bear a Son, and that her Son would reign and establish His Kingdom without end, she asked how this could be.

The Most Holy Theotokos was astonished, because she knew that she was a virgin, entirely a virgin. Whatever Protestants, millenarians, atheists, and unbelievers may teach, we confess her to be pure, undefiled, and unstained, more honorable than the Cherubim and the Seraphim.

The Virgin Mary knew that God had ordained the union of man and woman in Holy Matrimony as the way a child is born. That is a great subject, and I have no time to develop it here. She knew this mystery, and so she asked, “How shall I bear a child, since I do not know a man?” But she asked in a spirit of purity and humility, not pride.

When the angel told her that what is impossible for human beings is possible with God, she accepted his word and said, “Let it be to me according to your word.” Those who challenge Holy Communion with the question “How?” do not ask as the Most Holy Theotokos did. They ask in a spirit of irreverence and denial.

So how is it possible? We shall answer by following the teaching of Gregory of Nazianzus, and especially John Chrysostom. First, we confess that it is a Mystery.

But I ask you: is it the only mystery? Cast a glance across the universe, from the stars in heaven to the smallest things on earth. Can those of you outside hear me? You can? Good. Now consider this. We are told that some years ago an archaeologist went to Egypt, to the pyramids of the pharaohs, the kings of Egypt.

He found a newly discovered tomb. Inside was a mummy, a pharaoh who had been buried there for three thousand years. Beside the king’s tomb were grave goods, various objects buried with him.

Among them they found a golden vessel, and inside it were seeds, grains of wheat.

“Will wheat that has lain in a vessel for three thousand years still sprout?” they asked. “Of course not. Its life has gone out of it,” people said. But they planted it, and it sprouted. O my God, who placed such life in a grain of wheat that it could keep its vitality for three thousand years? Who? I have said this before, and I often repeat it in my sermons, because my preaching must also give reasons for our faith.

I tell you that a single seed is enough to show that God exists. Take just one seed in your hand. What happens within it is beyond our power to explain. There is the mystery you ask about: mysteries within a single seed.

They say that many years ago a German atheist came to the Holy Mountain as a traveler. He went from monastery to monastery until at last he reached a cell where a monk lived. This monk loved flowers.

Outside his courtyard the monk had grown a wonderful garden, full of flowers of every color and fragrance. The unbelieving visitor saw it and said, “How beautiful! I have seen no garden like this on the Holy Mountain, with so many flowers together.”

“You think so?” the monk asked. “Would you like to see where they came from?” He went into his cell and brought out some matchboxes. Inside them were tiny, tiny seeds.

He had flower seeds as tiny as the point of a pin. “I sowed those seeds, and these beautiful flowers you admire grew from them.” Who made them? Think of a flower seed: from such tiny seeds come beautiful roses and flowers of every color and shade.

There is mystery in flowers, mystery in seeds. Do you want another mystery? My dear friends, there is mystery in a tree. A tree is an image of the human being. Plato says so. I have no time now to develop his remarkable passage about the tree, where he says that the human being is a heavenly tree.

Now, a tree has a visible part and a hidden part. The visible part is the trunk, the leaves, the blossoms, and the fruit. The hidden part is the more important one.

If you cut off its branches, it can grow again. The root is buried in the earth. And that root is a whole laboratory! What a laboratory it is! John Chrysostom says this; what I am about to tell you comes from him.

He says: plant a lemon tree in a garden. In the same garden, plant an orange tree, a pear tree, and an apple tree. Their roots all draw up water, the same water. Yet in the lemon tree, that water becomes a lemon.

Yet we have eyes and do not see; we have ears and do not hear. We fail to sense all this greatness. Mystery surrounds us, then. It is everywhere, in small things and great.

Consider your lunch today. You ate one thing or another. Perhaps you ate fish, though this is a fast and fish is forbidden. I trust you observe the holy fast, except for those who are ill or elderly. You ate bread and other food. What happens to the bread? It goes into the stomach, another kind of factory. Doctors study it and still cannot fully explain what goes on inside.

The body takes the bread and the other food, and what happens? It undergoes a change of substance, a transformation, as scientists say: it changes. We also speak of a transformation of the elements in Holy Communion. The body takes in the water and the bread, and what do they become? Blood. And where does the blood go? It spreads through a marvelous network of vessels, unlike anything in any city, passing through arteries large and small.

The blood flows and reaches every part of the body. And what happens? In one place it becomes bone, in another flesh, in another a nerve, a fingernail, or a hair; elsewhere, a kidney, a lung, the heart, or the brain. Come, then, you who do not believe in God. Yet in our age we have been given something greater still: the greatest miracle, a divine transformation.

I was in the homeland of Father Ierotheos, my spiritual father and fellow worker in the Metropolis. My soul finds rest in him, a beloved son whom God counted me worthy to have beside me for some thirty-five years. “Shall we go and rest a little on the beach?”

There on the beach, washed by the waves of the sea, is a place like a balcony. You can look far into the distance, all the way to the Holy Mountain. Nature is a wonder. As I walked there, I found a tiny thing, just a pebble. What value does it have? What value?

And yet, when they split such a thing open, what did they find? This is no ordinary little stone. The same is true of uranium. What did they find inside? My goodness, what did they find? A whole planetary system, a sun! Think of what the Americans detonated in Japan, at Nagasaki. The Japanese said, “The sun has burst! The sun has burst!” A sun is hidden in this little thing. How? How? How? So, atheists and unbelievers, if such mysteries lie in the smallest things and the greatest, what shall we say of the stars, the galaxies, and the comets?

Gregory of Nazianzus raises a hundred questions of “how.” Today we could raise a thousand. Science describes; it does not explain. Science describes; it does not explain.

It reaches one point, goes further and further, and then it can see no further. So, you who want to solve the Mystery of Holy Communion, first solve all the mysteries contained in the material world.

Once you have solved them, then you may presume to solve the Mystery of Mysteries. That is our answer.

What a Mystery! What tongue of an angel or archangel, what tongue of John Chrysostom or Basil, could express this great Mystery? It is received only through faith. Only through faith.

And one must receive this Mystery through faith. Faith is the antenna. You have an antenna at home to hear the radio stations. Today I looked at the rooftops of Thessaloniki and was amazed: every roof seemed full of antennas.

Unhappy generation, unhappy generation! You have an antenna for radio chatter, yet none for the messages from heaven that come: “Take, eat; drink of it, all of you.”

“This is my blood.”

These are great mysteries, reaching beyond this world. So you need the antenna of faith to receive this. Yes. Holy Communion has many names among the Fathers of the Church. I have counted ten.

Perhaps another time, seeing your eagerness, I may come again despite my age and speak here at the Apolytrosis Association. I do this to honor the association. When the bishops drove me away, it was the one place that gave me a platform to speak.

So I honor this association. Holy Communion has many names, ten of them. Why is that? Because this Mystery is so loved. Think of a mother I once heard in a town nearby. Each day she had another affectionate name for her child.

Sometimes she called him “my treasure,” sometimes “my little bird,” and then something else. A loving mother does not stop at one name. She adorns her child with many names. So too the Church, because she loves this Mystery, gives it many names.

One of those names is the medicine of immortality. The medicine of immortality, the antidote against death. These are no empty words!

“He who eats My flesh and drinks My blood abides in Me, and I in him.” These are matters of life and joy. But for a medicine to work, you must take it according to the prescription.

You see, a doctor does not simply hand you medicine. You must follow the prescription. I remember someone who was told by his doctor to take it at twelve o’clock, without being even a minute late, and to take the prescribed amount. That is another subject, but it shows how carefully medicines are given.

Quite right: take medicine as the doctor directs. Just as medicine must be taken according to the doctor’s and pharmacist’s instructions to do its work, this medicine must be taken according to the Church’s prescription. That prescription has three conditions: approach with the fear of God, with faith, and with love. Do you have these? Then draw near to Holy Communion and receive the immaculate Mysteries.

If you do not have these things, my brothers and sisters, the Mystery is a fearful thing. Please read The Destiny of Man; its account of Holy Communion is splendid. Above all, when you leave here, read the sixth chapter of John, where the Lord speaks of mystical communion with Christ. And when Christ spoke of this Mystery, the question arose, “What is He saying?”

Christ gave no further explanation of the Mystery. People left, until only the twelve remained. “This is a hard saying. Who can listen to it?” But Christ did not soften His words. Peter said, “Lord, to whom shall we go? You have the words of eternal life.” Read those chapters. Read The Imitation of Christ, which says: “Suppose there were only one church on the whole earth…”

“…and only at that church’s altar was the Mystery of mysteries celebrated.” The Imitation of Christ says you ought to travel mile after mile to receive there the medicine of life. Yet we do not have such faith.

Not long ago, a poor mother came to the Metropolitan’s office. She sat down weeping. “What is wrong?” I asked. “Father,” she said, “I am poor, but now I need money.” “What do you need it for?” I asked. “My child has gone blind. Suddenly, while he was sitting there, he lost his sight. I rushed to him and took him to eye doctors in Athens and Thessaloniki, but nothing helped.”

“They told me to travel all the way to New York. There is a specialist and an excellent clinic there that may cure him. But I need money, and I have none.”

Of course she had to try. We comforted her, took up a collection, and sent the child to New York. Then I thought: “This poor woman was ready to make that journey to seek a cure for her child.”

And you, my fellow Christian, have a church right beside you. It is right beside you, yet you may go ten years without drawing near to receive Holy Communion. What answer will you give to God?

You see how diligently we seek healing for the body, and how careless we are about healing the soul, the most vital part of our human existence. But this raises an important question: How often should a Christian receive Holy Communion?

Should we receive once a year, at Pascha, four times, five times, or every day? Do not ask me, a sinner. Ask John Chrysostom.

John Chrysostom loved the Mystery of Holy Communion as few others have. Of all the answers I have found in books, I consider his the best. Someone asked him, “How often should I receive Holy Communion?” He answered, “Are you ready? Receive every day. Are you not ready? Then do not receive even at Pascha.” That is the answer. But why should anyone remain unready? We should be ready. We must prepare our souls for Holy Communion.

And let us receive Holy Communion as the Saints did. I have no time to tell you the whole story; read it when you go home. Today the Church commemorates a woman who was once like a raven and became like a dove: Mary of Egypt, the famous sinner who repented, crossed the Jordan River, and lived in the desert for forty years.

She lived among lions and other wild beasts. After forty years, she was little more than a shadow when Zosimas, the spiritual father, saw her in the distance. He was startled. As he came closer, the Saint asked him, “How is the world?” You see, the Saints care about the world; they are not indifferent. “How is the world? How are the kingdoms and their rulers? How do the women live? How do the men live? How do the children live?”

“How is the Church doing?” she asked with interest. Zosimas reassured her. Then she said, “Here in the desert, I ask for only one thing. When you return next year, on Great and Holy Thursday, please bring me Holy Communion.”

Zosimas returned the following year and gave her Holy Communion. Tears streamed from her eyes. She thanked God that the Lord had counted her worthy to receive the body and blood of Christ.

That is a worthy reception of Holy Communion. That is a worthy reception. You may ask, “Do we see anything like that among us?” Yes, we do. Others, too, have received worthily.

Let me give two or three examples of receiving Holy Communion worthily, and then I will finish. What does it mean to receive worthily? I was reading about Kanaris. I love Kanaris. After the slaughter of thousands on Chios, he resolved to avenge their blood. The island had been reddened with it.

“My God,” he said, “bring judgment. If You will, let it come like lightning and thunder. I am small and insignificant. I do not command the great British fleet, which watched unmoved as Greeks were slaughtered in Asia Minor, in Smyrna.”

“Greeks were being killed, while sailors of the Great Powers stood in the bay of Smyrna. I have no such power; I am only a small man. You who do great and mighty things, help me bring vengeance, holy vengeance, to my people.”

He gathered ten young men. They went to a small chapel and called a priest, a very poor priest. “Put on your stole and celebrate the Divine Liturgy.” They all wept, and then they received Holy Communion in tears. Their tears fell into the Holy Chalice.

You rose like lions! You rose like lions, and the whole world was astonished. Later, when he returned, students from the University of Athens asked him, “How did you manage to blow up a flagship associated with the slaughter of the people?” “I had faith,” he said. “I had faith. I went to the priest and took the young men with me. We confessed and received Holy Communion. Then we rose like lions, got into the boat, approached the ship, and made the sign of the Cross.”

“Faith made me strong. Holy Communion gave me strength.” And as he approached Holy Communion, what did he say? “Konstantis, tonight you will die. Konstantis, tonight you will die for Greece.”

That was how it was. An army without Holy Communion, God preserve us! Now we have nothing left. Nothing. We have fallen apart. I do not want to prophesy. I am a sinful man, but I believe in the Apocalypse, and I believe our end will not be good.

We, a seafaring nation with a long history, will bury the vast legacy built over centuries by great and humble people alike. So Konstantis received Holy Communion, and Mary of Egypt received Holy Communion, worthily. I have passed through many cities, but the first city I was granted the grace to visit was Missolonghi. I was twenty-seven.

A shiver went through me when I set foot in Missolonghi. During Palm Week they commemorate the heroic Exodus. Officials gather there, kings, presidents, everyone.

There is a memorial to the Exodus there. Read what happened on the Saturday before Palm Sunday. They summoned every family and every fighter to Saint Paraskevi’s Church, where God granted me the grace to preach His word.

They gathered everyone there at midnight. Joseph of Rogon, a bishop, was there. All was still. It was the last day of their lives; the next day would be the Exodus. Then came the military leaders, the heroes of 1821.

The Botsaris family and all those sons of Greece’s glory were there. They knelt and forgave one another. Men, women, and children were all in tears. They came forward and received Holy Communion, and their tears fell into the chalice.

That was Holy Communion. Then they went out and made the Exodus that filled the world with wonder. Holy Communion sustained that small, seemingly insignificant people. Allow me, as a preacher, to open the book of my own memories for a moment.

For fifty-five years I have lived through a whole drama. My life has held bitter and happy memories. Let me share one. I found myself in the fierce battles our country fought high in the mountains, in those great mountains.

It was a hard struggle for freedom, justice, and the integrity of our country. Before those fierce battles, we heard the young men’s confessions. Then we gave them Holy Communion. Yes, we gave them Holy Communion.

Yes, we gave them Holy Communion. I had never seen Holy Communion like it. Those young men came from every part of our homeland, from the Morea, Crete, Cyprus, and all across Greece. They were the finest of our youth, young men with dreams. As they received Christ in Holy Communion, their tears fell into the chalice.

The next day they were like lions. The following evening came the roll call. Their names were read: “Absent, he fell for his country. Absent, he fell for his country.” Come to Florina and see the common grave there, where five hundred of the dead lie. That was Greece. That was Greece in her greatness.

Glory to God, we live in peaceful times. I have even proposed a common grave. After fifty years, it is time to leave behind the strife of the civil war, whatever name you give it.

We must live together in harmony. We will live in love only if we love the Mystery that makes peoples brothers. Children are brothers and sisters because the same blood of their parents runs through their veins. So too, the blood of the human being must flow through ours.

Then we will become one family and resolve all our problems. Greece will become one of the most glorious and sacred countries in the world. That is my faith, my unshakable faith. I am coming to a close.

Let me recall what a poet who loved Greece said: Greece is an idea, and ideas do not die. I believe that.

The poet Solomos said something beautiful.

If I may say this, I hate no one. I belong to no political party, and I have sympathy for everyone, including party leaders and communists. I love them; they are Greeks. I certainly have sympathy for them. But on this occasion, I believe…

The Annunciation. I am troubled because the leader of PASOK came here to Florina. I do not accuse him; I have nothing to accuse him of. But he came with Mimi. I did not go! I did not go!

I made myself clear, though people young and old urged me to go: as long as he is accompanied by Mimi, I will not attend!

Just as I did not go to welcome Salgetakis: he signed, and bears moral responsibility for the deaths of four hundred thousand. Nor did I go to welcome Karamanlis, who also signed. With God’s help, I hold to an unwavering course.

I stand above these things and judge worldly affairs from the heights of eternity. I say this so that no one will think I am engaging in politics here. For fifty years I have held to this unwavering course, and I have endured many persecutions and hardships.

But let me return to what I was saying. Greece is a beautiful thing, a great thing, a star of the first magnitude shining in the heavens. When Solomos heard the cannons at Messolonghi from nearby Zakynthos, and heard that Ibrahim might attack at any hour, he could not bring himself to eat. He fasted and wept. Inspired, he wrote the National Anthem and said these great words: ‘Keep Greece in your heart, and you will feel every kind of greatness.’

I value those words, but I want to say something more. Greece is of great value, yet small beside another greatness, a greatness that reaches the stars of heaven. That greatness is our Christ.

Him, children of Greece, praise and exalt unto all ages. And so I will finish with this: keep Christ in your hearts, and you will feel every kind of greatness.

Your warm welcome gives me courage, just as it does in Athens and everywhere else. I have spoken to you in simple words, in the language of Saint Kosmas, and I can see that you are satisfied as you leave. Say a prayer for me, a sinner. Say a prayer for me, a sinner.

I promise that I will come by regularly. And I must thank the holy Metropolitan of Thessaloniki, whom I knew in the army when he was a reserve officer. He was a fine young man then, and we have been close ever since.

If you have been edified in any way, you owe it to the holy Metropolitan of Thessaloniki, Panteleimon, the angel of this Church. I ask him...

Perhaps, perhaps. Now say a prayer for all of us. Pray, pray for me too, a sinner, that I may have a peaceful end. I leave you now, and if God wills, I will come here again to preach. But I will ask something unusual of you: I ask you for my payment.

I am not asking you to give me money. When I die, you will find only a few belongings beside me, nothing more. Yes, the end of my life is near, and I will depart from this world.

Today I remembered my dear friend, with whom I went to university. He was a poor boy from Asia Minor, from Ayvalik, and he survived by a miracle. A bishop saved him. He was seventeen then, Athanasios Frangopoulos. The bishop told him, ‘My child, go to Greece. Your country needs you.’

…Gregory was buried alive. Athanasios was his spiritual child, and he came to Greece. He worked hard, and I studied alongside him at university. Here in Thessaloniki he did important work as a scholar and a capable theologian, including work with Soter. I remembered them today. Now, we ask nothing of you, or rather, I ask one thing. You have a voice. You have a voice. What you have heard from me…

I have told you to share these things with everyone: at home, in the café, in the streets, everywhere. Take a lesson from the Jehovah’s Witnesses, who speak about their heresy wherever they go. Open your mouths. Tell people everywhere, to the ends of the earth, what I have told you today, so that Christ may be proclaimed and many may come to Him. May Christ Jesus govern Greece. Him, children of Greece, praise and exalt unto all ages.

And exalt Him unto all ages. Amen.

Now, all together, make the sign of the Cross properly. Thousands do not make the sign of the Cross at all. Let your voices reach the stars of heaven, and let your hearts be with Christ through the Mystery of the Holy Eucharist.

Παναγία Δέσποινα, Άγιοι Άγγελοι και Αρχάγγελοι, Τίμιε Πρόδρομε, Αποστόλων Δωδεκάς, Διδάσκαλοι και Πατέρες Εκκλησίας, Όσιοι και Μάρτυρες, οι καλώς αθλήσαντες στεφανωθέντες, πρεσβεύετε το ελεηθήναι τας ψυχάς ημών. Αμήν.

Συγκινούμαι, αγαπητοί μου χριστιανοί, άνδρες, γυναίκες και παιδιά, που σας βλέπω εδώ με τόση προθυμία να βρίσκεστε εις την αίθουσα αυτή σαν τα διψασμένα ελάφια που ζητούν νερό κρυστάλλινο να πιούνε. Το πρωί με αξίωσε ο Θεός, ή μάλλον με ελέησε ο Θεός, να μιλήσω σε μια από τις μεγαλύτερες εκκλησίες της Θεσσαλονίκης.

Στον Ιερό Ναόν της Αχειροποιήτου. Απόψε πάλι, γέρων εγώ, καμπτόμενος κάτω από το βάρος 82 ετών, πάλι τολμώ να εμφανιστώ εις το προσφιλές αυτό βήμα της απολυτρώσεως. Απόψε είναι το ορατόν ακροατήριον, σεις που είστε εδώ στην αίθουσα, προνομιούχοι. Αλλά εκτός του ορατού ακροατήριου είναι και το αόρατον ακροατήριον, το οποίο ακούετε πως διαμαρτύρεται, είναι έξω, έχει πάρει ολόκληρο τον δρόμο μέχρι

Στον Άγιο Δημήτριο, και λοιπόν αυτό με συγκινεί. Και αυτή η τροποτινά είναι αδικημένη Διότι θέλουν όχι μόνο να ακούνε αλλά να βλέπουν. Ας με συγχωρήσουν λοιπόν. Και εγώ θα προσπαθήσω απόψε να είμαι σύντομος.

Και παρακαλώ, σας είπα και άλλοτε, λέω και τώρα: Όταν βλέπετε τον κήρυκα του Ευαγγελίου, Τον Κύρικα ή ονδήποτε Κύρικα Ναι, ομιλεί να κάνετε προσευχή Να τον φωτίσει ο Θεός. Όπως εφώτισε την όνο του Βαλαάμ.

Λέγει ο Σύρος, όπως εφώτισε εκείνη την όνον του Βαλαάμ, να φωτίσει και εμάς τους κήρυκας του Ευαγγελίου, ώστε και διά των αναξίων να κηρύττεται ο Λόγος του Θεού. Αλλά και εσείς να προσεύχεστε, να προετοιμάζετε την ψυχή σας, ώστε να διανοίγει τας καρδίας σας ο Θεός, για να δέχεστε το Πνεύμα το Άγιον.

Γιατί χίλια κηρύγματα να ακούσετε, εάν δεν έχετε Πνεύμα Άγιον, άκαρπα είναι, τίποτα δεν καταλαβαίνει ο άνθρωπος.

Λοιπόν, το θέμα τώρα, ενδιαφέρει το θέμα. Έκανα, τρόπον τινά, στην προηγουμένη ομιλία μου εδώ και σας ερώτησα τι προτιμάτε, εποικοδομητικό ή ελεγκτικό κήρυγμα, και είδα ότι οι περισσότεροι προτιμάτε το ελεγκτικό κήρυγμα.

Εγώ σας υποσχέθηκα να κάνω ένα συγκερασμό εποικοδομητικού και ελεγκτικού κηρύγματος. Αλλά εκτός από εσάς που ζητείτε, θέλετε θέματα εποικοδομητικά, χριστιανικά, θρησκευτικά, υπάρχουν και πολλοί σήμερα άλλοι, κοσμικοί άνθρωποι, δεν τους κατηγορώ, οι οποίοι τι θέλουν;

Αχ, λέει, ξέρεις τι θέλουν αυτοί; Θέλουν, λένε, άσε εδώ, το γράφουν, το λένε και απότομα, άσε εδώ, βρεθήκαμε πια να ακούμε τα Πάτερ ημών σας, τα Πάτερ ημών σας, το Πιστεύω. Εμείς θέλουμε κάτι άλλο. Εμείς ζούμε στον 20ό αιώνα των μεγάλων ανακαλύψεων, εμείς είμαστε ρεαλιστές, εμείς είμαστε κοινωνικοί άνθρωποι.

Θέλουμε ο άμβωνας να ασχολείται μόνο με τα κοινωνικά προβλήματα, με τα καυτά προβλήματα, ψωμί και δουλειά. Αυτά λένε, αυτά έχουν αξιώνουν να εξυγχρονίσουν τον άμβωνα Και είναι και οπαδοί, αρκετοί θεολόγοι νέοι οι οποίοι παραδέχονται αυτά.

Να αφήσουμε το μεταφυσικό στοιχείο, να αφήσουμε το θρησκευτικό πεδίο και να ασχολούμαστε με αυτά τα υλικά πράγματα. Τι έχουμε να απαντήσουμε σε αυτούς οι οποίοι μας λέγουν να αφήσουμε τα κομποσκοίνια, να αφήσουμε τα Πάτερ ημών και το Πιστεύω και όλα τα μυστήρια της Εκκλησίας και να ασχολούμαστε διαρκώς στον άμβωνα με θέματα κοινωνικά; Έχω να απαντήσω συντόμως το εξής: Ότι δεν υποτιμούμε, ο χριστιανισμός δεν υποτιμά την ύλη, τα οικονομικά προβλήματα, όχι.

Διότι ήμαθα μόνο άειλα, αν ήμαθα άειλη σαν τους Αγγέλους ασφαλώς δεν έχω να είναι και από ύλη Αλλά είμαστε υλικοί άνθρωποι και το φαγητό μας θέμε και το ποτό μας θέμε και τη στέγη μας θέμε και τα ρούχα μας θέμε.

Και εν γένει ζητούμε, έχουμε ανάγκη μερικών υλικών πραγμάτων. Ο δε Χριστός μας, ο Κύριός μας, εις την σύντομη προσευχή του Πάτερ ημών, είναι άξιον παρατηρήσεως Ότι μεταξύ των 7 αιτήματα έχει η κυριακή προσευχή και μεταξύ των ανατυμάτων είναι και το υλικό αίτημα Τον άρτον ημών τον επιούσιον δος ημίν σήμερον.

Συνεπώς δεν υποτιμούμε τον παράγοντα, αλλά από το σημείο τούτο μέχρι το σημείο να διώξουμε από τον άμβωνα όλα αυτά τα θέματα και να κάνουμε μόνο θέματα κοινωνιολογίας και να ασχολούμαστε με τα γενικά θέματα, αυτό είναι απαράδεκτον.

Δεν είναι βήμα κοινωνιολογίας ο άμβωνας, είναι βήμα μεταφυσικών, είναι βήμα του επέκεινα, πέραν των άστρων και πέραν των γαλαξιών. Είναι ο μεταφυσικός κόσμος. Ο άνθρωπος δεν είναι μόνο ον οικονομικόν, αλλά είναι κατεξοχήν μεταφυσικόν ον.

Συνεπώς θα ασχοληθούμε και με τα υλικά θέματα, αλλά προπαντός με τα πνευματικά θέματα. Και τι κατόρθωσαν αυτοί; Σήμερα ο αιών μας είδε φοβεράν πάλη, διαιρέθηκε ο κόσμος σε δύο μεγάλα ρεύματα ως προς τα οικονομικά θέματα. Από το ένα είναι οι καπιταλιστές, Αμερική, από το άλλο είναι οι κομμουνιστές, σοσιαλιστές. Παλεύουν σαν λιοντάρια να επικρατήσει μια θεωρία. Βιβλία, τόμοι ολόκληροι, μπορείς να γεμίσεις την αίθουσα από βιβλία τα οποία ασχολούνται με τα ζητήματα τα κοινωνιολογικά.

Το αποτέλεσμα; Λαβύρινθος. Λαβύρινθος. Κατά ποιον τρόπο ο Θησεύς μέσα στο λαβύρινθο είχε ανάγκη ενός μίτου, μιας κλωστής, για να βγει έξω από το λαβύρινθο, κατά παρόμοιον τρόπον και εμείς. Κουβάρι έγιναν, να εκφραστώ λαϊκότερα, κουβάρι έγιναν, κουβάρι που δεν μπορεί, σαν το παιδί το μικρό που μπερδεύει το κουβάρι της γιαγιάς και φωνάζει γιαγιά ξεμπερδέψε το

Γιαγιά ξεμπέρδεψε τώρα και τρέχει η γιαγιά και το ξεμπερδεύει. Έτσι έγιναν κουβάρι τα λεγόμενα κοινωνικά θέματα, τα οποία φέτος συγκλονίζουν την ανθρωπότητα. Αλλά μες στο κουβάρι, όπως είπε ένας σοφός, υπάρχει μια χρυσή κλωστή. Άμα ψάξεις και κατορθώσεις να βρεις τη χρυσή κλωστή, το μίτο του Θησέα, της Αριάδνης, αν βρεις τη χρυσή κλωστή, αμέσως ξεμπέρδεψες και το κουβάρι είναι στον ενόμονο πλέον.

Προκειμένου η Εκκλησία, το ξέρετε, η χρυσή κλωστή. Πάρτε τη χρυσή κλωστή και αμέσως λύονται όλα τα οικονομικά προβλήματα. Ποια είναι η χρυσή κλωστή αυτή, η χρυσή κλωστή που είναι κρυμμένη μες στο κουβάρι αυτών των ειδικών θεμάτων;

Είναι, αγαπητοί μου, η διδασκαλία του Ιησού Χριστού, όχι η διδασκαλία του Μαρξ, όχι η διδασκαλία του Λένιν, Όχι η δασκαλία του Νίτση ή άλλοντιν ως φιλοσόφ Η δασκαλία του Κυρίου Μονασχριστώ συγκεκριμένος δε Επιόρους ομιλία του Κυρίου Μονασχριστώ που είναι τα αιμαλάγια οι υψηλότερες κορυφές, απέραντες κορυφές, που αναπνέει κανείς τον αέρα της μεταφυσικότητος.

Εκήρυονται τα ζητήματα αυτά Και το πρωί επάνω αυτό απέδειξα, ότι ομίλησε επάνω: «Όποιος θέλει από εσάς να είναι μέγας, Υπότιτλος μεγας να είναι διάχονος και όποιος θέλει να είναι πρώτος έστω πάντων δούλος Και το ανέπτυξε αυτό με παραδείγματα εκ της καθημερινής ζωής και εκ των άρτων.

Λοιπόν, έτσι έχουν τα πράγματα. Συντελεί η δασκαλία του Χριστού εις την λύση των κοινωνικών προβλημάτων όσον καμία άλλη δασκαλία. Αλλά προπαντός, προσέξτε, εδώ μπήκε στο θέμα τώρα. Συντελεί στην λύση των κοινωνικών προβλημάτων ένα εκ των μυστηρίων της Εκκλησίας, ένα εκ των μυστηρίων της Εκκλησίας μας, ένα εκ των μυστηρίων της Εκκλησίας μας, το οποίο ονομάζεται κοινωνία, Θεία Κοινωνία.

Λατινικά η κοινωνία λέγεται social, social, socialiste που λένε. Είναι ανόητοι αυτοί, αν θέλουν να λύσουν τα προβλήματά της, πρέπει η Θεία Κοινωνία. Τι κάνει η Θεία Κοινωνία μεταξύ των άλλων ευεργεσιών που κάνει; Ενώνει τον άνθρωπο με τον Θεό, με τον Χριστό, αλλά τον ενώνει και με τον πλησίον του.

Διότι την ώρα που κοινωνούμε, αν κοινωνούμε αξίως εννοείται, την ώρα επικοινωνούμε και εκείνη την ώρα είμαστε πλέον ένα σώμα, ένας άρτος. Υπενθυμίζω μία αρχαία ευχή σε μία από τις πρώτες λειτουργίες της Εκκλησίας μας, που έλεγε: τι έκανε; Πάρ' το ψωμί, πάρ' έναν άρτο. Ένας είναι ο άρτος. Ένας είναι ο άρτος; Λάθος κάνετε.

Ο άρτος είναι χιλιάδες κοκκιά από σιτάρι. Τους παίρνεις, τους θερίζεις, σκορπισμένοι δεξιά και αριστερά.

Τους μαζεύουμε με το δρεπάνι με τα σημερινά μέρα, τα αλωνίζουν, τα βάζουν μέσα στο μύλο, τα αλωνίζουν, γίνεται αλεύρι. Το αλεύρι το ζυμώνω και έπειτα ένας άρτος, δεν είναι ένας άρτος, είναι πολλοί, χιλιάδες άρτοι. Χριστέ, λέγει, όπως το ψωμί αυτό είναι φτιαγμένο από χιλιάδες σπόρους, κατά παρόμοιον τρόπο και εμείς που είμαστε σκορπισμένοι, δεξιά και αριστερά, μάζεψέ μας, Χριστέ, και κάνε μας ένα άρτο. Βλέπετε, βλέπετε τη φιλοσοφία της Θείας Κοινωνίας, τι μεγάλο πράγμα είναι; Δώστε μου, δώστε μου, δώστε μου μια κοινωνία που να κοινωνούν όλοι τα Άχραντα Μυστήρια όπως πρέπει και ελύθησαν όλα τα κοινωνικά προβλήματα, διότι είμαι εδώ πλέον αδελφοί, αδελφοί όχι ασαρτία, ναι, πνεύμα. Ιδού λοιπόν, αγαπητοί μου, ότι μόνο ότι αυτοί ζητούν κοινωνικά θέματα δεν θέλουν να εννοήσουν ότι τα θέματα ενός δέστη χρία το.

Δεν είναι ο Ιησούς Χριστός, ον παίδες Ελλήνων υμνείτε και υπερυψούτε εις πάντας τους αιώνας; Συνεπώς, το θέμα θα είναι Θεία Κοινωνία. Απέραντο το θέμα, μυστηριώδες το θέμα, μικρές μου οι δυνάμεις, αλλά όσο μπορώ θα σας αρύσω. Έχετε ακούσει κι άλλα κηρύγματα, έχετε διαβάσει και βιβλία, αλλά εγώ ολίγα τινά θα σας πω απόψε. Αλλά πρώτα να πω αυτό: εάν υπάρχει ένα μυστήριο που περιφρονήθη.

Τους κατηγορούμε διότι έκαναν μια επανάσταση και ανέτρεψαν τον τσάρο και εδίμουν λησιανόχοι; Δεν τους κατηγορούμε γι' αυτό, τους κατηγορούμε διότι εκήρυξαν πόλεμο εναντίον του χριστιανισμού πρωτοφανή.

Τις πρώτες ημέρες επαναστάσεως στους δρόμους της Μόσχας τι κόλλησαν; Κόλλησαν αυτά, διακωμώδησαν τη Θεία Κοινωνία. Δεν μπορώ να σας περιγράφω πώς την διακωμώδησαν, κατά τον αισχρότερον τρόπο, που οι Χριστιανοί έκλειναν τα μάτια τους να μην δουν τη διακωμώδηση της Θείας Κοινωνίας.

Τώρα, εις τα 50 χρόνια, άνοιξαν και αυτοί τα μάτια των, ολίγο τα μάτια των, και βλέπουν πόσο άδικο ήταν να πολεμήσουν την Εκκλησία και να διακωμωδήσουν το μέγα μυστήριο. Και μπέρδεψαν τα θέματα και είναι άλυτα τα θέματα και ομολογούν οι ίδιοι με την περεστρόικα Ότι δεν δίτησαν τα θέματα όπως εφαντάζονται διακομουδούνται στο μέγα μυστηρίων της Θείας Κοινωνίας Μάλιστα, Θεία Κοινωνία.

Α, λένε άλλοι, μα λέει, τι είναι αυτά που λέτε εσείς; Το ακούς πολλές φορές. Λέτε εκεί ότι το ψωμί είναι σώμα Χριστού και το κρασί είναι αίμα Χριστού. Απαράδεκτα πράγματα, δεν τα παραδεχόμαστε. Πώς είναι δυνατόν; Εσάς αυτό το «πώς είναι δυνατόν» είναι το κύριο μέρος της ομιλίας μου και παρακαλώ να προσέξετε ιδιαιτέρως.

Το πώς αυτό θα σας φανεί παράξενο. Ποιος το είπε; Το είπε η Παναγία πρώτα, το είπε η Παναγία, το είπε. Όταν άγγελος πρωτοστάτης ουρανόθεν επέμφθη ειπείν τη Θεοτόκω το χαίρε και ανήγγειλε εις την Παρθένον, την κόρη της Ναζαρέτ, ότι θα γεννήσει Υιόν και ο Υιός αυτής θα γίνει, θα βασιλεύσει, ιδρύσει τη Βασιλεία Του και εις τέλος.

Έμεινε κατάπληκτη η Παναγία, διότι εγνώριζε η Παναγία ότι ήταν παρθένος, 100% παρθένος. Όχι όπως διδάσκονται οι προτεστάντες και οι χιλιαστές και οι άθεοι και οι άπιστοι, εμείς την παρθένον, την παραδοχόμαθα, ανωτέρω ο Χεροβείμ και ο Σεραβείμ, αμίαντον και άχραντον και αμόλυντον.

Λοιπόν, ήτο Παρθένος και γνώριζε η Παρθένος Μαρία ότι όρισε ο Θεός εκ της ενώσεως, τώρα είναι μεγάλο θέμα αυτό που ανοίγω, δεν έχω καιρό να το αναπτύξω, όρισε ο Θεός και κατάλληλον τρόπο μπορούσε να γίνεται ο άνθρωπος, τίποτα δεν αντίστοιχο, αλλά την πανσοφία του όρισε εκ του γάμου, εκ της ενώσεως ανδρός και γυναικός, να γεννιέται ο άνθρωπος, μάλιστα, το μυστήριο το γνώριζε, αλλά αυτή λέει: πώς, πώς εγώ θα γεννήσω παιδί αφού επειδή άνδρα ου γινώσκω; Αλλά το είπε όχι εν πνεύματι υπερηφανίας, εν πνεύματι αγνότητος και ταπεινώσεως.

Γι' αυτό όταν της είπε ο Άγγελος ο τα δύνατα παρ' ανθρώπους νεατά εστέρο, έκλειδε και πήρε γεννηθείτο όσο θέλει συμπετάγει. Αυτό το πώς δεν το λένε όπως το λέει η Παναγία, το λένε εν πνεύματι ασεβείας και αρνήσεως κλπ.

Πώς είναι δυνατόν; Απαντούμε λοιπόν εμείς. Ακολουθούνται στα παραδείγματα την δασκαλία Γρηγορίου του Ζανζινού Και προπαντός του Λεγκρουσοστόμου θα απαντήσουμε στο πως Λοιπόν, λέμε, το ομολογούμε ότι είναι μυστήριον.

Αλλά ρωτούμε: είναι το μόνο μυστήριον; Βλέπετε ένα βλάμμα στο σύμπαν Από τα άστρα του ουρανού μέχρι τα μικρότερα αντικείμενα του κόσμου. Ακούτε εσείς που είστε απ' έξω; Ακούνε; Ακούνε; Λοιπόν, ρίξτε να δείτε, πάρετε. Λέγουν ιστορικώς ότι δεν είναι πολλά χρόνια, ένας αρχαιολόγος πήγε κάτω στην Αίγυπτο, εκεί που είναι οι πυραμίδες του Χέοπος, των Φαραώ, των βασιλέων της Αιγύπτου.

Και βρήκε έναν νέον τάφο και μέσα στον τάφο, που ήταν θαμμένη τρεις χιλιάδες χρόνια, μια μουμία, ένας Φαραώ. Και κοντά στον τάφο εκείνον του βασιλέως ήταν τα λεγόμενα κτερίσματα, ήταν διάφορα πράγματα.

Και μεταξύ αυτών βρήκανε και ένα δοχείο χρυσού και μέσα στο χρυσό δοχείο ήταν μέσα σπόρος, ήταν μέσα σιτάρι.

Το σιτάρι που είναι μέσα στο δοχείο τρεις χιλιάδες χρόνια, λέει, θα φυτρώσει; Α, μπα, δεν φυτρώνει, πάει, ξεθύμανε, σου είπανε. Το σπείρανε και φύτρωσε. Ω Θεέ μου, ποιος έκλεισε μέσα στο σιτάρι, στον κόκκον σίτου, να πω, ότι τρεις χιλιάδες χρόνια να μην χάσει τη ζωτικότητά του; Ποιος; Το είπα, το επαναλαμβάνω τακτικά στα κηρύγματά μου, διότι πρέπει να έχουμε και απολογητικό χαρακτήρα τα κηρύγματά μου.

Αποδεικνύω και λέγω ότι φτάνει, φτάνει ένας σπόρος να αποδείξει ότι υπάρχει Θεός. Ας πιάσουμε ένα σπόρο, ας πιάσουμε ένα σπόρο. Αδύνατο, μυστηριώδη πράγματα είναι. Να λοιπόν το μυστήριο που ζητάς, μυστήρια εσύ μέσα σε ένα σπόρο.

Λένε ότι προ πολλών ετών σε μια περιήγηση ήρθε ένας Γερμανός άθεος. Εις το Άγιον Όρος και πήγαινε από μοναστήρι σε μοναστήρι. Και επιτέλους έφτασε σε ένα κελί που ζούσε ένας καλόγυρος εκεί πέρα, καλόγυρος, ο οποίος καλόγυρος ήταν φιλανθής, αγαπούσε τα λουλούδια πολύ.

Και είχε φυτρώσει έξω από την αυλή του, είχε ένα θαυμάσιο κήπο, λουλούδια όλα τα χρώματα, όλες οι ευωδίες. Το είδε λοιπόν ο άπιστος αυτός, λέει: «Τι ωραίο! Δεν είδα στο Άγιον Όρος τέτοιο ωραίο κήπο, μπαξέ τέτοιο, όλα τα λουλούδια να είναι εκεί».

Λέει, έτσι λες, τον ρωτάει ο καλόγερος λέει, ποιος ταύχεσαι αυτά, θες να δεις ποιος ταύχεσαι Πάει λοιπόν μες στο κελί του και παίρνει κουτάκια σπίρτα, κουτιά των σπίρτων, και μέσα σε μερικά σπίρτα είχε μικρούς, μικρούς, μικροσκοπικούς.

Σαν την καρφίτσα της βελόνας, είχε τους σπόρους των λουλουδιών. Αυτούς τους σπόρους έσπειρα και βγήκαν τα ωραία αυτά λουλούδια που θαυμάζεις εσύ. Ποιος τα έκανε, αστιάση, ένα σπόρο λουλουδιών Μέσα από τους σπόρους αυτούς βγαίνουν ωραία τριαντάφυλλα, βγαίνουν ωραία λουλούδια, όλων των χρωμάτων και αποχρώσεων.

Μυστήριον στα λουλούδια, μυστήριον στους σπόρους. Θέτε άλλο μυστήριον; Μυστήριον είναι, αγαπητοί μου, μέσα στο δέντρο. Το δέντρο είναι εικόνα του ανθρώπου, ο Πλάτων το λέει. Είναι άλλη καιρό, δεν έχω καιρό να τον απτύξω που να φέρει ο Πλάκτον μια παρεθαμασία περικοπή περί του δέντρου Ότι ο άνθρωπος είναι δέντρον ουράνιον.

Λοιπόν, το δέντρον είναι ορατόν και αόρατον. Το ορατόν είναι ο κορμός και τα φύλλα και τα άνθη και οι καρποί. Το αόρατον είναι το σπουδαιότερο.

Αν κόψεις κλαδιά, αν κόψεις αυτά, πάλι... Η ρίζα είναι Η ρίζα είναι χωμένη μες στη γη. Και η ρίζα αυτή είναι χημείο. Τι χημείο είναι! Λέει ο Χρυσόστομος, αυτό που θα σας πω δεν είναι δικό μας, δικό μου, είναι του Χρυσοστόμου.

Παίρνεις, λέει, σε έναν κήπο και φυτεύεις μια λεμονιά, φυτεύεις στον ίδιο κήπο μια πορτοκαλιά, φυτέβεις μια αχλαδιά, φυτέβεις μια μύλο Και οι ρίζες αυτές τραβούν νερό, νερό τραβούν, νερό. και έφτιαξε το νερό γίνεται στη λεμονιά λεμόνι,

Αλλά εμείς μάτια έχουμε και μάτια δεν έχουμε, και αυτιά έχουμε και αυτιά δεν έχουμε, και δεν έχουμε να αισθανθούμε όλον αυτό το μεγαλείο. Το μυστήριο, λοιπόν, είναι απλωμένο. Παντού το μυστήριο είναι στα μικρά και στα μεγάλα. Δεν είναι μυστήριο άλλο.

Ορίστε, ορίστε, το μεσημέρι φάγατε, φάγατε φαγητό, είτε το ένα είτε το άλλο και το άλλο. Λοιπόν, το φαγητό αυτό, είτε ψάρι, αν και νηστεία και απαγορεύεται, και θέλω να πιστεύω ότι εσείς εδώ τηρείτε την Αγία Νηστεία, εκτός ασθενών και γερόντων. Λοιπόν, φάγατε ψωμί και είτε άλλο, το ψωμί τι; Πάει στο στομάχι, άλλο εργοστάσιο. Το μελετούν οι γιατροί και δεν βρίσκουν άκρη μέσα στο εργοστάσιο.

Παίρνει το ψωμί, παίρνει την τροφή και τι γίνεται; Μετουσίωση, μεταστοιχείωση, λένε οι επιστήμονες, δηλαδή αλλάζει. Αυτή είναι η μεταστοιχείωση που λέμε και εμείς στη Θεία Κοινωνία, μεταστοιχείωση. Παίρνει το νερό, το ψωμί αυτό και τι γίνεται; Γίνεται αίμα. Και το αίμα τι γίνεται; Σκορπίζεται διαμέσου ενός θαυμαστού υδραγωγείου που δεν το έχει καμία πόλη, διαχωρίζεται διαμέσου σωλήνων, αρτηριών μικρών και μεγάλων.

Διοχετεύεται και φτάνει παντού. Και τι γίνεται; Αυτό αλλού γίνεται κόκκαλο, κόκκαλο, αλλού γίνεται σάρκα, αλλού γίνεται νεύρο, αλλού γίνεται νύχι, αλλού γίνεται τρίχα, αλλού γίνεται νεφρά, αλλού πνεμόνια, αλλού καρδιά, αλλού μυαλό. Έλα, έλα λοιπόν, έλα λοιπόν, άπιστε και άθεε. Αλλά επέπρωτο στον αιώνα μας να έχουμε το μεγαλύτερο πράγμα, το μεγαλύτερο θαύμα μιας θείας μεταβολής.

Ματρίδα του πατρός Ιεροθέου, του πνευματικού πατρός και συνεργάτου μου στη Μητρόπολη, στον οποίον η ψυχή μου αναπαύεται ως εκλεκτό τέκνο, το οποίο με αξίωσε ο Θεός να έχω με περί τα 35 χρόνια. Δεν πάμε και να ξεκουραστούμε λίγο στην αμμουδιά;

Εκεί στην αμμουδιά, κοντά που τα λούζει το κύμα του Αγίου Πελάγους, που είναι ένα μπαλκόνι, βλέπεις πέρα, μέχρι βαθιά, μέχρι το Άγιον Όρος. Θαύμα η φύση. Εκεί που περπατώντας βρήκα ένα μικρό πραγματάκι, ένα χαλικάκι βρήκα, τίποτα. Ποια είναι η αξία; Ποια είναι η αξία;

Και όμως, το σπάσανε, κάναν διάσπαση αυτού. Αυτό δεν είναι κοινό πετραδάκι, ουράνιον, έτσι είναι και το ουράνιον. Και μέσα τι βρήκανε; Τι βρήκανε; Πω πω πω, τι βρήκανε; Πλανητικό σύστημα, ήλιο, που έσκασε κάτω στην Ιαπωνία, σκάσανε εκεί οι Αμερικάνοι, στο Ναγκασάκι, πώς το λέγανε εκεί πέρα, στο αυτό, εκεί το σκάσανε. Οι Ιάπωνες είπανε: «Έσκασε ο ήλιος, έσκασε ο ήλιος». Ένας ήλιος είναι μέσα εδώ. Πώς; Πώς; Πώς; Ε, λοιπόν, άθεοι και άπιστοι, εάν στα μικρότερα και στα μεγαλύτερα, και πού να πάμε στα αστέρια και πού να πάμε στους γαλαξίες και πού να πάμε στους κομήτες και λοιπά και λοιπά και λοιπά.

Τότε λοιπόν, εφόσον λέγει ο Γρηγόριος Ναζιανζηνός, λέγει ο Γρηγόριος, αναφέρει εκατό «πώς», σήμερα μπορούμε να φέρουμε χίλια «πώς». Η επιστήμη περιγράφει, δεν εξηγεί. Η επιστήμη περιγράφει, δεν εξηγεί.

Σταματάει, προχωράει, προχωράει και μετά τύφλα. Ένιδα ότι ο Δανίδας που είπε. Ε, λοιπόν, άνθρωπε που θέλεις να λύσεις το μυστήριο της Θείας Κοινωνίας, λύσε όλα τα μυστικά που εγκλείει ο υλικός κόσμος.

Και αφού τα λύσεις, να έχεις την αυθάδεια να λύσουμε κι εμείς το μυστήριο των μυστηρίων. Αυτό έχει να απαντήσει.

Μυστήριο, ποια γλώσσα Αγγέλου και Αρχαγγέλου, ποια γλώσσα Χρυσοστόμου και Βασιλείου θα δύναται να εκφράσει το μεγάλο αυτό μυστήριο; Μόνο δια πίστεως λαμβάνεται το μυστήριον αυτό, πίστεως, μόνο δια πίστεως, πίστεως.

Και χρειάζεται να λαμβάνει κανείς το μυστήριον αυτό, να το λαμβάνει κανείς δια της πίστεως. Αυτή είναι η κεραία, όπως στο σπίτι μέσα έχεις κεραία και ακούς τους ραδιοφωνικούς σταθμούς, και οι στέγες των οικιών της Θεσσαλονίκης, κοίταζα σήμερα και θαύμασα, είδα όλες τις στέγες γεμάτο κεραίες.

Δυστυχισμένη γενεά, δυστυχισμένη γενεά, έχεις κεραία, δεν ακούς τις φλυαρίες των όχι του άλλου και δεν έχεις κεραία, δεν ακούς τα μηνύματα του ουρανού, τα οποία έρχονται: «Λάβετε, φάγετε, πίετε εξ αυτού πάντες.

Τούτο έστει το αίμα μου.

Μεγάλα μυστήρια, τα επέκεινα του κόσμου εκείνου λοιπόν μέσα. Λοιπόν, κεραίας της πίστεως να το συλλαμβάνεις αυτό το πράγμα. Μάλιστα. Και είναι λοιπόν πως ένας εκ των πατέρων της Εκκλησίας, έχει πολλά ονόματα η Θεία Κοινωνία, δέκα ονόματα έχω.

Ίσως να μου δοθεί άλλοτε, βλέποντας την προθυμία σας, παρόλο το γήρας, να ξανάρθω πάλι στην Απολύτρωση να μιλήσω και πάλι. Και κάνω αυτό για να τιμήσω τον Σύλλογο της Απολυτρώσεως, ήταν ο μόνος όταν με διώξανε οι δεσποτάδες, ήταν το μόνο βήμα από το οποίο ο κ. Κασομελούσε.

Τιμώ λοιπόν τον Σύλλογο αυτόν, ότι είναι πολυώνυμον, ότι έχει πολλά, πολλά ονόματα, δέκα ονόματα έχει. Πώς συμβαίνει αυτό; Διότι είναι πολύ φίλτρο μυστήριο. Είδες η μάνα, μια μητέρα μου που ήταν κοντά εκεί σε μια πόλη, την άκουγα λοιπόν κάθε μέρα και από ένα επίθετο.

Πότε τον έλεγε «Χρυσό μου», πότε τον έλεγε «Πουλάκι μου», πότε το έλεγε... Δεν αρχίζει σε ένα όνομα Η μητέρα που αγαπάει, η μάνα, στολίζει το παιδί της με πολλά επίθετα. Το στολίζει. Έτσι, έτσι η Εκκλησία που αγαπάει το Μυστήριο με πολλά επίθετα.

Ένας από τους επιθέτων αυτών είναι ότι ονομάζεται φάρμακον Αθανασίας Φάρμακον αθανασίας. Αντίδωτον του μη αποθανή Μην! Δεν είναι λόγια αυτά.

Ο τρώγων μου την σάρκα και πίνων μου το αίμα εν εμοί μένει, καγώ εν αυτώ. Και η ζωή είναι όνειρο με χαρά, πράγματα είναι αυτά. Αλλά το φάρμακο για να φέρει αποτελέσματα πρέπει να το παίρνεις με συνταγή.

Είδες, δεν στο δίνει ο γιατρός έτσι, πρέπει να το παίρνεις με συνταγή. Αν δεν το παίρνεις με συνταγή, θυμούμαι κάπου να σηκωνόταν, του είπανε ο γιατρός. Τώρα άλλο το θέμα τώρα αυτό. Ας μην ασχοληθούμε, αλλά θέλω να πω με πόση προσοχή δίνονται τα φάρμακα. Λοιπόν, και σκόντανε στις 12 η ώρα το ρολόι, ούτε ένα λεπτό. Μου είπε ο γιατρός, στις 12 η ώρα θα πάρω τον γιατρό και θα πάρω ένα-δύο, ένα-δύο, παραπάνω όλα.

Καλώς, σύμφωνα με τον γιατρό να παίρνεις. Όπως λοιπόν το φάρμακο για να φέρει αποτελέσματα πρέπει να το λαμβάνεις σύμφωνα με την οδηγία του φαρμακοποιού και του γιατρού, έτσι το φάρμακο αυτό θα το παίρνεις με τη συνταγή της Εκκλησίας. Η δε συνταγή της Εκκλησίας έχει τρεις όρους: προσέρχεται, έρχεται με τα φόβου Θεού, πίστεως και αγάπης. Έχεις αυτά; Πλησίασε τη Θεία Κοινωνία, την οποία πρέπει να κοινωνείς των αχράντων μυστηρίων.

μυστηρίων. Εάν δεν τα είσαι αυτά, είναι φοβερό το μυστήριο, αδερφοί μου. Διαβάστε παρακαλώ τον «Προορισμό του ανθρώπου», να το διαβάσετε. Περί Θείας Κοινωνίας είναι λαμπρότατο. Προπαντός διαβάσατε το έκτον κεφάλαιο όταν φύγετε από εδώ, διαβάστε το έκτον κεφάλαιο του Ιωάννου, όπου εκεί ο Κύριος ομιλεί περί της μυστικής επικοινωνίας με το Χριστό. Και όταν ο Χριστός είπε το μυστήριον αυτό, έτσι κοιτώ ότι ο Δεμπάλε τι είναι αυτά που λέει.

Και ο Χριστός δεν προέβη πλέον στις εξηγήσεις του μυστηρίου, αλλά φύγανε, ήτανε, φύγανε, και μείνανε μόνο δώδεκα. Σκαιρός ο λόγος που δει να στε ακούει, αλλά ο Χριστός ενδυλίασε δεν αυτό, αλλά είπε ο Πέτρος που να πάμε, ρήματα ζωής αιώνιο έχεις, Διαβάστε τα κεφάλαια, διαβάστε η Μίμησις του Χριστού που λέει: «Για να υποθέσωμε, υποθέσατε ότι επάνω στον πλανήτη της γης υπήρχε μόνο μια εκκλησία,

και ότι μόνο στο θυσιαστήριο της εκκλησίας αυτής ετελείτο το μυστήριο των μυστηρίων. Λέγει η Μίμησις του Χριστού, έπρεπε να βαδίσεις χιλιόμετρα, να πας εκεί πέρα, να λάβεις το φάρμακο της ζωής. Αλλά πει τέτοιο, λοιπόν δεν έχουμε τέτοια πίστη.

Δεν είναι πολύς καιρός που στην Μητρόπολη ήρθε μια μάνα, φτωχιά μάνα, κλάμα κλάμα, κάθισε. Λέω: «Τι έχεις;» Αχ Πάτερ μου λέει, είμαι φτωχιά λέει, φτωχιά, αλλά τώρα έχω ανάγκη από χρήματα, τι θα τα κάνεις τα χρήματα λέω, αμ τα χρήματα λέει τα χρειάζομαι «Έμαθα το παιδί μου», λέει, «τυφλώθηκε, ξαφνικά εκεί που καθότανε έχασε το φως του. Έτρεξα κοντά του, προσεπάθησα, πήγα στον οφθαλμίατρο στην Αθήνα, στη Σαλονίκη, τίποτα απολύτως».

«Μου είπε να πάω μακριά, να ταξιδέψω στη Νέα Υόρκη μακριά. Εκεί υπάρχει ένας ειδικός ιατρός και ένα ιατρείο σπουδαίο», μου λέει, «να τον κάνει καλά». «Αλλά θέλω λεπτά, δεν έχω λεπτά, αχ, δεν έχω λεπτά».

Ε, βέβαια, είναι αναγκαστή, είπαμε εμείς, την παρηγορήσαμε, κάναμε ένα έρανο και στείλαμε το παιδάκι στη Νέα Υόρκη. Αλλά αμέσως σκέφτηκα και είπα: «Αυτή η πτωχιά γυναίκα έκανε ταξίδι στη Νέα Υόρκη για να θεραπεύσει το παιδί της».

Εσύ, Χριστιανέ μου, δίπλα σου είναι η εκκλησία, δίπλα σου η εκκλησία, και εις δέκα χρόνια να πλησιάσεις την εκκλησία να κοινωνήσεις; Ποιο λόγο θα δώσεις στον Θεό;

Βλέπετε πόσο επιμελείς είμεθα για τη θεραπεία του σώματος και πόσο είμεθα αμελείς για τη θεραπεία της ψυχής του, του σπουδαιοτάτου, του ουσιώδους μέρους της ανθρωπίνης υπάρξεως. Αλλά υπάρχει, για να τώρα το ρώτημα, για να την ερώτημα σπουδαίω, Πόσες φορές πρέπει να κοινωνάει ο Χριστιανός;

Αν κοινωνούν μια φορά, αν κοινωνούν το Πάσχα, αν κοινωνούν τέσσερις φορές, άλλοι πέντε φορές, άλλοι καθημερινώς; Μην ρωτάτε εμένα τον αμαρτωλό, ρωτήστε τον Ιωάννη Χρυσόστομο,

Ηγάπησε όσο ολίγοι το μυστήριο της Θείας Κοινωνίας. Και από όλες τις απαντήσεις που βρήκα στα βιβλία, βρίσκω την απάντηση του Ιερού Χρυσοστόμου ως την καλύτερη από όλες τις απαντήσεις. Τον ρώτησαν τον Χρυσόστομο: «Πόσες φορές να κοινωνώ;» Και απήντησε: «Είσαι έτοιμος; Κοινώνα κάθε μέρα. Δεν είσαι έτοιμος; Ούτε τη Λαμπρή». Αυτή είναι, αυτή είναι, λέμε, τι είναι; Αλλά γιατί να μην είναι έτοιμος ο άνθρωπος; Να είναι έτοιμος. Έτσι είναι τα πράγματα, να προετοιμάσουμε την ψυχή μας για τη Θεία Κοινωνία.

και να κοινωνήσουμε όπως κοινώνησαν οι Άγιοι. Δεν έχω καιρό να σας διηγηθώ, αλλά πάτε στα σπίτια. Σήμερα η Εκκλησία μας εορτάζει τη μνήμη μιας γυναίκας, η οποία κοράκι ήτανε, αλλά έγινε Περιστέρη ήτανε, Ήταν η Μαρία η Αιγυπτία, η διάσημος αμαρτωλή, η οποία μετανόησε και πέρασε τον Ιορδάνιο ποταμό και έφτασε στην έρημο, και έμεινε στην έρημο 40 χρόνια.

Ζούσε με τα λιοντάρια και με τα θηρία τα άγρια και ύστερα από 40 χρόνια, σκιά πλέον, την είδε μακριά ο Ζωσιμάς, ο πνευματικός Ζωσιμάς. Τρόμαξε, επλησίασε και ρώτησε η Αγία: «Πώς πάει ο κόσμος;» Βλέπεις, και οι Άγιοι ενδιαφέρονται για τον κόσμο, δεν είναι αδιάφοροι. «Πώς πάει ο κόσμος; Πώς πάνε τα βασίλεια; Πώς πάνε οι άρχοντες; Πώς ζουν οι γυναίκες; Πώς ζουν οι άντρες; Πώς ζουν τα παιδιά; Πώς»

Πάει η εκκλησία, ρωτούσε με περιέργεια, την κατησήχασε ο Ζωσιμάς. Αχ, λέει, τώρα εδώ που είμαι στην έρημο, λέω, ένα ζητώ, τίποτα άλλο δεν ζητώ. Άμα του χρόνου ξανά έρθεις τη Μεγάλη Πέμπτη, σε παρακαλώ φέρε, φέρε, φέρε σε μένα τη Θεία Κοινωνία.

Ο Ζωσιμάς επέστρεψε και μετά, τον άλλο χρόνο, πήγε και την κοινώνησε. Δάκρυα, ποταμός δακρύων έριων στους αδελμούς. Και ευχαριστούσε τον Θεό διότι αξίωσε ο Κύριος να κοινωνήσει το σώμα και το αίμα του Χριστού.

Τέτοια κοινωνία αξίζει. Τέτοια κοινωνία αξίζει. Άρα θα μου πείτε, δεν έχουμε εμείς τέτοιες; Έχουμε και θείες κοινωνίες. Άξιοι, αξίσανε αξίως.

Να έχω παραδείγματα, θα αναφέρω δύο-τρία παραδείγματα και τελειώνω τον λόγο. Αξίας κοινωνίας. Ποια είναι η αξία κοινωνία; Διάβαζα τον Κανάρη, τον αγαπώ τον Κανάρη. Το χαδάκι ήταν, γράμματος ήταν. Αλλά εκεί πέρα, στη Χίο που ήταν, απεφάσισε να πάρει πίσω το αίμα χιλιάδων Χιωτών, Χίου που τους σφάξανε, κοκκίνησε το αίμα της Χίου.

Λέει, Θεέ μου, γίνου τιμωρός. Αν και συ, λέει, σου φωνεύσεις, πρέπει να έρθει η τιμωρία, αστραπή και κεραυνός. Εγώ μικρός και ασήμαντος είμαι, δεν έχω το στόλο της Αγγλίας, δεν έχω το στόλο το μεγάλο που εθεώντο απαθώς τη σφαγή των Ελλήνων, όπως στη Μικρά Ασία, στη Σμύρνη.

Εσφάζανε και αυτοί οι Εδρουλέντες, τα κοπούσανε οι ναύτες των Μεγάλων Δυνάμεων μέσα στον κόλπο της Σμύρνης. Λοιπόν, εγώ δεν έχω, λέει, τέτοια, μικρός είμαι. Εσύ που κάνεις μεγάλα και ψηλά, βοήθησέ με να φέρω την εκδίκηση, την Αγία Εκδίκηση μέσα στο γένος μου.

Μάζεψε δέκα παιδιά, νέα παιδιά, πήγανε στο εξωκλήσι, φωνάξανε παπά πτωχό, πολύ πτωχό. Βάλε πετραχήλι, κάνε τη Θεία Λειτουργία. Κλαίγανε, κλαίγανε, κλαίγανε όλοι και μετά κοινωνήσανε με δάκρυα. Και τα δάκρυά τους πέφτανε μέσα στη Θεία Κοινωνία, μέσα στο Άγιον Ποτήριο.

Σηκωθήκατε λιοντάρια! Σηκωθήκατε λιοντάρια! Που τρόμαξε η ανθρωπότητα ολόκληρη. Και μετά, όταν πια γύρισε και πήγαν οι φοιτητές, οι φοιτητές του Πανεπιστημίου των Αθηνών, και ρωτήσανε: «Πώς εσύ κατόρθωσες τέτοιο πράγμα, να τινάξεις στον αέρα μια ναυαρχίδα που ήταν μέσα εισφαγής και δροχών του λαού;» Α, λέει, εγώ πιστεύω, λέει, πιστεύω, λέει, πιστεύω, εγώ, λέει, κοινώνησα, εξομολογήθηκα, πήγα στον παπά, πήγα τα παιδιά μαζί, εξομολογηθήκαμε, κοινωνήσαμε και μετά σηκωθήκαμε λέοντες, λέει, και μπήκαμε στη βάρκα και πλησιάσαμε το καράβι και κάναμε το σταυρό.

Η πίστη με έκαμε, η Θεία Κοινωνία μου έδωσε δύναμη, τραυστή αδύναμη. Και κοντά στη Θεία Κοινωνία τι είπα; Κωνσταντή, Κωνσταντή στον Ρωμά του. Κωνσταντή, απόψε θα πεθάνεις. Κωνσταντή, απόψε θα πεθάνεις για την Ελλάδα.

Αυτή ήταν. Άιτρος στράτος, ακοινόητη, ο Θεός να φελάξει Πάει, δεν έχουμε τίποτα πλέον. Τίποτα, διαλυθήκαμε. Δεν θέλω να προφητεύσω. Είμαι αμαρτωλός άνθρωπος, αλλά πιστεύω εις την Αποκάλυψη και πιστεύω ότι το τέλος μας δεν είναι καλό.

Εμείς, το ιστορικό ναυτοέθνος, θα γίνουμε νεκροθάφτες ενός μεγαλείου απέραντου που έχτισαν αιώνες μικροί και μεγάλοι. Λοιπόν, κοινώνησε ο Κωνσταντής, κοινώνησε η Μαρία Αιγυπτία, αξίως. Σε πολλές πολιτείες πέρασα, αλλά η πρώτη πόλη που με αξίωσε να υπάγω ήταν το Μεσολόγγι, 27 ετών.

Ρίγος με κατέλαβε όταν πάτησα το Μεσολόγγι, ήταν ένα τροσεύτη, μια βδομάδα των Βαΐων εορτάζουν την επέτειον της ηρωικής εξόδου, μαζεύονται οι άρχοντες, οι βασιλείς, οι πρόεδροι δημοκρατίας, οι πάντες κλπ.

Και έχουν το ηρώο εκεί πέρα, την Έξοδο. Τι έγινε, να διαβάσετε τι έγινε το Σάββατο των Βαΐων. Ειδοποίησαν όλα τα ανδρόγυνα, όλους τους πολεμιστές στην Αγία Παρασκευή, που με αξίωσε ο Θεός να κηρύξω το Λόγο του Θεού.

Εκεί τους μάζεψαν όλους τα μεσάνυχτα. Ήταν ο Ιωσήφ Ρωγών, Μητροπολίτης, Επίσκοπος εκείνος. Άκρα ησυχία, η τελευταία ημέρα της ζωής του. Την άλλη μέρα έξοδος, την άλλη μέρα έξοδος. Και μετά ερχόνταν όλοι οι οπλαρχηγοί, ήρωες του 1821.

Οι Μπότσαροι, οι Μπότσαροι, όλα αυτά τα παιδιά της δόξης του μεγαλείου. Γονάτισαν, συγχωρούνταν μεταξύ των. Οι άντρες, οι γυναίκες, τα παιδιά, όλα κλάμα, κλάμα. Και πλησιάζαν και κοινωνούσαν. Και τα δάκρυά τους πέφτανε μέσα στον δισκοπότηρο.

Αυτή ήταν η Θεία Κοινωνία. Και μετά φύγανε και έκαναν την έξοδο που προκάλεσε τον παγκόσμιο θαυμασμό. Με τη Θεία Κοινωνία, η μικρή αυτή και ασήμαντη. Και να επιτρέπετε και σε μένα τον Ιεροκήρυκα να αναφέρω, ανοίγω πολλές φορές το βιβλίο μου.

Διότι έχω ζήσει 55 χρόνια ένα δράμα ολόκληρο. Και έχω αναμνήσεις πικρές και ευχάριστες μέσα από τον πολύπλαχτο βίο μου. Αναφέρω κι εγώ μια ανάμνηση. Ευρέθηκα σε μάχες, σκληρές μάχες, που έδωσε αυτή η πατρίδα ψηλά στα μεγάλα βουνά, στα πολύ μεγάλα βουνά.

Σκληρός αγών υπέρ ελευθερίας και δικαιοσύνης και ακεραιότητας της πατρίδος. Τα παιδιά την προηγούμενη μέρα των μαχών, των σκληρών μαχών, τα εξομολογούσαμε και την άλλη μέρα το βράδυ τις προενέσεις ώρες τα κοινωνούσαμε Ναι, τα κοινωνούσαμε.

Ναι, τα κοινωνούσαμε. Δεν ήταν τέτοια Θεία Κοινωνία ποτέ. Την ώρα που κοινωνούντανε τα παιδιά αυτά που ήταν από όλες τις πατρίδες και από το Μοριά και από την Κρήτη και από την Κύπρο και μακριά από όλη την Ελλάδα μας, εκλεκτοί ανθοδέσμοι, νέα παιδιά με όνειρα και με αυτά, κοινωνούσανε και πέφταν τα δάκρυά τους μέσα στο δισκοπότηρο και κοινωνούσαν τον Χριστό.

Ήσα λέονται την άλλη μέρα, την επόμενη μέρα το βράδυ προσκλητήριο, τα ονόματά τους. Απών έπεσε μερ πατρίδος, Απών έπεσε μερ πατρίδος, ελάτε στη φλόγα να δείτε Εκεί, ένα κοινοτάφιο που είναι 500 νεκροί σκορπισμένοι. Αυτή ήταν η Ελλάς, αυτή ήταν η Ελλάς του μεγαλείου.

Για τις δόξες, για της Θείας Κοινωνίας. Δόξα τω Θεώ, είμεθα σε ειρηνικούς χρόνους. Εγώ μάλιστα πρότεινα να γίνει κοινοτάφιο πλέον τώρα, σαν 50 χρόνια, καιρός πλέον να μην διελάς πλέον εμφύλιος σπαραγμός ή συμμοριτοπόλεμος, όπως και να τον ονομάζεται.

Να ζήσουμε αρμονικά και θα ζήσουμε αγαπημένοι μόνον εάν αγαπήσουμε το μυστήριο το οποίο συναδελφώνει τους λαούς. Όπως τα παιδιά που μέσα στις φλέβες των ρέει το ίδιο αίμα των γονέων τους είναι αδέρφια, και μες στις φλέβες μας πρέπει να ρεύσει το αίμα του ανθρώπου.

Και τότε θα γίνουμε μια οικογένεια και θα λύσουμε όλα τα προβλήματά μας. Και θα γίνει η Ελλάς ένα από τα πλέον ενδοξότερα και ιερότερα κράτη του κόσμου. Αυτή είναι η πίστη μου, η ακράδαντος πίστη μου. Τελειώνω.

Αναφέρω, λέγει ένας ποιητής που αγαπούσε την Ελλάδα. Και η Ελλάς είναι ιδέα και οι ιδέες δεν αποθνήσκουν, το πιστεύω.

Λοιπόν, έλεγε ένας ποιητής, ο Σολωμός, έλεγε ένα ωραίο πράγμα.

Μέσα, αν δεν επιτρέπεται να σας το πω αυτό, δεν μισώ κανένα, δεν ανήκω σε κόμματα, συμπαθώ όλους, και τους αρχηγούς των κομμάτων και των κομμουνιστών. Τους αγαπώ, Έλληνες είναι. Απλά, ασφαλώς, τους συμπαθώ, αλλά αυτή τη φορά πιστεύω.

Ευαγγελισμός. Είμαι στενοχωρημένος, διότι επάνω στη φλόγα μας ήρθε ο αρχηγός ΠΑΣΟΚ, δεν τον κατηγορώ, δεν έχω τίποτα να τον κατηγορήσω, δεν είναι εικός ακόμα, αλλά ήρθε με τη μιμή. Δεν επήγα! Δεν επήγα!

Εφόσον εδήλωσα σαφώς, με παρακαλέσετε μικροί και μεγάλοι, εφόσον θα συνοδεύεται από τη μιμή τη Μιχαλίδα, εγώ δεν μεταβαίνω!

Όπως δεν μετέβηκα και στον Σαλγετάκι. Διότι υπέγραψε, ηθικός αυτουργός του φόνου 400.000. Όπως δεν μετέβηκα εις υποδοχή του Καραμανλή. Ο οποίος υπέγραψε το αυτόματο. Κρατώ με τη βοήθεια του Θεού αταλάντευτον γραμμήν. Όπως δεν μετέβηκα και στον Σανκετάκη, διότι υπέγραψε ηθικός αυτοργός του φόνου 400.000. Όπως δεν μετέβηκα εις υποδοχήν του Καραμαλή, ο οποίος υπέγραψε το αυτόματο. Κραντώ με τη βοήθεια του Θεού αταλάντευτον γραμμήν και στέκομαι ψηλά και από κορυφής της αιωνιότητος κρίνω τα αγώσμια πράγματα. Όπως δεν μετέβηκα και στον Σαλγετάκη διότι υπέγραψε ηθικός αυτοργός του φόνου 400.000 Όπως δεν μετέβηκα εις υποδοχήν του Καραμαλή ο οποίος υπέγραψε το αυτόματο

Και στέκομαι ψηλά και από κορυφής της αιωνιότητος. Κρίνω τα αγκόσμια πράγματα. Θα λέγω αυτά για να μην φανώ εδώ ότι πολιτευόμεθα. Βαδίζω αταλάντευτον γραμμήν στα πενήντα μας χρόνια και υπέστην πολλούς διωγμούς και περιπετείας, μάλιστα.

Θέλω να πω, επανέρχομαι, η Ελλάδα είναι ωραίο πράγμα, είναι ωραίο πράγμα, είναι σπουδαίο πράγμα, είναι αστερισμός πρώτου μεγέθους, λάμπει στους ουρανούς. Και εμπνευσμένος, όταν ο Σολωμός ήκουε τα κανόνια στο Μεσολόγγι, ήταν κοντά στη Ζάκυνθο, Ζάκυνθο ήταν και άκουε τα κανόνια, άκουε ότι ο Ιμπραήμ έπεφτε από ώρα σε ώρα και δεν είχε όρεξη να φάει, έμεινε νηστικός και έκλαιγε και έφτιαξε αυτό τον Εθνικό Ύμνο και είπε το σπουδαίο: «Κλείστε μέσα στην καρδιά σας την Ελλάδα για να αισθανθείτε κάθε είδους μεγαλείων».

Εγώ δεν λέω αυτό, μόνο ότι το εκτιμώ, λέω κάτι άλλο. Η Ελλάς είναι σπουδαία αξία, μικρά είναι αξία συγκρινόμενη με μια άλλη αξία. Ένα μέγεθος υπερμέγεθος που φθάνει τα άστρα του ουρανού. Και το μέγεθος αυτό είναι ο Χριστός μας.

Ον πέδες ελλήνων υμνείτε και υπηρεψούτε εις πάντα τους αιώνας Και λοιπόν, τι θέλω να τελειώσω; Και τελειώνω και λέγω: κλείστε, κλείστε μες στην καρδιά σας τον Χριστό για να αισθανθείτε κάθε είδους μεγαλείου.

Μου δίνεται θάρρος, ακροατήριο θερμόν, όπως και στην Αθήνα και παντού. Λόγια απλά σας είπα, με γλώσσα Αγίου Κοσμά σας ομίλησα και βλέπω ότι είστε ικανοποιημένοι και φεύγετε. Κάντε μια προσευχή για μένα τον αμαρτωλό, κάντε μια προσευχή για μένα τον αμαρτωλό.

Και θα σας υπόσχομαι ότι θα περνάω τακτικά. Και πρέπει να ευχαριστήσω τον Άγιο Θεσσαλονίκης, τον αγαπητόν Άγιο Θεσσαλονίκης που τον είχα στο στρατό σαν αξιωματικό, με το ως έφεδρος, λαμπρό παιδί ήταν τότε και συνδεθήκαμε από τότε.

Αν κάτι ωφεληθήκατε, το οφείλετε εις τον Άγιο της Θεσσαλονίκης, τον Παντελεήμονα, τον άγγελο αυτής της Εκκλησίας, και παρακαλώ αυτόν.

Μήπως, μήπως. Τώρα κάντε μια προσευχή για όλους μας, προσεύχεστε, προσεύχεστε και εμένα τον αμαρτωλό να έχω τέλος ειρηνικόν. Και τώρα σας αφήνω και αν θέλει ο Θεός θα ξανάρθω πάλι εδώ και θα κηρύξω. Και τώρα κάτι παράξενο θα σας πω, ότι ζητώ από όλους σας κάτι, ζητώ την πληρωμή σας.

Δεν ζητώ να μου δώσετε, ζητώ λεπτά, άμα κανείς φορά πεθάνω τωράσω μόνο και λίγα δουλεία θα βρεθώ κοντά μου, τίποτε άλλο. Ναι, και σύντομο είναι το τέλος της ζωής μου και θα πέθω από τον κόσμο τούτο να συναντήσω.

Σήμερα μνημόνευσα τον Φίλτα, τον μαζί πανεπιστήμιο πηγαίναμε, πτωχαδάκι ήτανε, Μικρασιάτης ήτανε, από το Αϊβαλί ήτανε, σώθηκε διά θαύματος. Τον έσωσε ο Επίσκοπος Ιδανίου, λέει: «Παιδί μου, ήταν 17 χρονών, ο Αθανάσιος Φραγκόπουλος, παιδί μου, πήγε στην Ελλάδα, σε χρειάζεται η πατρίδα».

την υπομέρεια μου, τον θάψανε ζωντανό, τον Ιδενίου, τον Γρηγόριο. Παιδί του, αυτό ήταν, και ήρθε στην Ελλάδα, και κοπίασε, και εμμόδισε από το χαδάκι, και εγώ μαζί του σήμαθα πανεπιστήμιο μαζί, και εδώ στην Θεσσαλονίκη έδρασε, σπουδαίος έδρασε, μελήτρος, θεολόγος, ικανός, σπουδαίος, το σωτήρος και λοιπά. Και τους εθιμήθηκα σήμερα. Λοιπόν, δεν ζητούμε τίποτα από εσάς, ζητώ κάτι. Γλώσσα έχετε, γλώσσα έχετε αυτά που σας

Σας είπα να τα πείτε στους όλους σας, στο σπίτι, μέσα, στο καφενείο, στους δρόμους, παντού, να μιμηθείτε τους χιλιαστάς που όπου σταθούν να μιλάνε για την αίρεση, ανοίξτε τα στόματά σας, επίστεψα δύο ελάγισσα, επίστεψα δύο ελάγισσα, αυτά που σας είπα σήμερα, πέστε τα παντού, στα πέρα του κόσμου, για να ξηθεί η τιμόνδρα του Χριστού, να γίνουμε πολλοί, να κυβερνήσουμε την Ελλάδα, ο Χριστός Ιησού, ο Απόδελος Ελλήνων, ὑμνεῖτε καὶ ὑπερυψοῦτε εἰς πάντας τοὺς αἰῶνας.

και υπεριψούτε εις πάντως τους αιώνας, Αμήν.

Λοιπόν, όλοι μαζί, κανονικό το σταυρό σας, οι χιλιάδες σταυρό δεν κάνουνε. Λοιπόν, η φωνή σας μέχρι τα άστρα του ουρανού και η καρδιά σας στον Χριστό, δι' του μυστηρίου της Θείας Ευχαριστίας. Όλοι μαζί, δι' ευχών των Αγίων Πατέρων.