Η δημιουργία και η Εκκλησία ως μαρτυρίες για τον Θεό

Ἡ ἀγγλικὴ μεταγραφὴ εἶναι αὐτόματη μετάφραση τῆς πρωτότυπης ἑλληνικῆς διάλεξης. Ἐνδέχεται νὰ περιέχει σφάλματα· ἡ πρωτότυπη ἑλληνικὴ ἠχητικὴ ἐγγραφὴ εἶναι ἡ ἔγκυρη πηγή. Ὁρισμένα ἀποσπάσματα παραλείπονται βάσει ἐκδοτικῆς πολιτικῆς.

Tonight, reverend Fathers and devout listeners, I want to speak peacefully. That may seem at odds with my explosive character, as my critics call it. But I want to be peaceful, since we have, after all, a three-month truce between the Church and the state.

It is a false truce, but a truce all the same. Today I want my words to flow like a little stream, rather than a waterfall. A stream often waters the land more fruitfully than a waterfall does.

I want to be constructive today, and I ask you to help me. So I shall begin this sermon with a saying of Saint Kosmas.

Saint Kosmas is a model preacher, a true model. In one of his sermons he says, “I spent twenty years in the monastery.” One reason we preachers today fall short is that we have no period of preparation in the centers of Orthodoxy, whether they are brotherhoods or monasteries. Saint Kosmas spent twenty years there.

He says: “I spent twenty years studying. I read many books, the books of all kinds of people. I looked into every faith and everything people believe, and I saw that they all seemed like counterfeit coins, worthless money.”

“There is one genuine coin, one diamond. And that diamond, shining from every side, is the faith of Christians, the Orthodox faith. Into this faith we were born, in it we were baptized, and in it we shall die,” says Saint Kosmas of Aetolia.

And as the Apostle says, “The saying is faithful.” The truth our Orthodox faith proclaims is a truth supported by many signs and many proofs. Does it have proofs? Yes, indeed it does.

What is one of those proofs? Miracles. No other religion has the miracles that our holy faith has. Where could I begin to name them, when each one bears witness to the truth of our faith?

As I often say in Florina, in the villages I visit, wherever I preach, and here in Athens whenever I have the chance: If you can count the stars in the sky, the sand by the sea, the drops in the oceans, and the leaves in the forests, then you can count the miracles that the Lord Jesus Christ has worked, works now, and will work until the end of the ages, despite the atheists.

Christ, indeed. And as someone else says, to describe the wonders and miracles of our faith, the sea would have to become ink, the sky paper, and the trees would have to be cut down and made into pencils. Even then, they would not be enough to describe them all. Does that sound exaggerated? Poetic? Not at all, I assure you.

Please, if you wish, read the end of the Gospel according to John. It says that there are many other things that have not been written down. If we tried to write them all, the whole world could not contain the books. So these works are beyond counting.

Tonight, as I come before you, I ask you to listen closely. I shall speak of only two miracles. I call the first one a single miracle for brevity, but within it are countless miracles.

The same is true of the other miracle, which is greater still in its breadth and depth. The first miracle, embracing countless others, my dear friends, is the natural world, the material universe.

It is everything we see, and everything science reveals through microscopes, telescopes, radar, and the many instruments of science and technology. These bring astonishing things before our eyes.

All of this, visible and invisible to our eyes, belongs to the natural world. Where is the miracle?

It is this: I believe there was a time when none of these things existed. Nothing at all existed of the material things we now see, from the smallest to the greatest. “No, no!”

That is the reply of the materialists and atheists. What do they say? “Matter existed. Yes, matter existed.” Let us examine that for a moment. I did not come tonight to give you a political lesson, but since I promised a peaceful sermon, allow me a few words on the subject. They say that matter existed.

So they say there was matter. But the very matter they praise and present this way is inert. That is what these scientists themselves say, and their own arguments overturn their claim. Everything that moves is moved by something. Who set matter in motion and gave it such tremendous speed? Who made the planets revolve so swiftly? Who set the earth in motion? Think of an ordinary spinning top.

A spinning top does not move by itself. A child set that top spinning. And these things are far more astonishing. Matter, then, is inert. Who gave matter its motion, this extraordinary motion?

The materialists say, yes, but matter has no reason. Matter cannot think. Yet we can see that everything has a rational order, a geometry. Even the smallest thing contains geometry and algebra.

These are serious, astonishing things. Who gave matter the intelligence to produce all these wonders? They speak of matter, but matter is perishable; it is not eternal. Scientists demonstrate this, scientists whose work deserves to be called Science with a capital S.

Science shows, they say, that matter is perishable. The time will come when the material universe will go dark. Even the sun you see will go out. Its hour will come, just as an oil lamp goes out when its oil is spent.

So that great light, the sun, will also go out when the fuel that makes it burn, shine, give warmth, and bring life to nature is exhausted. Yet these people want to give matter divine attributes.

Do you know what this is like? Here we have the Acropolis. People come from every corner of the world, young and old, to look at it and marvel at the masterpiece our homeland built. While others were eating acorns on the steppes of Russia, we were building the Parthenon.

That is a great thing, an honor to our nation and its history. People marvel at the Parthenon. But what is its material? Marble. Now imagine saying that the marble, while it lay buried deep in the slopes of Mount Penteli or on Paros, my homeland, made the Parthenon by itself.

You cannot say that the marble blocks held a meeting and decided among themselves, “Now we’ll come out of the earth, move to the workshop, carve ourselves, take shape, become columns and architectural orders and beautiful statues, all on our own.” Do things like that ever happen by themselves? Who could believe it? If you cannot believe that the Parthenon simply sprang up on its own...

All the more, we cannot accept that this whole vast universe simply came to be on its own. These things could not have happened by themselves. Someone made them, and the one who created this beautiful universe is the Creator.

So let the materialists chatter as much as they like and clash over their opinions and shallow ideas. We open Holy Scripture, and there we find the answer to this question.

What is that answer? Holy Scripture gives it to us. In its first chapter, in Genesis, we see the whole panorama: an astonishing panorama of creation.

A panorama, like when you climb to the summit of a mountain, up Mount Olympus, and look down on a wonderful view. Or when you climb high in the Himalayas, or look out over the Alps from above, you see a panorama.

But who else saw it? A human being saw it. Who was he? Can any of you tell me? Moses saw it; that is why he is called the one who beheld God. In a manner of speaking, all creation passed before his eyes like a film.

Moses saw the past, from the very beginning of the world's creation. Another man saw the future: John the Evangelist. The first book gives us a panorama of the ages past.

And the last book gives us a panorama of the future. What wonderful things have been written about the beginning and the end! So let us hear what happened. Listen to the words. They are brief, but they carry great meaning, even meaning for science.

Listen: amid the chaos, the earth was unseen and unformed. Then we hear a voice. That is a human way of speaking; God does not speak as we do.

God does not speak as we do, but Scripture puts it this way so we can understand, so we can begin to grasp what happened. God says, “Let there be light,” and there was light. The light shone forth. But what is light? Is it matter? Is it energy? What is it? Even today, science has not managed to give a definition of light. And yet science is something astonishing.

It is astonishing. They say that light travels at an immense speed: three hundred thousand kilometers in a single second. Think of it, in a single second!

So the first day is the creation of light. Now the second day: we need not understand a day here as only one ordinary day. It could mean a long, long period. I myself take it to mean one day, though some of the fathers and teachers hold that it was a long period.

On the second day, it says, ‘Let there be a firmament.’ What is this firmament? The first element was light. What, then, is the other? The atmosphere. It forms a kind of curtain or barrier, separating the water that rises as vapor and goes upward.

Above, that vapor forms great clouds, vast reservoirs from which the earth receives water. Below, water gathers as water. This, then, is the creation of water.

Water. That was the second day. The third day brings the third act of creation: “Let the waters be gathered together.” The waters that had been scattered were gathered. How? Into the hollows of the earth. Here we see the great wisdom of God: the earth is not flat. It has hollows, deep hollows.

The waters flowed into those vast hollows of the earth, forming great rivers and beautiful lakes, like the lakes of Prespa. What a sight they are, some seven or eight hundred meters above sea level!

There is a wonderful basin there, with rare plants. People come from many places to admire that exceptional landscape and see the majesty of God in it. The waters also gathered in great depths, depths beyond measure.

How high are the Himalayas? Ten thousand meters. Well, if some great hand took the Himalayas and plunged them into the Atlantic Ocean, would the water cover them? The depths of the oceans are deeper still.

There the ground falls away into a depth that seems endless. The waters gathered in those hollows and formed the seas. At the same time, on the third day, plants were created. With moisture and sunlight, vegetation appeared: grass, greenery, shrubs, trees, and forests stretching far and wide. What an astonishing sight they are.

And how astonishing the forests are! Their beauty is beyond words. They say there are still rare trees in a park somewhere in California. One of them has a curious name.

People go to see that tree and marvel at it. Someone said it stands 110 meters tall. Imagine that! What wonders there are among all these different trees. That brings us through the third day. Now we come to the fourth.

On the fourth day, God commanded the lights to appear. What are these lights? The two great lights are the sun and the moon. You may ask, “But didn’t you say light was created on the first day?”

Yes, but we must understand that the sun is not the only source of light.

There was light before the sun. Think of the Northern Lights: even without the sun in view, there is light. God has many ways of bringing light. The sun is not its only source; perhaps it is even the smallest.

Other sources of light existed before it. Then God created the sun for the day and the moon for the night. And this sun gives us warmth.

What amazes me? I’ll tell you one thing. What amazes me about the sun is this, and it is an answer to the atheists: the sun has been measured out just right. God has measured it in a wondrous way, so that it gives us the warmth and light we need.

If one day God tells the sun to move farther away, and that will happen one day, farther and farther into the vastness, until it looks very small, the whole earth will freeze. The entire earth would become like the North Pole as its warmth faded.

And if God were to command the sun, “Leave your place and come closer to the earth,”

we would burn. We would be reduced to charcoal.

Some say this is mentioned in the Apocalypse. That heat wave we went through was no chance event.

Indeed, He raised the temperature just a little and let it stay there, and two thousand people died. Just a little rise in temperature, a great heatwave. We will see strange phenomena when the universe and the elements of nature are shaken, and great disorder follows. On the fifth day, He commanded the waters, the oceans and the seas, to bring forth the great sea creatures.

Then there are the great creatures of the sea: whales, dolphins, sharks, and countless others. The sea is full of life and can sustain us, provided we do not destroy it. And there is a danger that we will.

How? By polluting the sea until its creatures die. The Apocalypse speaks of this too. The fish will die; little by little they are disappearing. And let all the scientists gather and try to make even one little fish.

These people cannot make even one little fish. Not one. So, that is the sea. Now let us move to the next day, the sixth day, when the earth was commanded to bring forth living creatures. And the earth brought forth insects, animals, all of them.

Creatures smaller than a fly. From the tiniest insect to the elephant, there is an endless variety, reproducing through the ages, and so on. And by the seventh day, the palace was ready.

What a palace it was! There is no other heavenly body like this earth.

People have traveled to the moon. But there are no lambs there, no flowers, no nightingales singing, no water or air, nothing. No oxygen to breathe, no water to drink.

And that American astronaut said, “My God, my God, when will I get back to earth, turn on the tap in my home, and drink some cool water?” Ungrateful human being! You drink a glass of water without a thought. Yet a day will come, do not be surprised, when you would give a gold coin for a glass of water and still not find one.

Water will become that scarce. The good God has given us everything, yet people cannot bring themselves to say even one thank you. So He had everything ready and was waiting for the King, or rather, for the King’s regent.

For the Lord alone is King, and the human being is His viceroy on earth. Everything stood ready for him. Just as a loving father provides all his child needs for life, so our loving Father adorned the earth with all these beautiful things before bringing forth the human being, as the Fathers say.

He no longer said, “Let it bring forth,” “Let there be,” or “Let it be gathered together.” He said none of these things. What did He say? He said one word, which Mr. Sotiropoulos, who interprets the Scriptures, ought to explain to us in this passage.

What does the passage, “Let Us make man in Our image and likeness,” say? In a manner of speaking, if you will, God held a council. Man became the object of special care, of special care. The Holy Trinity took counsel concerning him. The Holy Trinity says, “Let Us make.” Let the Chiliasts hear that. “Let Us make”, it is plural. The Father, the Son, and the Holy Spirit take counsel together. The Holy Spirit is part of that council; it is the council of the Holy Trinity. Man became the object of special care.

Man is made in the image and likeness of God. Man alone is such a being: a union of matter and spirit, the crown of God’s creation. He stands on this earth like an angel, like a ruler appointed in God’s place. Even if God had made nothing else, He had made man. Nothing else, He had made man. If man alone had come into being, that would have been enough to show that God exists.

Write this down: knowledge of man leads to knowledge of God. Yet God did not make man alone. He made countless other things. Give me the smallest thing you can find, says Saint Basil the Great in his Hexaemeron.

Study it. Examine it closely, even scientifically, instead of merely glancing at it. You will find a greatness within the smallest thing, showing that God exists and that God created it.

Allow me to give one or two examples before I finish the first part of my talk. Birds fly, and the eagle soars high above us. Once, in the high mountains near Grevena, where so much of our people's history was written, I saw a golden eagle.

It looked like a tiny speck. “Do you see it?” a shepherd said to me. “That's an eagle.” It circled above us and then settled on a rock: a golden eagle. The shepherd told me its appearance was a sign that something great would happen in those high mountains.

The eagle flies so high. And then there is the hawk. The Germans studied the hawk for five years, and from it they developed the Stuka aircraft.

The Stukas, rrrrrrrrrrrr! They dropped their bombs like a diving falcon. Now tell me, who guides the stork there? In a village I know, there is a stork I marvel at every year. For years, the same stork has returned to that high pole, built its nest there, and then traveled far, far away.

And I have said nothing yet about the mysteries within a bee. Look at the hexagonal cells it makes. The hexagon is a remarkably strong structure.

What school of mathematics did the bee attend? Really, what school? And then there is the little ant. You see, it has two antennae on its head, very fine antennae. But our antennas, the ones we put on our rooftops and ceilings, are thick and clumsy.

Its antennae are so fine that no scientist could make them. They serve a purpose: ants communicate with them. What school taught the ant to do that? These questions have no answer except that God created these creatures.

Read Saint Basil the Great's famous homily in the Hexaemeron. He says the ant gathers food with extraordinary diligence. It works day and night, even at midnight. It collects grains and seeds, carries them below ground, and stores them away for winter. Now listen to what it does.

If the seeds sit in that damp storehouse, what will happen? They will sprout. But the ant wants the grain itself for food. So what does it do? With its jaws it cuts each seed in two, crack, crack, crack, and then the seed will no longer sprout. Who taught it to do that?

As Saint Basil the Great says, these things are beyond description. I marvel at this wonder. How can there be unbelievers in such a world? Our age has presented the most astonishing phenomenon of creation.

Let us set all the other wonders aside. There is one extraordinary wonder. What is it?

It is our Church, the Orthodox Church. She is the miracle of miracles.

I had intended to stop after the first part, but I must leave soon. Please allow me a little more time.

I think a quarter of an hour will do. I wanted to divide this talk into two parts: the first miracle and the second. Since I must leave, I will spend a few more minutes on the second miracle, though I can only touch on it briefly.

It is our Church. Yes. She is more beautiful than the shining sun, more beautiful than the sea, more beautiful than all the lights that shine. I lift up my eyes to the mountains, from where help comes. She is greater than the galaxies, more beautiful than the whole universe. This is our Church, the Church of our Christ. There are profound similarities between the Church and the created, material world. I will tell you about them briefly. Here is one.

There is a likeness here. How did the world come to be? “By the Word of the Lord the heavens were established.” The Word of God is almighty. As Homer says, no sooner was the word spoken than the deed was done. With us, time passes between thought and action. Before the Acropolis could be built, architects had to plan it, and Pericles needed a whole team of workers.

They had to think through how to build the Parthenon. The world, too, was in God's thought from all eternity, and at the proper time that thought became reality. All that we see came to be through the Word of God.

The One who said, “Let there be light,” who said, “Let there be a firmament,” the God who said, “Let the earth bring forth plants,” who commanded the seas to bring forth great sea creatures, who created the stars, that same God said, “Let the Church come into being,” and the Church was born.

Yes, Scripture says this. Would you like to see where? Open the Gospel according to Matthew, chapter 16, verse 18. There you will find a passage of the greatest importance. Christ asked His disciples a question.

Christ asked them, “Who do people say I am?” After all the miracles He had worked and all His teaching, He wanted to hear what people thought of Him. They answered, “Some take You for John the Forerunner.”

“Others take You for Jeremiah, or Isaiah, or one of the prophets.” So Christ said, “Very well, people think of Me as an extraordinary figure, like the great figures of the Old Testament.”

“But you, My disciples, who have been with Me for three years, who do you say I am?” Then Peter, speaking for the Apostles, said, “You are the Christ, the Son of the living God.” Christ was moved and said, “Blessed are you, Bar-Jonah, for flesh and blood has not revealed this to you.” No human being taught you this. Science investigates and makes discoveries, and it will discover more. It searches and searches, and it discovers.

But the truths of the Gospel are beyond nature. They come by revelation; they are revealed to us. Revelation lifts the blindfold of atheism and unbelief from our eyes, and we see something wonderful.

So God revealed it through the Holy Spirit: this is the Church of Christ.

And Christ goes on to say, as John Chrysostom explains in a wonderful homily on this passage, “You are Peter, and on this rock I will build my Church.” He does not mean that Peter himself is the rock. That is how the papists misunderstand it when they claim to be Peter’s successors. By “rock,” Christ means faith in Him as the Son of the living God. That is why He goes on to say, “On this rock.”

“On this rock I will build My Church.” Just as God built the whole universe from the things of the material world, so, He says, on this rock He will build the Church of Christ.

So God is its creator. As He is the creator of the material world, so He is also the creator of the spiritual world we call the Church.

The Church. Here is another likeness: the material world came into being out of nothing, and the Church, too, came into being out of nothing. What was there at the start? Twelve Apostles. And what were twelve Apostles? In the eyes of the world, they were nothing. They were neither rich nor learned, neither orators nor philosophers. They counted for nothing. Yet from those twelve came the great Church of Christ, out of nothing. Just as the world was created out of nothing, so the Church of Christ arose from the twelve Apostles, people regarded as insignificant, looked down upon and despised. And the Church spread and spread, farther and farther. Even now, if you go to the distant huts of the Eskimos, their children are reading the words of the fishermen of Galilee: the Gospel of Christ. So one likeness is the Word of God. Another is that the Church, like the world, was brought into being through the Word of God, out of nothing.

The whole world is full of wonders. Scripture says that when the stars appeared in the sky, the angels were astonished. At the sight of the stars, they took up their harps and sang sweet songs to God.

But if the heavens are wonderful, there is another heaven, far more beautiful: a spiritual heaven. The Church speaks of its radiant stars, the Saints and the Fathers. As we heard today, one is “a star of many lights in the spiritual firmament.” What happens within the Church is wonderful, an awe-inspiring and hidden miracle. I have no time to explain it further, but I want to tell you what the Apostle says: through the Church, the manifold wisdom of God is made known.

God has a plan for His Church, just as He had a plan for the material world, which came into being as this beautiful creation. The Church, too, grows and moves forward, and through the ages it brings forth wonderful, astonishing things.

And the Apostle Peter says that the angels marvel at what happens in the Church even more than they marveled when the stars were created. They long to look into these things; they want to see what takes place within the Church.

They want to marvel at what happens in the Church of Christ. But what is the Church? Can we define it? The late Professor Androutsos said that we cannot give a complete definition, however hard we try. We can describe the Church as a tree planted by the Holy Trinity, a tree no one can uproot.

The Church is a lofty mountain, like the Himalayas. It stands firm, with its roots deep in the earth. The Church is a divine building, with Christ as its foundation. The Church is a ship sailing through the ages. It is an ark, and outside the ark there is no salvation. Outside the Church there is no salvation. The Orthodox Church is the Church of our Christ. But now, think of each one of you, every single one of you.

And second, the Church is more than the whole body of believers: each believer, too, is the Church. Every person is a world, a whole universe. Think of each human soul. Put the entire material universe on one side of a scale, the suns, stars, and galaxies, and on the other side put the soul of a person. I do not mean a king, a ruler, an emperor, or some great person. I mean even a beggar dressed in rags. The scale will tip toward that person’s soul.

That is how precious every human being is. Christ taught us this great lesson: “What does it profit a person to gain the whole world and lose his soul? Or what can a person give in exchange for his soul?” So here is what I want to say: we too once lived in darkness. Many of you here have a story of your own, a story of creation.

What story of creation? You lived in darkness, in ignorance, utter ignorance. “The earth was without form, and darkness covered the deep.” You were in darkness. But one day, in that darkness of your life, Glory to God, I do not know whether you feel it... Some have marked down two days of great importance: the day they were born, and an even more important day, the day when, in their heart...

The sun shone in their hearts. The sun shone, and that sun is Christ. And Christ said, “Let there be light.” Those souls saw Christ; they saw that light. What a great and awe-inspiring Mystery! It was the light of Tabor. If each of us examines our own life, we will see how we first caught sight of that light: a sermon we heard, a word of advice, a leaflet we read, pain or illness we experienced, a meeting, or some seemingly insignificant detail. Something split open within us, like an atom, and the radiant sun appeared in our soul. Glory to God for this revelation. So there are two births: our bodily birth and our spiritual birth, when we saw the light of Christ. Great Mysteries take place within the Church of our Christ. Finally, there is one more point of comparison, though here the resemblance ends. Christ said, “I will build My Church, and the gates of Hades shall not prevail against it.” What do the “gates of Hades” mean? They mean that the Church cannot be destroyed. Suppose the day comes, and these are such times, when Satan musters all his forces. Every demon, great and small, of every kind, will come out upon the earth and wage a terrible war. These are the gates of Hades, but they shall not prevail. They will not win. Christ will win. The Church cannot be destroyed. Everything else passes away. “Heaven and earth will pass away, but My words will by no means pass away.” That is the final point of comparison. Twenty centuries of history show us that this Church cannot be destroyed. How fiercely they fought her! How they tried to uproot this tree and bring the Church down! I cannot recount it all, but they achieved absolutely nothing. They were utterly defeated, while the Church remains unconquered through the ages. Let me mention one of them as I bring this talk to a close: Julian the Apostate, who, in the third century, resolved to tear down and destroy the Church with fury and passion. The first thing he did was forbid the preaching of the Gospel. He did not want anyone preaching anywhere, because he understood that the word of God brings a spiritual and immortal world into being. So he forbade it.

And afterward he set out against the Persians. On his journey to Persia, he passed a hermitage where an ascetic lived. This great and powerful man, with his officers around him, mocked the monk, who spent his nights beneath the stars holding a prayer rope and praying to God. He said to him, “Can you tell me what the carpenter is doing now?”

By “the Carpenter,” he meant Christ. He called Him that to mock Him. The monk answered at once: “At this very moment, the Carpenter you speak of is making your coffin, making your coffin.” He went on to battle, and there he was wounded. A deadly arrow lodged in his side. He put his cupped hand to the wound, and it filled with blood.

By grace, warm blood welled up from within him. He shed it with sorrow, tears, and sighs. “You have defeated me!” That is what they will all say, Tritsis, Papandreou, all of them!

But now we have gone beyond our allotted time!

We’ve gone over the limit, gone over it, gone over it, gone over it. What can we do? I admire my many fine colleagues who give uplifting sermons. I do not criticize them for their beautiful, uplifting sermons, so let them not criticize me for being fiery, getting angry, and raising my voice. That is needed too, isn’t it? Well, all right. So, to put it plainly, there is still more to say.

I would like to add one more thing. Forty years ago, when I was in Thessaloniki, I was walking alone through the streets. Suddenly I saw a young man running as fast as he could. I thought, “What has happened to make him run like that?” When he reached a telegraph pole, he climbed it like a cat, scramble, scramble, scramble, right to the top.

The Church of Christ is a sun, the miracle of miracles. And now these people come against her, like dwarfs before a giant, before a figure that reaches to the stars of heaven and created the whole world, including these very people. Yet they dare to treat the Church this way.

But these people are here for a moment, just a moment. I ask you: in a hundred years, who will remember Tritsis? Who will remember Papandreou? Who will remember the disgrace of Kastri? Who will remember our politicians? People will have to open dictionaries when a teacher asks, “Who was the minister of education in Athens?”

I do not know, I do not know. Today the newspapers print their names in enormous letters: Tritsis, Papandreou. They give all this attention to politicians. I do not want to single anyone out; I mean any politician whose name appears there.

All of that will fade, like fireworks. Those people will be gone. But after a hundred years, two hundred, four hundred, a thousand, two thousand, three thousand, and unto the ages of ages, you will still hear one name: the name above every name.

They will fade, they will fade. The carpenter is making their coffins.

Yes, they too will fade, and a cross will be placed over their graves. Or, if they do not want a cross, let them have some other symbol suited to their atheism and unbelief.

…yes, indeed. Now, as I come to a close, I must say I do not want us to call a truce just yet. How did I get sidetracked like this? You led me into it! I was right to warn you. In any case, I have something to share with you. I know you are deeply concerned. You take the affairs of the Church personally. Not many people do. You care about them as you care about your daughter, your child, your own concerns, your shop, your work, your wages, and your pension. You see the Church as your own concern. You are children of the Church, and you have the right to ask how things are going and what is happening in the Holy Synod. I owe you an answer, because I have said that we cannot settle the affairs of the Church without the people. We alone are not the whole Church. The Archbishop alone is not the whole Church, nor is the clergy alone. Who said they were? The Church is the people.

Even the humblest Christian, even a little child, has the right to voice the Church’s concern. The Church is the whole body of the faithful, clergy and laity together. And so the people ask: What will happen to the Church?

I tell you that there was a spirit of defeatism in the Holy Synod. With God’s help, it was overcome, though there were some sharp exchanges and stern words. Stern words indeed! You would have said, “That is Augustine, all right.” After a struggle in the Synod, I will spare you the details, we came to an understanding. To the Archbishop’s credit, he stated officially before all his colleagues that he would stand firm.

That is where we stand. We have a truce, and now we wait to see how events unfold. Still, I do not like the Church speaking the language of diplomacy. Christ said, “Let your yes be yes, and your no be no.” Let day be day and night be night.

Night is night. Let us call a spade a spade. I do not like hypocrisy. These two sides do not agree. Where are we going? Where are they going? Let politicians practice diplomacy; the Church has no diplomacy. Still, let us allow the Church some room to maneuver for the good of the nation, so that the nation is not divided, and so that these efforts at reconciliation may succeed and a fresh wind may blow. For this historic nation cannot bear division. It cannot bear it. It cannot bear it.

We must pay attention to this. We pray that God will bring a spirit of good judgment, love, and peace into the Church of Christ. We need that spirit. We will be the first to rejoice if the Church prevails in the end.

But I fear that a fifth column is at work within the Church. If it prevails and troubles arise, then I, at least, will have a duty to act. I told you this at our previous gathering, and I tell you again now. I hope things turn out well. If they do not, I remember Makriyannis.

Makriyannis was a layman. His body was riddled with bullets. He prayed with a prayer rope, had seven children, and could not read or write. Yet Makriyannis was worth more than all the bishops and patriarchs in the world, because he believed in God.

Let us follow Makriyannis, even a little. He was a remarkable figure in our country, a man who bore witness to his faith in Parliament. He had fought in the war, and his body was pierced through like a sieve.

Back then, the politicians were amusing themselves with prostitutes along the Seine. And once peace returned, they wanted to govern Greece. Makriyannis said to them, “Where were you, gentlemen? Where were you? You were absent when our nation faced its great call to arms, and now you show up.”

“I could spit at you,” he told them. But sadly, they governed, and Makriyannis did not. Diplomacy governed. Atheism governed. Unbelief governed.

They governed, and resistance from the Church was broken. Then, after a harsh winter lasting a hundred and fifty years, the Church of Christ awoke and, for the first time, said a historic no to those who attacked the faith and our homeland.

Yes, then, to bring this to a close, Makriyannis once said, “I do not know what others will do. As for me, I die for the truth.” And here, following his example despite my shortcomings, I say in your name as well: I die for the Gospel. I die for the Gospel.

And I believe that you who are here are people of action, not just people who speak and come here to applaud. I believe you are courageous children of Orthodoxy, with the blood of the martyrs and priests of Asia Minor and Pontus in your veins. I firmly believe that you too will say what Makriyannis said.

We die for the truth! We die for the truth!

Let Tritsis hear this. Let those in Kastri hear it, and let others hear it too: the carpenter is making their coffins.

As I have told you before, they have their slogans. I do not criticize their slogans.

Their slogans sound appealing, though they can be misleading. I am not criticizing their slogans. What is their slogan? “Here and now.” Yes, “here and now.” We have another refrain, one we heard in the Church today: “Now and ever, and unto ages of ages. Amen.” Today in the Church we commemorated the 355 Fathers who fought the heresy of the iconoclasts. We remembered those great men, those stars of Paradise, those resounding, golden trumpets. Their example fills us with courage. One of the hymns ends with these words: “Take courage, people of God, take courage!” Do not feel defeated. Put your confidence in God, for God will fight for us. We are not alone.

We are not alone. We are not alone. Behind us stand generations upon generations: martyrs and confessors, the heroes of 1821, and the martyrs of 1940 who laid down their lives on the high mountains. There are more with us than we can see. The Church triumphant is with us in heaven. Our parents, our fathers, our forebears are praying for us, and with God’s help we shall prevail.

With God’s help, of course. Until we meet again, whether here on earth or in heaven!

Παναγία Δέσποινα Θεοτόκε, Άγιοι Άγγελοι και Αρχάγγελοι, Τίμιε Πρόδρομε, Αποστόλων η δωδεκάς, οι δάσκαλοι και πατέρες Εκκλησίας, όσιοι και μάρτυρες, οι καλώς αθλήσαντες, οι στεφανωθέντες, πρεσβεύετε υπέρ του ελεηθήναι και σωθήναι τας ψυχάς ημών. Αμήν.

Θέλω απόψε, Αιδεσιμότατοι Πατέρες και ευσεβές ακροατήριον, θέλω απόψε να είμαι ειρηνικός. Πράγμα που δεν συμβάζεται με τον εκρηκτικό χαρακτήρα μου, όπως λέγουν οι κατήγοροί μου. Θέλω να είμαι ειρηνικός, διότι άλλωστε έχουμε τρεις μήνες ανακωχή μεταξύ Εκκλησίας και Πολιτείας.

Ψευδής ανακωχή είναι, αλλά εν πάση περιπτώσει ανακωχή είναι. Θέλω ο λόγος μου να είναι σήμερα όχι καταρράκτης, αλλά να είναι ένα ρυάκιον. Και το ρυάκιον πολλές φορές ποτίζει πολύ ευεργετικότερα από τον καταρράκτη.

Θέλω να είμαι εποικοδομητικός σήμερα, σας παρακαλώ να με βοηθήσετε εις τούτο. Ναι, γι' αυτό κι εγώ αρχίζω σήμερα το κήρυγμα με έναν λόγο του Αγίου Κοσμά.

Ο Άγιος Κοσμάς, ο οποίος είναι πρότυπον ιεροκήρυκος, πρότυπον. Ο Άγιος Κοσμάς λέει σε κάποια ομιλία του ότι στο μοναστήρι που ήμουνα, λέει, 20 χρόνια στο μοναστήρι, μια αιτία που σήμερα οι ιεροκήρυκες δεν είμαστε εντάξει, δεν προηγείται μια προστάδιο καταρτισμού μας μέσα στα κέντρα της Ορθοδοξίας, είτε αδελφότητες λέγονται είτε μοναστήρια λέγονται, ήταν 20 χρόνια.

Είμαι 20 χρόνια μέσα εκεί, εισκήτω, και λέγει μέσα ότι διάβασα πολλά βιβλία, διάβασα τα βιβλία όλων των ανθρώπων, είδα όλες τις πίστες, όλα που πιστεύουν, και είδα ότι όλα είναι κάλπικα νομίσματα, κάλπικος παράς φαίνονται.

Ένα είναι το γνήσιο νόμισμα, ένα είναι το διαμάντι. Και το διαμάντι που αστράφτει από όλες τις πλευρές του είναι η πίστις των Χριστιανών, η πίστις η Ορθόδοξος. Σ' αυτή γεννηθήκαμε, σ' αυτή βαπτιστήκαμε και σ' αυτή θα πεθάνουμε, λέει ο Κοσμάς ο Αιτωλός.

Και όπως λέγει και ο Απόστολος πιστός ο λόγος Η αλήθεια την οποία κηρύσσει η Ορθοδοξία μας είναι αλήθεια η οποία αποδεικνύεται δια πολλών τεκμηρίων, δια πολλών αποδείξεων. Έχει αποδείξεις; Μάλιστα, έχει αποδείξεις.

Μία από τις αποδείξεις ποια είναι; Τα θαύματα. Καμία άλλη θρησκεία δεν έχει τα θαύματα τα οποία έχει η Αγία μας θρησκεία. Ποιο πρώτο και ποιο δεύτερο να αναφέρω, να μνημονεύσω, που αποδεικνύει το καθένα από αυτά την αλήθεια της πίστεώς μας;

Όπως λέγω συχνά επάνω στη Φλώρινα, στα χωριά που πηγαίνω, παντού όπου κηρύζω, αλλά και εδώ στην Αθήνα που μου δίνεται ευκαιρία, λέγω: Εάν μπορείς να μετρήσεις τα άστρα του ουρανού, αν μπορείς να μετρήσεις την άμμο της θαλάσσης, αν μπορείς να μετρήσεις τας σταγόνας των ωκεανών και αν μπορείς να μετρήσεις τα φύλλα των δασών, άλλο τόσο τότε μπορείς να μετρήσεις τα θαύματα που έκαμε, κάμνει και θα κάμνει, εις πείσμα των αθέων, μέχρι συντελείας των αιώνων ο Κύριος ημών Ιησούς Χριστός.

Χριστός, μάλιστα. Και όπως λέγει κάποιος άλλος, ότι θα πρέπει, λέει, για να περιγράψουμε τα θαυμάσια, τα θαύματα της της θρησκείας μας, της πίστεώς μας, πρέπει, λέει, να γίνει η θάλασσα μελάνη και ο ουρανός χαρτί και τα δέντρα να κοπούν και να γίνουν μολύβια, και πάλι δεν φτάνουν να περιγράψουν τα θαυμάσια, τα θαύματα της πίστεώς μας. Υπερβολικά φαίνονται αυτά; Ποιητικά φαίνονται; Όχι δα, παρακαλώ.

Παρακαλώ, αν θέτε, διαβάστε το τέλος του Ευαγγελίου, πώς τελειώνει το Ευαγγέλιο του Ευαγγελιστού Ιωάννου, που λέγει ότι έστι και άλλα πολλά, τα οποία δεν περιγράφονται. Αν θελήσουμε να περιγράψουμε, ούτε ο κόσμος όλος χωρεί τα βιβλία τα οποία πρέπει να γραφούν. Αυτά είναι λοιπόν αναρίθμητα.

Εγώ λοιπόν απόψε που ήρθα εδώ στην αγάπη σας, θα σας παρακαλέσω να προσέξετε. Θα ομιλήσω μόνον δια δύο θαύματα. Το ένα θαύμα δεν είναι απλώς ένα θαύμα, αλλά έτσι συνοπτικώς το λέγω θαύμα, διότι πίσω από το θαύμα αυτό είναι απειρία θαυμάτων.

Και επίσης το άλλο θαύμα το ίδιο είναι, και ακόμα εις έκταση και βάθος μεγαλύτερο από το πρώτο. Το ένα θαύμα που συνοψίζει πλήθος αναριθμήτων θαυμάτων είναι, αγαπητοί μου, ο φυσικός κόσμος. Είναι το ελληνικό σύμβαν.

Είναι αυτά που βλέπουμε, όσα βλέπουμε. Είναι αυτά που η επιστήμη βλέπει με το μικροσκόπιο, βλέπει με το τηλεσκόπιο, βλέπει με τα ραντάρ, βλέπει με τα ποικίλα όργανα της επιστήμης, της τεχνολογίας, που παρουσιάζει καταπληκτικά πράγματα μπροστά στα μάτια μας.

Να, ορατά και αόρατα είναι ο φυσικός κόσμος αυτός. Πού είναι το θαύμα;

Είναι ότι ήτανε εποχή, κατά την πίστη μου, ότι δεν υπήρχε τίποτε, τίποτε απολύτως δεν υπήρχε. Από όλα όσα βλέπουμε, από τα υλικά πράγματα, από τα μικρότερα ως τα μεγαλύτερα, δεν υπήρχε τίποτε. Όχι! Όχι!

Απαντούν οι υλιστές και άθεοι. Τι απαντούν; Υπήρχε ύλη, Ναι, υπήρχε ύλη. Για να το εξετάσουμε εδώ λίγο, αν και εγώ απόψε δεν έχω σκοπό να σας κάνω πολιτικό μάθημα, αλλά εν πάση περιπτώσει, αφού υποσχεθήκαμε ειρηνικό κήρυγμα, επιτρέψατέ μου λίγα να είπω επ' αυτού. Λέγουν ότι υπήρξε ύλη.

Σε ύλη, λοιπόν, αλλά η ύλη είναι η ύλη που την οποία αυτοί εκθειάζουν και την παρουσιάζουν έτσι, είναι αδρανής, έτσι λέγουν αυτοί οι επιστήμοι, ανατρέπονται με τα δικά τους επιχειρήματα. Παν το κινούμενον υπό τινος κινείται. Ποιος την κίνησε την ύλη, να έχει αυτή την ταχύτητα, την φοβερή ταχύτητα, να περιστρέφονται οι πλανήτες με μια αστραπιαία ταχύτητα; Ποιος έδωσε την κίνηση; Ποιος έδωσε την γη; Ένας σβούρο έχει στον κοινό.

Ο σβούρος δεν κινείται μόνος του. Κίνησε, τον κίνησε εκεί τον σβούρο ένα παιδί. Αυτά πώς, βούρει αυτή, όχι απλώς βούρει, αυτή είναι φοβερά πράγματα. Λοιπόν, η ύλη είναι αδρανής. Ποιος έδωσε στην ύλη την κίνηση, αυτή τη διαταφυκτική κίνηση;

Λέγουν οι υλιστές, ναι, αλλά η ύλη είναι άλογος. Είναι άλογος η ύλη, δεν έχει λογική. Ενώ βλέπουμε με μια λογική ότι όλα έχουν γεωμετρία. Μέσα υπάρχει, μέσα στο μικρότερο πράγμα, γεωμετρία, άλγεβρα.

Σοβαρά πράγματα, καταπληκτικά. Ποιος έδωσε στην ύλη νου για να ποιήσει όλα αυτά τα θαυμαστά πράγματα; Λένε η ήρη, αλλά η ήρη είναι φθαρτή, δεν αιώνιος Το αποδεικνύουν επιστήμονες, επιστήμη που ξέρει να γράφεται με έψιλον κεφαλαίο.

Αποδεικνύει, λέγει ότι είναι φθαρτή η ύλη. Θα έρθει η ώρα που το σύμπαν των υλικών θα σβήσει. Και αυτός ακόμα ο ήλιος που βλέπετε, βλέπετε, θα σβήσει. Θα έρθει η ώρα, η στιγμή, όπως η καντήλα σβήνει όταν σωθεί το λάδι.

Έτσι και αυτή η μεγάλη, ο ήλιος θα σβήσει. Όταν εξαντληθεί εκείνο το ήλιο με την οποία καίγεται και φλογίζει και θερμαίνει και ζωογονεί τη φύση. Ήδη λοιπόν η ύλη, αλλά αυτοί θέλουν να δώσουν στην ύλη θεϊκές ιδιότητες.

Ξέρετε πώς μοιάζει αυτό; Εδώ έχουμε την Ακρόπολη, που έρχονται από όλα τα σημεία του κόσμου και παρακολουθούν μικροί και μεγάλοι και θαυμάζουν όλο το αριστοτέχνημα αυτό που έκτισε η πατρίδα μας, την ώρα που οι άλλοι μέσα στις στέπες της Ρωσίας τρώγανε βελανίδια, εμείς χτίζαμε Παρθενώνας.

Μεγάλο πράγμα, τιμητικό το έθνος μας, ιστορικό το έθνος μας, μεγάλη. Λοιπόν, θαυμάζουν τον Παρθενώνα. Ο Παρθενώνας, οι Ακρόπολοι σε όλοι αυτοί, η ύλη, ποια είναι η ύλη, το μάρμαρο Ε λοιπόν ξύφραμε τη θωρία των ληστών λέμε και εμείς ότι τα μάρμαρα εκεί που ήταν θαμμένα μέσα στα βάθη, μέσα στις πλαγιές του Πεντελικού όρους και κάτω στην πατρίδα μου, την Πάρο.

Δεν μπορείς να πεις ότι εκεί τα μάρμαρα κάναν σύσκεψη μόνα τους, συσκεφτήκανε. Ότι τώρα θα βγούμε από μέσα από τη γη, τώρα θα μετακινηθούμε, τώρα θα πάμε στο εργαστήριο, τώρα θα λαξευτούμε μόνοι μας, τώρα θα πάρουμε σχήμα, τώρα θα γίνουμε κολόνες, τώρα θα γίνουμε ρυθμοί, τώρα θα γίνουμε αγάλματα ωραία και θα πάνε μόνα τους. Είναι ποτέ έτσι μόνα τους αυτά; Ποιος είναι, ποιος μπορεί να το παραδεχθεί αυτό; Εάν λοιπόν εσύ δεν μπορείς να πιστεύεις ότι ο Παρθενώνας είναι μόνος του, μόνος του έτσι φύτρωσε με...

Δεύτερον, πολύ περισσότερο, δεν μπορούμε να παραδεχτούμε ότι αυτό το σύμπαν ολόκληρο, που είναι απέραντο, έγινε έτσι. Δεν μπορεί να γίνουν έτσι αυτά. Κάποιος τα έφτιαξε, και κάποιος ο οποίος δημιούργησε αυτό το ωραιότατο σύμπαν είναι αυτός ο δημιουργός.

Ας αφήσουμε λοιπόν τους υλιστές να φλυαρούν όσο θέλουν και να συγκρούονται μεταξύ των γνωμών και ελαφρών σκέψεών των. Ανοίγουμε εμείς τη Γραφή, και εδώ, μέσα στη Γραφή, είναι η απάντηση στο θέμα αυτό, στο ερώτημα αυτό είναι η απάντηση.

Ποια είναι η απάντηση; Είναι η απάντηση την οποία δίνει η Γραφή, ότι μέσα εκεί είναι το πανόραμα, στο πρώτο κεφάλαιο της Αγίας Γραφής, στη Γένεση, είναι το πανόραμα, ένα πανόραμα, τρομερό πανόραμα.

Πανόραμα, όπως όταν ανεβαίνεις επάνω στην κορυφή ενός όρους, πάνω στον Όλυμπο, βλέπεις κάτω ένα θαυμάσιο πανόραμα, όπως ανεβαίνεις επάνω στα Ιμαλάια, βλέπεις τις Άλπεις επάνω, βλέπεις ένα πανόραμα.

Ανάληψη, Ευαγγελισμός, Ευαγγελ Ποιος άλλος το είδε; Το είδε και άνθρωπος, άνθρωπος, άνθρωπος. Ποιος άνθρωπος το είδε; Ποιος θα το πει από εσάς; Το είδε ο Μωυσής, γι’ αυτό λέγεται θεόπτης, θεόπτης. Τρόπον τινά, ενώπιον του Μωυσέως, σαν κινηματογραφική ταινία, όπως βλέπει την κινηματογραφική ταινία, έτσι ενώπιον, στα μάτια, στους οφθαλμούς, στην όραση, παρήλασε όλη η δημιουργία.

Το παρελθόν το είδε από την αρχή της δημιουργίας του κόσμου, το είδε ο Μωυσής. Και το μέλλον το είδε πάλι ένας άλλος, το είδε ο Ιωάννης ο Ευαγγελιστής. Το πρώτο βιβλίο είναι το πανόραμα του παρελθόντος των αιώνων.

Το δε τελευταίο βιβλίο είναι το πανόραμα του μέλλοντος. Τι θαυμάσια πράγματα έχει γραφεί, η αρχή και το τέλος. Έτσι λοιπόν είναι αυτό. Ας ακούσουμε λοιπόν τι γίνεται. Τι γίνεται; Ακούετε η φωνή, μολονότι τα λόγια είναι σύντομα, εντούτοις όμως τα λόγια αυτά περιέχουν μεγάλη σημασία και επιστημονική ακόμα σημασία.

Ακούστε, λέει, μέσα στο χάος, η γη αόρατος και ακατασκεύαστος. Ακούστε η φωνή, ανθρωποπαθής έκφρασις, όπως μιλούμε εμείς δεν μιλάει ο Θεός.

Ο Θεός, αλλά έτσι εκφράζεται, για να μας δώσει να καταλάβουμε, να πάρουμε μια έννοια, έννοια, τι έννοια; Ότι λέει «γενηθήτω φως», και εγένετο φως, έλαμψε το φως, το φως έλαμψε. Το φως, τι είναι το φως; Ύλη είναι; Ενέργεια είναι; Τι είναι το φως; Η επιστήμη μέχρι σήμερα δεν είχε ορισμό του φωτός, δεν κατόρθωσε να δώσει ορισμό του φωτός, η επιστήμη μέσα, αλλά η επιστήμη είναι κάτι καταπληκτικό.

Είναι καταπληκτικό πράγμα. Λέγουν ότι το φως έχει ταχύτητα ανευπρουγμένα. Είναι ταχύτητα ότι στο δευτερόλεπτο, παρακαλώ, στο δευτερόλεπτο, παρακαλώ, τρέχει 300.000 χιλιόμετρα ή 20 καταλαμβάνει.

Η πρώτη λοιπόν ημέρα είναι η δημιουργία του φωτός. Η δεύτερη ημέρα, η δεύτερη ημέρα, δεν πρέπει να γνωρίσουμε την ημέρα ως μία μόνο ημέρα. Μπορεί να είναι ημέρα και περίοδος μακρά, μακρά. Εγώ όμως παραδέχομαι ότι είναι μία ημέρα, αν και αυτό οι πατέρες και οι δάσκαλοι έχουν την γνώμη ότι ήταν μακρά περίοδος.

Λοιπόν, λέγει, η δευτέρα ημέρα είναι: «Γενηθήτω στερέωμα». Ποιο είναι το στερέωμα; Στερέωμα, όπως ερμηνεύεται, είναι το πρώτο στοιχείο, είναι το φως. Αλλά το άλλο στοιχείο τι είναι; Η ατμόσφαιρα. Δηλαδή η ατμόσφαιρα να εξελιχθεί ως ένα είδος παραπετάσματος, ως ένα είδος διαφράγματος, το οποίο να χωρίσει το μεν λεπτόν, το μεν νερό που είναι ατμούς, να πάει προς τα επάνω.

Προς τα επάνω σχηματίζει τα νέφη τα μεγάλα, τας απεράντους δεξαμενάς από τας οποίας τροφοδοτείται η γη, το δε κάτω να σχηματιστεί να είναι το νερό, το ύδωρ, αυτό το νερό, δηλαδή δημιουργήθηκε το ύδωρ.

Το ύδωρ. Μετά, αυτή είναι η δευτέρα ημέρα. Η τρίτη ημέρα είναι η τρίτη δημιουργία. Η τρίτη ημέρα είναι: «Συναχθήτωσαν τα ύδατα». Τα ύδατα, λέει, που ήταν σκορπισμένα, μαζευθήκανε. Πώς μαζευθήκανε; Μέσα εις τις κοιλότητες. Το ότι η γη δεν είναι επίπεδος, είναι μεγάλη η σοφία του Θεού. Επίπεδος δεν είναι, αλλά έχει κοιλώματα, βαθιά κοιλώματα.

Και τα νερά λοιπόν έρευσαν μέσα στα κοιλώματα της γης τα απέραντα. Και σχημάτισαν ποταμούς μεγάλους και σχημάτισαν λίμνες χαριτωμένες. Όπως είναι η λίμνη των Πρεσπών. Θέαμα, αρπικό θέαμα είναι. Είναι υψόμετρο επάνω σε 700 to 800 μέτρα.

Μια λεκάνη θαυμασία με τα σπάνια φυτά τα οποία έχει ο τόπος εκείνος. Που έρχονται από τα διάφορα μέρη και θαυμάζουν το τοπίο εκείνο. Το εξαίρετο τοπίο των μεγαλείων του Θεού. Τα νερά λοιπόν μαζευθήκανε μέσα σε βυθούς, μεγάλους βυθούς, τόσους βυθούς μεγάλους.

Πόσοι είναι τα Ιμαλάια; Τα Ιμαλάια είναι δέκα χιλιάδες. Ε, αν πάρουμε τα Ιμαλάια, αν κάποιο χέρι πάρει τα Ιμαλάια και τα βυθίσει μέσα στον Ατλαντικό Ωκεανό, δεν θα καλυφθεί; Είναι βαθύτερον, το βάθος των ωκεανών είναι πιο βαθύ.

Έχει μήκος χιλιόμετρο, πολύ περισσότερο να πω ότι έχει τα Ιμαλάια και οι Άλπεις.

Εκεί άλπησε, μέσα μου χάνεται μέσα, άπειρο μέσα, βάθος. Εκεί λοιπόν μέσα συνήχθησαν τα νερά, νερά μέσα, στη θάλασσα μέσα, στα κοιλώματα αυτά. Μετά, συγχρόνως, την τρίτη ημέρα εδημιουργήθησαν οι βοτάνοι. Οι βοτάνοι βγήκε μέσα από την υγρασία, από τον ήλιο και από την υγρασία, παρουσιαστήκαν οι βοτάνοι, τα χορτάρια μέσα, οι χλώοι, οι θάμνοι, τα δέντρα, τα πιχύλα, τα δάση, τα πέραν, τα δάση. Τα φοβερά αυτά που έχουν.

Που είναι καταπληκτικά τα δάση αυτά, που έχουν μία ωραιότητα ανεκφράστου. Λέγουν σπάνια δέντρα ακόμα υπάρχουν κάπου, λέει, σ’ ένα πάρκο της Καλιφόρνιας. Υπάρχει ένα δέντρο το οποίο έχει ένα περίεργο όνομα.

Δέντρο το οποίο πάνε και το θαυμάζουν. Είπε η άλλη, τεράστιο δέντρο είναι, 110 μέτρα, φοβερό. Πες, φοβερά πράγματα, τρομερά, μέσα τα δέντρα αυτά, τα ποικίλα δέντρα. λοιπόν μετά ήμαθα στην τρίτη ημέρα δεν ήμαθα στην τρίτη ημέρα Μετά, ερχόμαστε στην τετάρτη ημέρα.

Το εταρτή ημέρα είναι γεννηθεί το φωστήρας. Διέταξε να βγουν οι φωστήρες. Ποιοι είναι οι φωστήρες; Οι δύο φωστήρες είναι ήλιοι. Βλέπετε, θα πείτε τώρα, μα πώς εσύ είπες ότι την πρώτη ημέρα έγινε το φως;

Ναι, αλλά πρέπει να ξέρουμε ότι ο ήλιος δεν είναι μοναδική πηγή φωτός.

Και προ του ηλίου υπήρχε φως, όπως και στον βόρειο πόλο είναι το Βόρειο Σέλας. Δεν υπάρχει ήλιος, αλλά με την αντανάκλαση έχει ο Θεός ποικίλους τρόπους. Πηγή φωτός δεν είναι μόνο ο ήλιος, ίσως ο ήλιος είναι η μικροτέρα πηγή φωτός.

Πριν του φωτός αυτού υπήρχαν άλλες πηγές φωτός και κατά τότε γιατί είναι εξαιρετικός, δημιουργήθησαν ο ήλιος αυτός και ο ήλιος για την ημέρα και η σελήνη για τη νύχτα. Αυτός ο ήλιος ο οποίος θερμαίνει.

Τι θαυμάζω; Ένα μόνο σας λέγω, εγώ θαυμάζω στον ήλιο ένα πράγμα, που είναι μια απάντηση στους αθέους, ότι ο ήλιος είναι ζυγισμένος. Τον εζύγισε κατά τρόπο θαυμάσιο, τόσο όσο φτάνει για τον άνθρωπο, για να θερμαίνεται ο άνθρωπος, να φωτίσει τον άνθρωπο.

Εάν ο χάρη πει ο Θεός μια μέρα να φύγει ο ήλιος, να πάει πιο μακριά, να βαδίσει, να βαδίσει μέσα στο χάος, και θα γίνει αυτό μια μέρα, μέσα στο χάος, να βαδίσει, να βαδίσει, να το δούμε μικρό, πολύ μικρό, Τότε ο έκαια λίμωνον θα παγώσει όλη η γη, βόρειος πόλος θα γίνει ολόκληρη η γη Θα χάσει τη θερμότητά του, θα πέσει η θερμότητά του και θα γίνει ολόκληρη η γη ένας βόρειος πόλος.

Εάν πάλι διατάξει τον ήλιο ο Θεός, φύγε από εκεί και έλα κοντά στη γη,

Καΐκαμε, κάρονα θα γίνομαι

Το θυδρίθμησε λέει κάποιοι αποκάλυψεις Αυτός ο καύσωνας που περάσαμε δεν ήταν τυχαίο γεγονός.

Γεγονός, ύψωσε τη θερμοκρασία λίγο, την άφησε και πέθαναν δύο χιλιάδες άνθρωποι. Λίγο την άφησε τη θερμοκρασία. Καύσωνας μέγας. Θα δούμε περίεργα φαινόμενα όταν τα σύμπαντα, τα στοιχεία της φύσεως, θα ταραχθούν και θα δημιουργηθεί μεγάλη αταξία. Η πέμπτη ημέρα είπε στα νερά, στους ωκεανούς, στις θάλασσες να βγούνε, να βγούνε, να βγούνε τα κήτη, τα κήτη, τα κήτη τα μεγάλα.

Μεγάλα κήτη, τα μεγάλα εκείνα κήτη, όπως είναι η φάλαινα, όπως είναι ο δελφίνας, όπως είναι ο καρχαρίας, που γέμισε μέσα εκατομμύρια των εκατομμυρίων. Τα μύρια έχει η θάλασσα, η οποία είναι ικανή, παρακαλώ, εάν δεν την καταστρέψουμε, εάν δεν την καταστρέψουμε. Υπάρχει φόβος να την καταστρέψουμε.

Πώς, να ρυπάνω με τη θάλασσα και να ψωφίσω το λέει και αποκάλυψεις. Θα ψωφίσουν όλα τα ψάρια, θα μην ψάρει μέσα. Δεν ψάρει, σιγά σιγά εξαλείφεται μέσα Και άντε τώρα η επιστήμη να φτιάξει ένα ψαράκι. Ούτε ένα ψαράκι, όλοι οι επιστήμονες να μαζευτούν.

Ένα ψαράκι δεν κάνουν αυτοί οι άνθρωποι, ένα ψαράκι. Λοιπόν, αυτή είναι η θάλασσα. Τώρα πάμε στην άλλη ημέρα. Στην έκτη ημέρα που διετάχθη η γη να βγάλει. Και έβγαλε η γη τα έντομα, τα ζώα, όλα αυτά.

Τα μικρότερα από τη μύγα. Από το έντομο το μικρό μέχρι τον ελέφαντα, αναρίθμητη ποικιλία, τα οποία διαιωνίζονται διαμέσου των αιώνων και λοιπά. Και τώρα πλέον την εβδόμη ημέρα ήταν πλέον έτοιμο το παλάτι.

Το παλάτι που ήτο, δεν υπάρχει στον πλανήτη άλλο αστέρι σαν κι αυτό.

Είπαν, είπαν, είπαν, ταξιδεύσαν, πήγαν στα φεγγάρια και λοιπά. Εκεί ούτε αρνάκια, ούτε λουλούδια, ούτε αηδόνια να κελαηδάνε, ούτε νερό, ούτε αέρας, τίποτα. Είχα να σκούσω οξυγόνο να αναπνέω και νερό, τίποτε απολύτως μέσα εκεί.

Και είπε ο αστροναύτης εκείνος ο Αμερικάνος: «Θεέ μου, Θεέ μου, πότε να κατεβώ στη γη, να ανοίξω την κάνουλα του σπιτιού μου, να πιω νερό, να δροσιστώ;» Αχάριστε άνθρωπε, αχάριστε άνθρωπε, αχάριστε άνθρωπε, που πίνεις ένα ποτήρι νερό. Θα έρθει η μέρα όμως, μην το θεωρείτε παράξενο, θα δίνεις λίρα, μια λίρα, και ένα ποτήρι νερό δεν θα βρίσκεις.

Τόσο σπάνιο θα γίνει, τίποτα. Όλα τα έδωσε ο Θεός, ο καλός Θεός, και ένα ευχαριστώ δεν βγαίνει από τα στόματα των ανθρώπων. Λοιπόν, τα είχε πλέον όλα έτοιμα και περίμενε τον Βασιλέα, ή μάλλον όχι, τον Αντιβασιλέα.

Βασιλεύς είναι μόνο ο Κύριος, τον Αντιβασιλέα, διότι ο Θεός, ο άνθρωπος, περίμενε τον Βασιλέα και βασιλεύσει, έτοιμα πλέον όλα. Σαν ένας πατέρας στοργικός που ενδιαφέρεται στο παιδί να αφήσει ό,τι χρειάζεται για να ζήσει, έτσι και ο στοργικός πατέρας μας, αφού εστόλισε τη γη με όλα αυτά τα ωραία πράγματα, κατόπι πήρε τον άνθρωπο, πυρίργο παιδόμενο, λένε οι πατέρες.

Δεν είπε πλέον «ἐξαγαγέτω», δεν είπε «γενηθήτω», δεν είπε «συναχθήτω», δεν είπε αυτά· τι είπε; Είπε μία λέξη, την οποία θα έπρεπε ο κύριος Σωτηρόπουλος, που ερμηνεύει τας Γραφάς, να μας ερμηνεύσει στο χωρίον αυτό.

Το χωρίον, το «ποιήσωμεν κατ’ εικόνα και ομοίωση», τι λέγει; Τρόπον τινά, αν επιτρέπετε, έκανε σύσκεψη. Έγινε ο άνθρωπος αντικείμενο ιδιαίτερας μερίμνης, ιδιαίτερας μερίμνης. Δηλαδή συνεσκέφθη με τις συσκέψεις της Αγίας Τριάδος. Λέει «ποιήσωμεν» η Αγία Τριάς. Ας τα ακούσουν αυτό οι χιλιαστές. «Ποιήσωμεν», πληθυντικός. Πατήρ, Υιός και Άγιο Πνεύμα συνεδριάζουν. Συνεδρίες του Αγίου Πνεύματος, της Αγίας Τριάδος συνεδρίες. Αντικείμενο ιδιαίτερας μερίμνης έγινε ο άνθρωπος.

Ο άνθρωπος, κατ' εικόνα και ομοίωση, μόνον τοιούτος άνθρωπος, μείγμα είναι ο άνθρωπος, ύλης και πνεύματος, μεικτόν είναι, κορωνίς της θείας δημιουργίας, ως άγγελος επί της γης, ως αντιβασιλεύς επί της γης αυτής, ευρίσκεται ο άνθρωπος. Και μόνον ο άνθρωπος, μόνον ο άνθρωπος να υπήρχε, τίποτε άλλο δεν έκαμε, έκαμε ο Θεός. Τίποτε άλλο δεν έκαμε, έκαμε ο Θεός. Και μόνον ο άνθρωπος να γεννόταν, Μόνο ο άνθρωπος, έφτανε ο άνθρωπος να αποδείξει ότι υπάρχει Θεός.

Ανθρωπογνωσία ίσον, γράψετε ίσον, ανθρωπογνωσία ίσον, ίσον, θεογνωσία, θεογνωσία. Άγνωστος, αυτός λοιπόν. Αλλά δεν είναι μόνο ο άνθρωπος, έκανε χιλιάδες εκατομμύρια. Το ελάχιστο, το πιο μικρό, το πιο μικρό, δώστε μου το πιο μικρό, λέγει ο Μέγας Βασίλειος στην Εξαήμερο.

Δώστε ήριγκο σε κατά, το μελετήσει, να το εξετάσει, όχι έτσι όπως το βλέπουμε, να το εξετάσει επιστημονικώς. Θα δεις ότι κάθε μικρό πράγμα έχει μέσα του μίαν, ή έχει μέσα του μεγαλείον το οποίο δείχνει ότι υπάρχει Θεός, ότι δημιούργησε ο Θεός.

Θα επιτρέψετε σε αυτό το σημείο να φέρω ένα-δύο παραδείγματα για να τελειώσω το πρώτο μέρος του λόγου μου. Τα πουλιά πετούν, ο αετός ψηλά ψηλά. Κάποτε εκεί στα Γρεβενά, πάνω ψηλά, στα ψηλά βουνά, επάνω εκεί των Γρεβενών, εκεί που εγράφη η μεγάλη ιστορία του γένους μας, εκεί απάνω είδα χρυσαετό.

Σαν στίγμα, σαν μικρό. Βλέπεις, μου είπε ένας βοσκός, αετός είναι. Διέγραφε λοιπόν κύκλους, και όντως κάθισε πάνω σε ένα βράχο. Χρυσαετός. Ήταν ένα προήλιο, μου λέει ο βοσκός, ότι αυτός, λέει, ο αετός που εμφανίστηκε στα χρόνια αυτά ήταν σημείο ότι κάτι μεγάλο θα γίνει πάνω στα ψηλά αυτά βουνά.

Ψηλά ο αετός. Και μόνο ο αετός. Το γεράκι. Το γεράκι. Οι Γερμανοί μελετήσανε πέντε χρόνια το γεράκι και από το γεράκι κάνανε τα Στούκας.

Τα στούκας, κρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρρ Έρψα τις βόμνες του, γεράκι. Λοιπόν, ποιος, δεν μου λέτε, εκεί να πάει η πελαργή. Έχω έναν πελαργό εκεί σε ένα χωριό που κάθε χρόνο τον θαυμάζω. Απάνω στο κοντονοστάζο ψηλά, ο ίδιος έρχεται, χρόνια ολόκληρα. Πελαργός, έρχεται πάνω εκεί και στείλει τη φωλιά του. Και ταξιδεύει μακριά, μακριά.

Ευαγγέλιο, Ευαγγελισμός, Ευαγγε Τίποτα δεν είπα, μέσα μυστήρια μια μέλισσα. Η Μέλισσα Λευτιά είναι το πιο στερεό σώμα των κυριτρίδρες που έχουν το εξάγωνο Είναι το εξάγωνο εκεί πέρα, την εξαγώνιο και λοιπά.

Σε ποια σχολή μαθηματικών εφοίτησε η μέλισσα; Μάλιστα, ποια σχολή; Εκείνο δε πάλι το μυρμήγκι, το μικρό μυρμήγκι. Που βλέπετε, έχει στο κεφάλι του δύο κεραίες. Λεπτότατες κεραίες. Ενώ οι δικές μας κεραίες που είναι πάνω στα δώματα, κεραίες στο ταβάνι, χοντροειδείς.

Αυτό έχει λεπτότατες κεραίες, δεν μπορεί να τις φτιάσει κανείς επιστήμων. Τέχνη, κεραίες, λεπτές κεραίες, έχουν σκοπό, συνεννοούνται με τις κεραίες. Σε ποια σχολεία σειρμάτων ευήνθησε το Μερμίνγκι, σε ποια σχολεία σειρμάτων ευήνθησε το Μερμίνγκι Αναπάντητα αυτά, παρά μόνο για να παραδεχθούμε ότι τα δημιούργησε αυτά ο Θεός.

Διαβάστε την περίφημη ομιλία του στην Εξαήμερο. Λέει, το μυρμήγκι μαζεύει, εργατικότατον, τίποτα δεν υπάρχει εργατικότατον ον από το μυρμήγκι. Εργάζεται ημέρα νύχτα συνεχώς και τη νύχτα τα μεσάνυχτα δουλεύει, εργάζεται και μαζεύει κόκκους, σπόρους τους μαζεύει και ανοίγει πόρτα και τους βάζει κάτω, τους αποθηκεύει και αποθήκη, έχει αποθήκη για το χειμώνα, φροντίζει και τους έχει κάτω στην αποθήκη. Άκου λοιπόν τι κάνει.

Αν τους αφήσεις κάτω στην αποθήκη, η υγρασία είναι στην αποθήκη, τι θα πάθουν; Οι σπόροι αυτοί θα φυτρώσουν. Αυτός δεν θέλει να φάει αυτό το φύτρωμα, πάει, πάει, θέλει σπόρο να φάει αυτός, θέλει καρπό να φάει, θέλει ουσία να φάει, θέλει αυτό. Τι κάνει λοιπόν το μυρμήγκι; Με τις δαγκάλες του κόβει το σπόρο σε δύο, κραπ, κραπ, κραπ, κραπ, και άμα κοπεί σε δύο δεν φυτρώνει, δεν φυτρώνει πλέον, δεν φυτρώνει, δεν φυτρώνει. Ποιος το δίδαξε;

Λέγουμε Ας Βασίλειος Ανεκδίγητα Περίεργο πράγμα. Απορώ μπροστά σε αυτά τα θαύματα. Σε αυτό το θαύμα. Πώς υπάρχουν άπιστοι μέσα στον κόσμο αυτόν; Ταύτερα. Κότυψαν τελειώς Ο σημερινός αιώνας παρουσίασε το πιο καταπληκτικό φαινόμενο της δημιουργίας.

Το πιο όλα τα άλλα να τα παραλείψουμε. Υπάρχει ένα καταπληκτικό φαινόμενο, το οποίο είναι φοβερό. Ποιο είναι το καταπληκτικό φαινόμενο;

Μπρος, είναι η Εκκλησία μας, η Ορθόδοξη Εκκλησία. Αυτή είναι το θαύμα των θαυμάτων.

Δεν έχω καιρό γιατί έρχονται να σταματήσω στο πρώτο μέρος, αλλά φεύγω, γι' αυτό θα παρακαλέσω να μου δώσετε λίγη προπροθεσμία ή διάβολη.

Πιστεύω σε ένα τέταρτο, πολύ σύντομα. Εγώ ήθελα να το κάνω εξαιρετικό, να το διαιρέσω σε δύο μέρη, το πρώτο θαύμα και το δεύτερο θαύμα. Αλλά επειδή βλέπω ότι θα φύγω, θα αναχωρήσω, γι' αυτό θα με αναγκάσετε, παρά την θέλησή μου, να επιμείνω λίγο περισσότερο, να προσθέσω λίγα λεπτά της ώρας. Ατελώς θα το εξετάσω το δεύτερο θαύμα.

Είναι η Εκκλησία μας. Ναι. Αυτή είναι η ωραιότερη από τον ήλιο που λάμπει. Αυτή είναι η ωραιότερη από τη θάλασσα. Αυτή είναι η ωραιότερη από τα πουλάμψη, λάμπουν. Εις τα όρη ψυχή αρθώμεν, όθεν βοήθεια. Αυτή είναι η ανώτερη από τους γαλαξίες. Αυτή είναι ωραιότερη από ολόκληρο το σύμπαν. Αυτή η Εκκλησία μας, η Εκκλησία του Χριστού μας. Υπάρχουν μεγάλες ομοιότητες μεταξύ της δημιουργίας, της Εκκλησίας, της Εκκλησίας και του υλικού κόσμου. Συντόμως θα σας τα πω. Μία είναι.

Μία ομοιότητα: πώς έγινε ο κόσμος; Τω Λόγω του Θεού οι ουρανοί εστερεώθησαν, με το Λόγο του Θεού. Παντοδύναμος ο Λόγος του Θεού. Άμα έπος, άμα έπος, άμα έργον, λέγει ο Όμηρος. Δεν είναι όπως εμάς που μεσολαβεί χρονικό διάστημα και χρειάζεται η σκέψη μας να γίνει πραγματικότητα, όπως προτού να γίνει η Ακρόπολη, μηχανικοί σκεπτόντανε, ολόκληρο συνεργείο είχε ο Περικλής.

Επίσης σκεφτόντανε πώς θα φτιάξουν τον Παρθενώνα, αλλά και ο κόσμος, η σκέψη ήταν μέσα στο Θεό προαιωνίως, αλλά η σκέψη αυτή επραγματοποιήθηκε στον κατάλληλο χρόνο, άμα έργο. Λοιπόν, έτσι όπως λοιπόν η γη, όλα αυτά που βλέπουμε, αυτά είναι δια του Λόγου του Θεού.

Αυτός λοιπόν που είπε «γενηθήτω το φως», αυτός που είπε «γενηθήτω το στερέωμα», ο Θεός που είπε «εξαχθήτω η γη βοτάνην», αυτός που διέταξε τας θαλάσσας να βγάλουν τα κήτη μεγάλα, αυτός που δημιούργησε τα άστρα, αυτός ο ίδιος Θεός είπε «γενηθήτω Εκκλησία» και γεννήθηκε η Εκκλησία.

Μάλιστα, το λέγει. Θέτε να το δείτε αυτό πού το λέει; Μάλιστα, ανοίξτε το κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο, κεφάλαιο 16, στίχος 18. Εκεί μέσα είναι μια περικοπή, σπουδαιοτάτη περικοπή. Ποια περικοπή; Εκεί λέει ότι ο Χριστός ερώτησε τους μαθητές του.

Λέει, ποια ιδέα έχουν για μένα ο κόσμος; Ήθελε να μάθει ο Χριστός τι ιδέα έχει ο κόσμος. Ύστερα από τα θαύματα που έκανε και τη διδασκαλία που έκανε, τον ερώτησε. Και είπαν αυτοί, λέει, ο κόσμος, λέει, σε θεωρούνε Ιωάννη τον Πρόδρομο.

Ας σε θερούνε η Ραμία, άλλη η Ισαΐα είναι των προφητών. Λοιπόν, λέει, καλά, λέει, ο κόσμος έχει τέτοια ιδέα, ότι με θεωρεί μια εξαιρετική προσωπικότητα, που είμαι όπως οι μεγάλες προσωπικότητες της Παλαιάς Διαθήκης.

Αλλά εσείς οι μαθητές που με βλέπετε τρία χρόνια μαζί, τι ιδέα να έχετε, αισιοψημένοι μαθητές; Και τότε ο Πέτρος, το στόμα των Αποστόλων, είπε: «Συ ει ο Χριστός ο Υιός του Θεού του ζώντος». Τότε ο Χριστός συγκινήθηκε και είπε: «Μακάριος, Βαριωνά, ότι σαρξ και αίμα ουκ απεκάλυψέ σοι». Δεν σε εφανέρωσε, λέει, ο άνθρωπος, δεν σε δίδαξε αυτό το πράγμα, διότι η επιστήμη ίσως ανακάλυψης, ανακαλύπτει, να ανακάλυψε μέσα εδώ, πώς άλλο ακόμα θα ανακαλύψει, ερευνά, ερευνά, ανακαλύπτει.

Ενώ οι αλήθειες του Ευαγγελίου είναι υπερφύση, είναι Αποκάλυψης, δεν είναι Ακάλυψης, είναι Αποκάλυψης. Αφαιρεί από τα μάτια μας το τυφλοπάνι, την αθεΐα και απιστία, και βλέπουμε ένα θαυμάσιο φαινόμενο.

Λοιπόν, έγινε Αποκάλυψης, εφανέρωσε ο Θεός το Πνεύμα το Άγιον ότι είναι η Εκκλησία του Χριστού.

Και λέει παρακάτω ο Χριστός, λέει ο Ιερός Χρυσόστομος, έχει μια θαυμασία ομιλία εις αυτό το ρητό, σε αυτή την αυτή, και λέει εκεί πέρα ότι είπε ότι «εσύ εί Πέτρος και επί ταύτη τη πέτρα οικοδομήσω την εκκλησία», δηλαδή όχι ότι ο Πέτρος είναι ο βράχος. Δεν είπε τέτοιο, όπως το παρεξηγούνε οι παπιστές που νομίζουν ότι είναι διάδοχοι του Πέτρου, αλλά εννοεί πέτρα και βράχο την πίστη σε αυτόν, ότι είναι ο Υιός του Θεού του ζώντος, και λέει παρακάτω «επί ταύτη».

Επί ταύτη τη πέτρα οικοδομήσω μου την εκκλησίαν. Θα οικοδομήσω, όπως επάνω στην ύλη, επάνω στα υλικά πράγματα, οικοδόμησε ολόκληρο το σύμπαν, επάνω, λέει, σε αυτό θα οικοδομήσω την Εκκλησία του Χριστού.

Συνεπώς αυτή είναι η Θεία, είναι προς τα γη δημιουργός, όπως είναι δημιουργός του υλικού κόσμου, έτσι είναι δημιουργός και του πνευματικού κόσμου που λέγεται Εκκλησία.

Εκκλησία. Άλλη ομοιότης. Ο κόσμος υλικός έγινε εκ του μηδενός και η Εκκλησία έγινε εκ του μηδενός. Έγινε. Τι ήταν; 12 Απόστολοι. Μα τι ήταν 12 Απόστολοι; Ήταν τίποτα. 12 Απόστολοι, ένα μηδενικό ήταν. Ούτε πλούσιοι ήταν, ούτε επιστήμονες ήταν, ούτε ρήτορες ήταν, ούτε φιλόσοφοι ήταν. Ένα μηδενικό ήταν. Και από το μηδενικό αυτό εβγήκε η μεγάλη Εκκλησία του Χριστού. Εκ του μηδενός. Ο τρόπος λοιπόν να δημιουργήθη ο κόσμος εκ του μηδενός, ούτω πως και εκ των 12 Αποστόλων, οι οποίοι θεωρούνται ως μη όντα, εξουθενωμένα και περιφρονημένα, εβγήκε η Εκκλησία του Χριστού, η οποία ξάπλωσε, ξάπλωσε, ξάπλωσε, ξάπλωσε. Και τώρα αν πάτε στους Εσκιμώους, τις καλύβες των Εσκιμώων, εκεί μέσα που είναι μακριά, Εσκιμώοι, τα παιδιά των Εσκιμώων διαβάζουν τα ρήματα των αλιέων της Γαλιλαίας, το Ευαγγέλιο του Χριστού. Λοιπόν, το ένα είναι ότι το Λόγο του Θεού, ομοιότης. Το άλλο ότι έγινε, ότι δημιουργήθηκε διά του Λόγου του Θεού εκ του μηδενός, και άλλη μία αυτή είναι.

Ότι είναι η Εκκλησία, ο κόσμος ολικός είναι πλήρης θαυμάτων. Πύρις θαυμάτων είναι Λέει μέσα η Γραφή, όταν βγήκαν τα άστρα στον ουρανό, οι άγγελοι, λέει, έμεναν κατάπληκτοι. Πήραν τις κιθάρες των και έψαλλαν ολόγλυκα τραγούδια στο Θεό, που είδαν τα άστρα.

Αλλά αν ο ουρανός είναι θαυμάσιος, πολύ ωραιότερος και είναι άλλος ουρανός. Είναι ουρανός, πνευματικός ουρανός. Πολύ φωτός λέει η εκκλησία Άστρα φωτεινά είναι οι Άγιοι και οι Πατέρες, όπως σήμερα ακούσαμε, αστέρας πολύφωτος του νοητού στερεώματος. Είναι κάτι θαυμαστό το ότι γίνεται μέσα στην Εκκλησία, είναι κάτι πολύ φοβερό, πολύ μυστικό θαύμα προκαλείται. Δεν θέλω, δεν μπορώ, δεν έχω καιρό να σας το εξηγήσω αυτό περισσότερο, αλλά θέλω να σας πω ότι λέγει ο Απόστολος. Ο Απόστολος λέγει αυτός ότι δια της Εκκλησίας φανερώνεται η πολυποίκιλη σοφία του Θεού.

Τι σχέδιο να έχει, εξελίσσεται, έχει για την Εκκλησία του, όπως είχε σχέδιο για τον υλικό κόσμο και εξελίχθη και εκτισήλισε, δημιουργήθη όλος αυτός ο πάγκαλος κόσμος, έτσι και έχει την Εκκλησία, έχει εξελίσσεται η Εκκλησία, εξελίσσεται, προχωρεί, προχωρεί, προχωρεί και παρουσιάζει αμέσως τους αιώνας θαυμαστά πράγματα, καταπληκτικά πράγματα.

Ο δε Πέτρος ο Απόστολος λέγει ότι αυτά που γίνονται στην Εκκλησία θαυμάζουν οι άγγελοι περισσότερο από ό,τι θαύμαζαν όταν δημιουργήθηκαν οι αστέρες. Και επιθυμούν, λέει, παρακύψαι, θέλουν οι άγγελοι να δουν τι γίνεται μέσα στην Εκκλησία.

Να θαυμάσουν τα φαινόμενα, αυτό το οποίο γίνεται μέσα στην Εκκλησία του Χριστού. Αλλά Εκκλησία, τι είναι Εκκλησία; Να δώσουμε ορισμόν; Δεν μπορούμε να δώσουμε ορισμόν, λέει ο αείμνηστος καθηγητής Ανδρούτσος. Είναι πράγματα τα οποία όσο προσπαθήσουμε, τέλειον ορισμόν δεν μπορούμε να δώσουμε. Η Εκκλησία περιγραφικώς είναι δέντρο που το εφύτευσε η Αγία Τριάς, και τέτοιο δέντρο δεν μπορεί να το ξεριζώσει κανένας.

Η εκκλησία είναι όρος υψηλόν, Ιμαλάια, στο οποίο είναι ακλόνητον, βαθιά έχει τις ρίζες μες στη γη. Η εκκλησία είναι οικοδομή θεία, θεία οικοδομή που δεν μπορεί το θεμέλιο να έχει το Χριστό. Η εκκλησία είναι πλοίο που ταξιδεύει ανάμεσα των αιώνων, είναι κιβωτός και εκτός κιβωτού δεν υπάρχει σωτηρία. Εκτός εκκλησίας δεν υπάρχει σωτηρία. Μέσα στην εκκλησία την Ορθόδοξο, αυτή είναι η εκκλησία του Χριστού μας. Θέτε όμως τώρα, αλλά και κάθε ένας από εσάς, κάθε ένα από εσάς.

Δεύτερο, δεν είναι μόνο το σύνολο των πιστών που αποτελούν την Εκκλησία, αλλά είναι ακόμα και κάθε ένας πιστός. Τι είναι; Ένας κόσμος είναι, ένας κόσμος είναι, ένας κόσμος ο κάθε ένας, ένα σύμπαν είναι, μικρό το σύμπαν, μέγα το σύμπαν, η ψυχή εκάστου ανθρώπου, η ψυχή εκάστου ανθρώπου, που αν πιάσεις μια ζυγαριά και βάλεις από τη μια μεριά ολόκληρο το υλικό σύμπαν, βάλεις ήλιους, βάλεις αστέρια, βάλεις γαλαξίες, βάλεις, βάλεις, βάλεις, βάλεις, βάλ Και από το άλλο μέρος της ζυγαριάς βάλεις την ψυχή, όχι ενός βασιλέως, ενός ηγεμόνος, ενός αυτοκράτορος, ενός μεγάλου, ενός επαίτου, ενός γάσικη που φορεί ράκη, η ζυγαριά θα κλίνει προς το μέρος της, ενός του ανθρώπου εκείνου.

Τόση μεγάλη αξία έχει ο άνθρωπος. Τέτοιο μεγάλο δίδαγμα έκανε ο Χριστός, ότι «Τι γὰρ ὠφελεῖ ἄνθρωπον ἐὰν κερδήσῃ τὸν κόσμον ὅλον καὶ ζημιωθῇ τὴν ψυχὴν αὐτοῦ; ἢ τί δώσει ἄνθρωπος ἀντάλλαγμα τῆς ψυχῆς αὐτοῦ;» Λοιπόν, θέλω να πω το εξής, ότι κι εμείς ζούσαμε μέσα στο σκοτάδι. Πολλοί που είστε εδώ μέσα, έχετε μια ιστορία, ιστορία δημιουργίας.

Ποια ιστορία δημιουργίας; Ζούσατε μέσα στο σκοτάδι, άγνοια, τελεία άγνοια, σκότος, η γη ην αόρατος και ακατασκεύαστος και άβυσσος εκάλυπτε αυτήν, είστε μέσα στο σκοτάδι, αλλά μια μέρα μέσα στο σκοτάδι αυτό της ζωής σας, ας έχει δόξα ο Θεός, δεν ξέρω αν το αισθάνεστε, μερικοί τα έχουν σημειώσει στο βίντεο των σημανταριώτων και έχουν σημειώσει δύο μέρες, μια ημέρα που γεννηθήκανε και μια ακόμη σπουδαιότερη ημέρα, την ημέρα που μέσα στην καρδ

Μέσα στην καρδιά τους έλαμψε ο ήλιος, έλαμψε ο ήλιος, και ο ήλιος είναι ο Χριστός. Και είπε ο Χριστός: «Γεννηθήτω το φως». Και οι ψυχές αυτές είδαν τον Χριστό, είδαν το φως αυτό. Μυστήριο μεγάλο αυτό, φοβερό μυστήριο και λοιπά. Ήταν το φως, το Θαβώριο φως. Και κάθε ένας από εμάς, αν εξερέσει, αν εξετάσει τον εαυτό, θα δείτε πως είδε το φως: ένα κήρυγμα που άκουσε, μια συμβουλή που άκουσε, ένα φυλλάδιο που διάβασε, ένας πόνος που αισθάνθηκε, μια ασθένεια που αισθάνθηκε, μια συνάντηση ή κάποια λεπτομέρεια, ασήμαντη λεπτομέρεια, έκανε να γίνει διάσπαση του ατόμου και να εμφανιστεί ο ήλιος, ο λαμπρός, μες στην ψυχή. Δόξα τω Θεώ δι' αυτή την αποκάλυψη. Δυο φορές λοιπόν, μια η γέννηση σαρκική και μια η πνευματική γέννηση, για τις οποίες είδαμε το φως του Χριστού. Μυστήρια μεγάλα γίνεται μέσα στην Εκκλησία του Χριστού μας. Τέλος, έχει και μια άλλη ομοιότητα, η οποία δεν είναι πλέον... Δεν ομοιάζουν. Είπε ο Χριστός: «Οικοδομήσω την Εκκλησία και πύλαι Άδου ου κατισχύσουσιν αυτής». Τι σημαίνει «πύλαι Άδου»; Δηλαδή ότι είναι ακατάλυτος, ακατάλυτος. Εάν υποθέσουμε ότι έρχεται εκείνη η μέρα, αυτές οι μέρες, τόσο καιρός είναι τέτοιος, θα κηρύξει ο σατανάς πανστρατιά, πανστρατιά. Όλα τα δαιμόνια, μικρά και μεγάλα, όλων των αποχρώσεων και χρωμάτων, όλα θα βγουν πάνω στη γη και θα παλέψουν φοβερόν πόλεμον. Πύλαι Άδου, αλλά ου κατισχύσουσιν. Δεν θα νικήσουν. Θα νικήσει ο Χριστός. Πύλαι Άδου. Είναι ακατάλυτος η Εκκλησία. Καταλύονται όλα αυτά. Ουρανός και γη παρελεύσονται, οι δε λόγοι μου ου μη παρέλθωσι. Αυτή είναι η τελευταία ομοιότης στην οφεινάχη. Αυτή λοιπόν την Εκκλησία, ότι είναι ακατάλυτος, το αποδεικνύει η ιστορία 20 αιώνων. Και είναι ακατάλυτος. Πώς την πολεμήσαν, πώς την πολεμήσε, πώς προσπαθήσαν να την ξεριζώσουν, το δέντρο αυτό, πώς ήθελαν να την γκρεμίσουν, πώς ή πώς αναρρύθμιτος... Δεν πρόκειται να κάνω καμίαν αυτή, αλλά δεν κατόρθωσαν τίποτε απολύτως. Και αναφέρω ότι αυτοί νικήθηκαν κατά κράτος και η Εκκλησία μένει αήττητος διαμέσου των αιώνων. Λένε μάλιστα για έναν από αυτούς, αναφέρω και τελειώνω τον λόγο, αναφέρω για τον Ιουλιανόν τον Παραβάτην, κάτι ο οποίος απεφάσισε τον τρίτον αιώνα να εκκρημνίσει, να καταστρέψει την Εκκλησία με λύσσα, με πάθος. Και το πρώτο έργο το οποίο έκανε, απηγόρευσε το κήρυγμα του Ευαγγελίου. Δεν ήθελε να κηρύττουν πουθενά, γιατί καταλάβαιναν ότι ο λόγος του Θεού είναι ο δημιουργός πνευματικού κόσμου και αθανάτου κόσμου. Το απηγόρευσε.

και εξεστάθευσε κατόπιν αντίον των Περσών, πήγε κάτω στα Σπέρσας Και ταξιδεύοντας προς τις Πέρσες πέρασε από ένα ασκητήριο που ήταν μέσα ένας ασκητής. Και κοροϊδεύοντας τον ασκητή που περνούσε νύχτες κάτω από τα άστρα κρατώντας κομποσκοίνι, για να προσεύχεται στο Θεό, κοροϊδεύοντας αυτός ο μεγάλος και υψηλός, με τους επιτελείς του, τον μοναχόν, τον καλόγερο, του λέει: Τώρα μπορεί να μου πεις τι κάνει ο Μαραγκός;

Ο Μαραγκός, έλεγε το Χριστό, Μαραγκό τον έλεγε, τον κορόιδευε. Απήντησε αμέσως αυτός, απήντησε ο Καλόγερος: «Αυτή την ώρα ο Μαραγκός που λες εσύ φτιάχνει το φέρετρό σου, φτιάχνει το φέρετρό σου». Όταν πήγε εκεί πέρα, έφυγε, πήγε, πολέμησε, εκεί τραυματίστηκε, ένα βέλος θανατηφόρο τον πλήγωσε, του καρφώθηκε στα πλευρά του και εκεί, βγάζοντας, έβαλε τη φούχτα κοντά στην πλευρά του και γέμισε τη φούχτα.

Γέννησε το χάρι του από αίμα που έφεγε μέσα, θερμό αίμα, το σκόρπισε, με λύπη και με δάκρυα και αναστεναγμούς, με νίκηξες, να ζω, ρε! Αυτό θα πούνε όλοι! Τρίτσηδες, Παπανδρέου και όλοι αυτό θα πούνε!

Τώρα όμως παραβήκαμε τον όρο!

Με τον όρο, παραβήκαμε τον όρο, παραβήκαμε τον όρο, παραβήκαμε τον όρο. Και να κάνουμε, δεν ψυχοσχέδικα, εγώ θαυμάζω. Και έχω πολλούς σπουδαίους συναδέλφους, οι οποίοι είναι του εποικοδομητικού κηρύγματος. Αλλά όπως εγώ δεν τους κατηγορώ για τα ωραία εποικοδομητικά κηρύγματα, ας μην με κατηγορούν και εμένα ότι είμαι εκρηκτικός και θυμώνω και φωνάζω, γιατί χρειάζονται και αυτά. Χρειάζονται ή δεν χρειάζονται; Λοιπόν, εντάξει. Συνεπώς, ούτω πως είπαν στο Λιανό ακόμα θα ήταν.

Ακόμα θα ήθελα να προσθέσω το εξής, ότι εκεί στη Θεσσαλονίκη που ήμουν προ 40 ετών, περπατούσα στους δρόμους ολομόναχος, κοιτάζω ξαφνικά ένα νέο να τρέχει ολοταχώς. Λέω, τι έπαθε αυτό και τρέχει; Και εκεί που βρήκε ένα τηλεγραφόξυλο, ένα στύλο, σκαρφάλωσε όπως σκαρφαλώνουν οι γάτες, κράπου, κράπου, κράπου, κράπου και ανέβηκε πάνω στο τηλεγραφόξυλο.

Ήλιος είναι η Εκκλησία του Χριστού, το θαύμα των θαυμάτων. Έτσι είναι, μας ήρθανε αυτοί οι νάνοι, οι νάνοι μπροστά στον γίγαντα, στη μορφή την ουρανομήκη που αγγίζει τα άστρα του ουρανού και τους θαλάμους και τον κόσμο ολόκληρο δημιούργησε και αυτούς τους ίδιους ακόμα να τολμήσουν να έχουν αυτές τις διαθέσεις απέναντι της Εκκλησίας.

Αλλά αυτοί είναι στιγμιαίοι, στιγμής στιγμής. Σας ρωτώ, μετά 100 χρόνια ποιος θα θυμάται τον Τρίτση, μετά 100 χρόνια ποιος θα θυμάται τον Παπανδρέου, μετά 100 χρόνια ποιος θα θυμάται τα αίσχη του Καστρίου, μετά 100 χρόνια ποιος θα θυμάται τους πολιτικούς μας, μετά 100 χρόνια ποιος θα θυμάται; Θα ανοίγουν λεξικά, θα ρωτάει ο καθηγητής ποιος ήταν υπουργός της Παιδείας στην Αθήνα.

Δεν ξέρω, δεν ξέρω. Τώρα οι εφημερίδες γράφουν τεράστια γράμματα, τεράστια. Τρίτσης, Παπανδρέου, το όλο και όλος είναι για τους πολιτικούς. Να μην εξαιρέσουμε κανέναν, γιατί θέλω να δημιουργήσω ότι αυτή η εντύπωση των κρατηριών ή οποιοδήποτε όνομα πολιτικού γράφονται εκεί πέρα κλπ.

Όλα αυτά λοιπόν θα σβήσουν, σαν πυροτεχνήματα θα σβήσουν. Θα λείψουν αυτοί μέσα. Λοιπόν, αλλά και με 100 χρόνια, και με 200 χρόνια, και 400 χρόνια, και 1.000 χρόνια, και 2.000 χρόνια, και 3.000 χρόνια, και στον αιώνα των αιώνων θα ακούετε ένα όνομα, το υπέρ παν όνομα.

Θα σβήσουν, θα σβήσουν, ο μαραγκός φτιάχνει το φέρετρό τους.

Λοιπόν, θα σβήσουν λοιπόν και αυτοί, και πάνω στα μνήματά τους θα μπει ένας σταυρός. Ή αν δεν θέλουν να μπει σταυρός, ας μπει άλλο σύμβολο το οποίο να αρμόζει στην αθεΐα και την απιστία τους.

...πιστίατρος, μάλιστα. Τώρα, τελειώνοντας, λέγω ότι δεν θέλω να έχουμε ανακοχή τώρα. Πώς παρεκτράπηκα τώρα σ' αυτό, πώς με παρασύρατε! Καλά σας έλεγα εγώ. Λοιπόν, εν πάση περιπτώσει, τώρα το θέμα είναι ότι έχω να σας μεταδώσω. Ξέρετε ότι αγωνιάτε, ότι το θέμα της Εκκλησίας το θέλετε προσωπικό. Δεν είναι πολλοί αυτοί που θέλουν το θέμα προσωπικό. Το θέλετε προσωπικό το θέμα. Όπως θέλετε το θέμα της κόρης σας, του παιδιού σας, των ζητημάτων, του καταστήματός σας, της εργασίας σας, του μισθού σας, της συντάξεώς σας. Θεωρείτε προσωπικό θέμα την Εκκλησία, εσείς είστε παιδιά της Εκκλησίας και έχετε δικαίωμα να ρωτάτε πώς πηγαίνουμε, τι γίνεται μες στην Ιερά Σύνοδο. Εγώ λοιπόν οφείλω, επειδή είπα ότι τα θέματα της Εκκλησίας δεν μπορούμε να τα λύνουμε ερήμην του λαού. Δεν είμαστε μόνο εμείς Εκκλησία, δεν είναι μόνο ο Αρχιεπίσκοπος Εκκλησία, δεν είναι μόνο ο κλήρος Εκκλησία. Ποιος το είπε; Εκκλησία είναι ο λαός.

Ο τελευταίος Χριστιανός και ένα παιδάριον ακόμα έχει το δικαίωμα να εκφράσει την αγωνία της Εκκλησίας και η Εκκλησία είναι σύνολο πιστού λαού που διαιρείται εις κλήρον και λαόν. Λοιπόν, ο λαός ρωτά: τι θα γίνει η Εκκλησία;

Λοιπόν, σας ομιλώ και σας λέγω ότι κάποιο πνεύμα ιτοπαθίας υπήρχε στην Ρασίνοδο αλλά με τη βοήθεια του Θεού ενικήθηκε το πνεύμα αυτό και ύστερα από ορισμένες αψιμαχίες και με γλώσσα αυστηράν. Αυστηράν, αυστηράν, αλλά με δείτε πως στη μόνος σύνοδο θα πείτε: Αυγουστίνος, αυτός είναι Αυγουστίνος. Λοιπόν, ύστερα από μάχη εις καιρόν, μέσα ύστερα σύνοδον και λοιπά που δεν λέγω λεπτομέρειες, κατόπιπίσαμε, πρεμετωμολογήσαμε προς τιμή του Αρχιεπισκόπου, εδήλωσε επισήμως ενώπιον όλων των συνεργατών ότι θα μένει ανένδοτος.

Εδώ είμεθα, εδώ είμεθα, εδώ βρισκόμεθα, βρισκόμαστε σε ανακωχή και περιμένουμε τώρα να εξελιχθούν τα γεγονότα, να μαζευτούν, αν και εμένα δεν μ' αρέσει. Με αρέσει η εκκλησία να έχει γλώσσα διπλωματίας, ο Χριστός είπε άρχιστο το ναι και το όχι, όχι, ναι αυτή η μέρα η μέρα και νύχτα νύχτας,

Νύχτας, η σκάφη σκάφη και τα σύκα σύκα. Δεν μου αρέσουν οι υποκρισίες. Εδώ δεν συμφωνούν τα δύο ρεύματα. Πού πάμε; Πού πηγαίνουνε; Το τέλος, διπλωματία ας έχουν οι πολιτικοί, διπλωματία δεν έχει η Εκκλησία. Αλλά ας επιτρέψουμε, τέλος πάντων, έναν ελιγμόν, έναν ελιγμόν της Εκκλησίας προς το συμφέρον του έθνους, να μην διχαστεί το έθνος, είτε να επιτύχουν οι προσπάθειες αυτής της συμβιλιώσεως και να πνεύσει ένας άνεμος, γιατί αυτό το έθνος, το ιστορικό, δεν αντέχει, δεν αντέχει, δεν αντέχει στη διαίρεση.

και σε αυτό πρέπει να το προσέξουμε και ευχόμεθα ο Θεός να πνεύσει πνεύμα σωφρονισμού και πνεύμα αγάπης και πνεύμα ειρήνης μέσα στην Εκκλησία του Χριστού. Είναι ανάγκη να πνεύσει. Θα χαρούμε πρώτοι εμείς εάν νικήσει η Εκκλησία τελικώς.

Εάν όμως δεν τον άλφα ή τον βαλλολόγο, ο ένας ο άλλος από εδώ δεν ξέρει ότι επικρατήσει, διότι φοβούμαι πως υπάρχει πέμπτη φάλαγγα, πέμπτη φάλαγγα δρα μες στην Εκκλησία. Φοβούμαι μήπως αν η πέμπτη φάλαγγα επικρατήσει και γίνονται μέσα ιστορίες και λοιπά, εγώ τουλάχιστον είμαι υποχρεωμένος, σας το είπα και την προηγουμένη συγκέντρωση, σας το λέγω και τώρα, μόνο ότι ελπίζω ότι θα έχουμε καλά αποτελέσματα, εάν δεν επισημαίνετε τότε και εγώ θυμούμαι τον Μακρυγιάννη.

Μακρυγιάννη, Μακρυγιάννη, λαϊκός ήτανε, τρύπιο το κορμί του ήτανε, τρύπιο, τρύπιο από σφαίρες, κομποσκοίνι έκανε, εφτά παιδιά είχε, πολύτεκνος ήτανε, αγράμματος ήτανε. Αλλά αυτός ο Μακρυγιάννης άξιζε παραπάνω από τους δεσποτάδες και τους πατριαρχάδες όλου του κόσμου γιατί πίστευε στο Θεό.

Ας μιμηθούμε λίγο και εμείς τον Μακρυγιάννη, εδώ που ήταν μέσα στην πατρίδα μας ένα φαινόμενο και ένας σωσταρισμός μεγάλος και υψηλός μέσα, ο οποίος μες στη Βουλή έδωσε τη μαρτυρία της πίστεώς του. Ήταν κατ' εκείνον τον καιρό αυτός που πολεμούσε και το κορμί του ήταν κόσκινο, τρυπημένο από κόσκινο.

Οι πολιτικοί άνδρες τότε διασκεδάζαν με πόρνες στον Σηκουάνα, στον Σηκουάνα, και άμα έγινε η ησυχία ήθελαν να κυβερνήσουν την Ελλάδα και τους είπε ο Μακριάνης, που ήρθαστε κύριε εσείς, που ήρθαστε εσείς, Απόντες στα μεγάλα προσκλητήρια του γένους μας, τώρα είστε παρόντες.

Που να σας φτύσω, που να σας φτύσω. Και τους είπε, αλλά δυστυχώς αυτοί κυβέρνησαν και όχι ο Μακρυγιάννης. Δεν κυβέρνησε ο Μακρυγιάννης, εκυβέρνησε η Διπλωματία, εκυβέρνησε η Αθεΐα, εκυβέρνησε η Απιστία.

Οι κυβέρνησαν όλοι αυτοί, διέλυψαν αντιστάσεως για νέας εκ μέρους της Εκκλησίας Και ύστερα από χειμέριον άρχη, 150 έτη, χειμέριον άρχη, χειμέριο 150 ξύπνιζε η έκκληση για τον Χριστού Και είπε για πρώτη φορά ένα ιστορικό όχι στους επιδρομείς της Πίστεως και της Πατρίδος.

Ναι, λοιπόν, έλεγε ο Μακρυγιάννης, να τελειώνω, έλεγε κάπου: Δεν ξέρω τι θα κάνουν οι άλλοι, εγώ πεθαίνω για την αλήθεια. Και εγώ εδώ, μιμούμενος τον Μακρυγιάννη παρά την ατέλειά μου και με το όνομά σας λέω: πεθαίνω για το Ευαγγέλιο, πεθαίνω για το Ευαγγέλιο.

Και πιστεύω ότι κι εσείς που είστε εδώ δεν είστε μόνο άνθρωποι των λόγων, άνθρωποι της θεωρίας, άνθρωποι οι οποίοι έρχεστε απλώς εδώ για να χειροκροτείτε, αλλά πιστεύω ότι είστε παιδιά της Ορθοδοξίας, ηρωικά παιδιά, ότι μέσα στις φλέβες σας υπάρχει αίμα μαρτύρων και ιερέων της Μικρασίας, του Πόντου και Μικρασίας. Πιστεύω ακραδάντως ότι κι εσείς θα πείτε το λόγο του Μακρυγιάννη.

Πεθαίνουμε για την αλήθεια! Πεθαίνουμε για την αλήθεια!

Ακουέτω ταύτα, ας ακούσει ταύτα και ο Τρίτσης, ας ακούσει ταύτα το Καστρί, ας ακούσουν και άλλοι ότι ο μαραγκός φτιάχνει το φέρετρό τους.

Εμείς, όπως κι άλλοτε σας είπα, αυτοί λένε έχουν σύνθημα, δεν κατηγορώ τα συνθήματά τους.

Οι σύνθηματά τους έχουν ωραία σύνθηματα, παραπλανητικά δεν το κατηγορώ. Λοιπόν έχουν σύνθηματα, πώς το λένε το σύνθημα, εδώ και τώρα, πώς το λένε, εδώ και τώρα. Εμείς έχουμε ένα άλλο σύνθημα, το οποίο να ακούμε σήμερα στην Εκκλησία μας. Έχουμε τον Ιν Κιαΐ και στους αιώνας των αιώναν αμήν. Τέλος, σήμερα στην Εκκλησία που επήγαμε, που εορτάσαμε τη μνήμη 355 πατέρων, οι οποίοι επολέμησαν την αίρεση των οικονομάχων, σήμερα που εμειονεύσαμε τα μεγάλα ονόματα τα μερήπνο άνδη του παραδείσου τους αστέρες, τους πολυβότους τις άλπινγες, τις χρυσές και όνειες άλπινγες ηλεκτριζόμενα από το παράδειγμα των πατέρων και σε ένα από πολιτικιών του λέγει τελειώνει, τελειώνει τα πολιτικιών του θάρση, θάρση λαέ του Θεού παρεθάρος, παρεθάρος μην έχεις το αίσθημα της γενευτικότητας όχι, το αίσθημα της γενευτικότητας του Θεού και γαρ ο Θεός πολεμήσει περιβάλλον δεν είμαθα μόνη

Δεν είμαστε μόνοι, δεν είμαστε μόνοι. Πίσω μας, πίσω μας είναι γενεά γενεών, πίσω μας είναι μάρτυρες και ομολογητές, πίσω μας είναι ήρωες του '21, πίσω μας είναι όλοι αυτοί, πίσω μας είναι οι μάρτυρες του '40, πίσω μας που άφησαν τα κορμιά πάνω στα ψηλά βουνά, πίσω είμαστε περισσότεροι, όλοι εδώ είμαστε η Εκκλησία των, η θριαμβεύουσα Εκκλησία που απάνω από τα ουράνια, οι γονείς μας, οι πατέρες μας, οι προγονείς μας προσεύχονται και θα νικήσουμε με τη βοή

Βέβαια, τη βοήθεια του Θεού, αμήν! Όλοι μαζί, όλοι μαζί, το σταυρό σας κανονικά, η φωνή σας μέχρι τα άστρα του ουρανού, όλοι μαζί: Δι' ευχών των Αγίων Πατέρων! Κύριε Ιησού Χριστέ, ο Θεός, ελέησον ημάς, αμήν! Καλή αντάμωση, είτε εδώ στη γη είτε στον ουρανό!