Ο πεντηκοστός ψαλμός και η ταπεινή καρδιά

Ἡ ἀγγλικὴ μεταγραφὴ εἶναι αὐτόματη μετάφραση τῆς πρωτότυπης ἑλληνικῆς διάλεξης. Ἐνδέχεται νὰ περιέχει σφάλματα· ἡ πρωτότυπη ἑλληνικὴ ἠχητικὴ ἐγγραφὴ εἶναι ἡ ἔγκυρη πηγή. Ὁρισμένα ἀποσπάσματα παραλείπονται βάσει ἐκδοτικῆς πολιτικῆς.

The sacrifice to God is a broken spirit; a broken and humbled heart God will not despise.

Dear faithful gathered here, I glorify our Lord Jesus Christ, who has once again granted us the grace to gather in this church tonight. I glorify Him because, even in my old age, He gives me the strength to preach the Word of God.

And He gives you, His chosen flock, the eagerness to hear the words of the Gospel and its preaching. To hear the Gospel preached is a privilege for the human soul.

And blessed, he says, is the one who speaks to ears that listen. We are studying the Scriptures. The subject of our talks during Holy and Great Lent is the well-known Fiftieth Psalm, the psalm of all who repent in every age. Teachers and Fathers of our Church have written and preached on this psalm. One of them, in particular, loved it so dearly...

He loved this psalm so much that he wrote a whole work of nearly a thousand pages on it. Another distinguished teacher of our people, Eugenios Voulgaris, wrote a separate work interpreting this psalm, Psalm 50.

This psalm is a sea of meaning. We spent time with it last year, and we are doing so again this year. During these first three Sundays of Holy and Great Lent, I have given three sermons on it. I hope you remember them.

We explained the first verse on the Sunday of Orthodoxy: “I will teach transgressors Your ways, and the ungodly will turn back to You.” And we said that each of us should be a missionary in our own small way. As I told you, we do not have to go to India, Ethiopia, the North Pole, or far away to Africa.

To preach the Gospel in those places is the blessing of the missionaries. But you can be a missionary, a preacher of the Gospel, in your own home, among your relatives, friends, and acquaintances.

A Christian who does not edify another Christian, or other people, is no Christian. On the second Sunday, we explained the words, “Deliver me from bloodguiltiness, O God, the God of my salvation.” And we described the tragedy of our history.

We said that the twentieth century is the century of blood. Never before has the world seen so much blood as in the twentieth century, which boasts of its scientific achievements. Two world wars and other wars have turned the earth into one great river of blood.

And as I said, in that river even a horse would be swimming in blood up to its bridle. We also said that there is a danger that we ourselves may be numbered among killers. For it was said plainly: a person does not kill only with weapons, with deadly weapons.

A person can also kill another in the heart. The Holy Spirit said it plainly through John the Evangelist: “Whoever hates his brother is a murderer.” You kill the other person in your heart.

Tonight, in this other sermon, we explained the words: “Create in me a clean heart, O God.”

And renew a right spirit within me. Do you remember, my dear brothers, when we spoke about this in the language of psychology? We said that every person has two selves within the heart, not just one. One is the self of Adam, and the other is the self of Christ. These two selves struggle against each other.

They pray and wage a fierce struggle.

The sinful self must be drowned, utterly destroyed, crucified, so that only the self of Christ remains. At present we are all centered on ourselves. Selfishness is the center of our lives.

But Christ must become the center of our lives. We must become centered on Christ. Right now, we are centered on ourselves.

It was considered a great advance for humanity, a great discovery, when the belief held for many centuries was overturned: that this earth, this grain of sand, was the center of the universe. That belief was called geocentric. It held that the earth was the center around which all the stars in heaven revolved.

That is not correct. Science has shown it, and Scripture agrees.

The Scriptures agree: the Earth is not the center. Science has shown that, in our part of the cosmos, the sun is at the center. So it is not Earth-centered, but sun-centered. Yet we are centered on ourselves, and self-centeredness is the source of all sorrow. That ‘I’ within us must be broken: the wretched ‘I,’ the fearsome ‘I,’ the terrible ‘I,’ the beastly ‘I,’ the demonic ‘I.’

This “I” within us must be broken, and another “I” must take its place: the “I” of Christ. The Apostle Paul says, “It is no longer I who live, but Christ who lives in me.” Oh, what great words these are! The old man no longer lives within me.

A clergyman who had been ordained once told me something that moved me. “Until yesterday,” he said, “I was the old man. Now that man no longer lives; the new man lives.” The old man must die within us so that Christ may live: Christ rather than Adam, Christ the founder of a new world.

John Chrysostom says that only Paul could speak those words; he himself could not. And if John Chrysostom could not say them, how much less can we? The Lord Jesus Christ must be the center and the axis around which everything turns.

Centuries will pass, and humanity will be drenched in tears, until the day comes when the whole earth, all humanity, says: “It is no longer I who live, but Christ lives in me”, Christ, who is blessed forever. That is what we said in brief. I remind you of it because I believe I need to say it again. Today we will go a little further and explain another verse I mentioned at the beginning of my talk: “A sacrifice to God is a broken spirit; a broken and humbled heart God will not despise.” What do these words mean? I will put them simply so that everyone here can understand, and I ask you to listen closely to this explanation, as you always do. What does ‘sacrifice’ mean? It means taking something that is yours, something you regard as your own, and offering it up. You offer it to God, or to your homeland, but above all to God. In ancient times, including the time of Christ, the poor brought a pair of doves to the temple. Those who were better off brought lambs; others brought oxen. People offered different kinds of sacrifices. And the things we offer are sacrifices too.

We offer incense to God as a sacrifice. The candles, the icons we make, the painting of our churches, and the churches we build are also sacrifices, ways in which we worship God.

But what is the finest sacrifice in the world? All these things already belong to God. As we said at the end of the last sermon, God asks something of us. What is it? Everything is mine, He says. What does He ask from us, from each human being? Two tears from our sinful eyes.

Our eyes are dry. If you gathered all the tears people shed, you would make a lake larger than Lake Prespa. People weep and weep, but they never weep for their sins.

And you who are here in the Church, examine yourselves. Two tears, tears of metanoia, of repentance: these are the finest sacrifice to God. Tears are the blood of the heart. This is the sacrifice God asks for. And where does it come from? From a heart centered on Christ, rather than on itself.

It comes from a humble heart, a heart that is sensitive. What kind of sensitivity? How can I put it to you, my children? What does it mean to be sensitive? Let me give you a few examples so you can understand what I mean tonight.

Someone with keen hearing can pick up the slightest sound. And do you know which animal has especially keen hearing? The dog. Its ears are close to the ground, and it senses an earthquake before the seismograph registers it.

The dog is the first to sense an earthquake. When you hear dogs barking, it means an earthquake will occur. Their ears are close to the ground. A person hears nothing, but the dog does. Of course, people have ears and can hear too. Yet one kind of hearing differs from another.

Think of someone sleeping beneath a poplar tree while a breeze blows. He can hear even the faint rustle of a leaf.

The human ear can be remarkably sharp. And, if you like, science has made other ears too: instruments that can hear.

...science. And if you want to see an ear like that, an imitation, go up Mount Vitsi. You will see a mechanical ear there: a radar. Science has made an imitation of the human ear, though it does not amaze me. If you told someone that radar had simply grown there, they would say, “Are you crazy? Someone built it!” Yet the radar is only a feeble imitation of the human ear. There is a radar up on the mountain, and you have two radars of your own. You hear and hear and hear. The radar up there hears from a hundred, two hundred, even three hundred kilometres away. It hears the noise of aircraft and immediately gives the warning: “Watch out! Enemy aircraft are coming!” So there is an ear that hears sounds from far away, and He gave us...

God gave us ears to hear. Animals have ears as well. But there is another kind of ear, and it is rare. Perhaps one person in a thousand has this hidden ear.

That is why Christ said again and again, “He who has ears to hear, let him hear.” I mean the ear that catches the sounds of the Most Holy Spirit, the whispers of God.

So we need this sensitivity in order to hear. Think of a little child, so sensitive and innocent that a stern look from his mother, or a mild word from his father, brings him to tears.

“What have I done, Mother? What have I done, Father? Why are you scolding me?”

You scold him, but once he is grown, he has become a delinquent. No matter how many tears his mother sheds, how much his father says, or what counselors and spiritual fathers tell him, he just laughs. When he was little, a stern look from his father would upset him. Now he is a delinquent and a scoundrel. That is why I reproach the children. They have become so hardened that they no longer have ears to hear their father’s or mother’s advice. Instead, they listen to the devil.

He is young and unfeeling; now he has grown. What do we call this condition in psychology, in criminology, in the language of the police and prosecutors, and of those who deal with moral questions? Those are the most serious questions, because the crisis among people is above all a moral crisis.

What is this insensitivity called?

I mean a different kind of psychology from what is taught in schools. That is psychology without a soul, a materialist account of the human being. I mean the understanding of the soul taught by a Saint who soared like an eagle to Mount Sinai. There he served God, loved God, and lived in vigil, sleeping only an hour or two each day.

He kept vigil. Beneath the stars, he sang a hymn to the eternal God.

He was an eagle. What are we? Sparrows? Not even sparrows, worms.

The saint kept vigil every night. Yet if I invited you here for a vigil on Wednesday or Thursday night, very few would come. Even once a month seems too much.

He wrote a book, The Ladder, which has been translated into languages throughout the world, yet we Greeks scarcely read it. In it there is a chapter on spiritual insensitivity. What is this insensitivity?

You see someone who has lost all spiritual feeling, he says. You speak to him about God, and he yawns. You speak to him about angels, and he yawns. You speak to him about Hell, and instead of trembling, he feels nothing. But mention cancer, illness, an earthquake, a fire, a shipwreck, or poison, and he is moved.

Tell him about Hell, which is more fearful than all of these. Our forebears used to hear of Hell and tremble. Now he laughs. He has no spiritual feeling at all. This insensitivity is called hardness of heart, and there are people whose hearts have hardened. Who were they in Christ’s time? The scribes, and the Jews more generally. Some people say, ‘If only Basil the Great, John Chrysostom, or the Fathers of the Church were here to speak! What is there to go and listen to now?’

I want to hear him, for Christ came down here to earth. Is there anyone else like him? What have we learned, gentlemen, from the Gospel? We are nothing, nothing, beside what Christ said. He alone preached truths beyond anything else. However far human science advances, it will never reach the words of Jesus of Nazareth. Someone once said that even if there were people on other planets, they could have no religion greater than the one Christ taught. And who listened to him? Those whose hearts were receptive. The scribes, the Pharisees, the educated and the wise? No. Glory to God, it was the fishermen, the unlettered, the shepherds, and especially the women and the children. They listened to Christ and drank in his words with all their hearts.

Yet people listened eagerly to His holy words and said, ‘Never has anyone spoken as this man speaks.’ Still, His teaching left some completely unmoved. Those Jews remained unmoved. You heard in today’s Gospel how deeply they grieved Christ.

It was rare for Christ to become angry, but He did. In today’s Gospel, you hear the pain He had borne for so long: ‘O faithless and perverse generation, how long shall I be with you? How long shall I bear with you?’ Elsewhere, after He had worked a miracle, Christ was pained because they refused to believe Him and went on accusing and slandering Him.

He was grieved by the hardness of their hearts. Their hearts remained hardened until they nailed Him to the Cross. Hardness of heart! The rocks split open, but their hearts did not. They remained unmoved, utterly without feeling.

Even the moon and the stars were moved. On Great Friday we shall hear the plea, ‘Save us.’ Save us from this insensitivity, from this hardness of heart. Judas had a hardened heart, and others who witnessed Christ remained unmoved.

Repentance can be rare, and hearts can remain very hard. Now, I do not mean that we should accuse our Jewish friends of every evil. They too are human beings.

Ask around; read and see for yourselves. I fear the Chiliasts seek to undermine Christianity, and I worry about the spread of Marxism and Freemasonry. I think also of the Jewish people. The Apostle Paul, himself a Jew, weeps for them. Yet the Apostle Paul sends a flash of light down through the ages. What does he say? That the day will come when the Jews too will repent and turn to Christ.

What a bright and glorious day that will be: the day when the Jews believe in Christ and become Christians too, and there will be one flock. So, my God, give us a soft heart. Christ, give us a heart of flesh, a humble heart.

A heart that responds to Your messages and can weep. How does sin affect such a heart? Let me give you another example. I will tell you a little story, a memory from my childhood. As I told you, I was born in a small village.

It was a very poor village. People left for the ends of the earth, going wherever they could earn their bread, because the land was all rock. Sometimes they came home when they were old, with no pension and no home.

Our people have suffered so much, so much. In those days, elderly men would return to the village with no pension. Today we have everything, and still we grumble. Those dear elderly men came back, good and innocent people. We children would go to them, not to make fun of them, but because we admired them.

Those elderly men would call us over. One had come back from Africa, another from Australia, another from India, another from Russia. They had heard all kinds of languages.

We learned languages from them too, Russian, English, and others. They were well-traveled people who had covered countless miles. And life itself is a university, so what good are all those universities? a Teddy Boy may have studied at ten universities, but the university of life is something else. It is a different kind of university, and it teaches you a great deal. Well, one winter day, this elder called us children over and said, “Hold out your little hands.” So we held out our little hands, just like this.

‘What do you want, Grandpa?’ we would ask. ‘Go to the brazier, take a burning coal, and put it in your hand.’ Who would put that in his hand? We children, with our soft hands? We ran away. ‘Grandpa, what are you saying? Put a coal in our hands? We’ll be burned!’

‘Take the coal,’ he said, holding out his hand. ‘Put it here.’ The coal sat in his palm, and nothing happened. He laughed. Why? Our hands were sensitive, but his had lost their feeling. For forty years he had worked in the mines at Lavrio, without the machines they have now. His hand had grown hard.

His hand had grown hard and calloused, with skin so tough he could hardly feel anything. I give you this example to show that the soul, too, can be sensitive or it can become unfeeling. That worker labored in the mines of Lavrio until his skin grew so tough that even a hot coal could not burn it. In the same way, the sinner is a worker laboring in the mines of the devil.

That is how a person grows hard, harder and harder, until he notices nothing and feels nothing. His heart has hardened. Lord, save us and give us a contrite spirit, a humble heart. How does this happen? Gradually. A person grows hard little by little, just as Judas changed little by little until he reached the point of betraying his Teacher.

Let me tell you something else. When I was a student in Athens, in those difficult years, I lived among other young men, fine young men. One of them impressed me. He was poor and was studying theology.

We became roommates. He did not realize I could hear him; I was lying in bed. But at midnight he would get up and weep and weep.

Why did he weep? Over a single impure thought. My God, over a single impure thought! I admired him and thought him a saint. I said to myself, ‘One day this young man will become a great teacher and a Father of the Church.’

Life took him here and there. He served as a soldier. He had graduated at the top of his theology class, a man of remarkable intelligence and ability. Thirty years later, he called me on the telephone and asked me to visit. I went to see him and found him unrecognizable. I asked him about his faith.

“I believe more than I did when I was a student, because I have read and seen many things. I have come to believe that under the stars there is no other name than the name of Jesus Christ.” Yet he had changed completely. The man who once wept over a single impure logismos, an intrusive thought, no longer wept over his sins.

It happens little by little, little by little. Cancer, too, does not suddenly appear in a person. Ask a doctor: it develops gradually. Lord, give us a broken spirit, a broken and humbled heart that You will not despise. That is the kind of humble, sensitive soul and heart we need.

That is what I wanted to say to you, my beloved, prompted by this verse at the end: we must have a humble heart, a heart that is sensitive. Now you may ask: does every sin harden a person? Does any sin do it, whether lying or stealing or something else?

As a great educator once said, whoever steals an egg will steal an ox. It happens step by step. Just as there is a ladder of virtue, there is a ladder of wickedness down which a person can descend. So we must take great care in how we live.

We must watch out for more than grave sins. I told you about that young man who wept over one impure logismos, one intrusive thought. Countless such thoughts come to us, yet we feel no sorrow and shed no tears. Then we go to our spiritual father and laugh as we speak to him.

There are no tears in confession. I ask the spiritual fathers, “Has anyone wept?” What have we come to, my father? A broken spirit and a humbled heart: that is the sacrifice God truly desires.

Now you may ask which sin it is. Every sin hardens a person, but one sin above all makes the heart hard. It turns a person to stone, to granite. You might sooner break granite than break such a heart.

Which sin is that, my beloved? It is pride, that great and foremost sin.

This sin cast Lucifer down from the stars of heaven. He shone in God’s heaven like a star of the first magnitude, the foremost angel. Yet he fell. Why? Because of pride. He said, “I am not content with my place. I will rise high above the stars and set my throne above God.” This is the superman, the superman of Nietzsche.

I would like to develop this further.

And this is where humanity tends today: “We have no need of God. We have no need of Him. Man is God. Man is a superman.” Hitler said it, Mussolini said it, Stalin said it, the Marxist says it, and others say it too.

What do they mean by God? Man is God. What great pride! The superman, the French superman, with people like these, the superman becomes less than human, a killer of men, and falls ever lower. Just as Lucifer fell from the heights of heaven into the abyss of Hades, into that dark, dark Hades, he became Hades, he became Satan, so pride brings a person crashing down. Pride.

Pride is the fundamental, the first sin. From it, as from a seed, all the sins of humanity spring.

What is the remedy? Is there a remedy? What is the remedy for pride?

A broken spirit and a broken heart: humility is the remedy. Think of Socrates’ words, “Know yourself,” words known to our ancient forebears. We must feel deeply how small and insignificant we are.

Yes, indeed. What should you think about? Let me offer two or three thoughts; I do not have time to go into this fully. Perhaps another opportunity will come to explain more about how we acquire humility, holy humility, and escape the snares of pride.

You who are proud: what were you a hundred years ago? Nothing. Nothing at all. Today you may boast that you are president, prime minister, minister, governor, bishop, Metropolitan, or Patriarch. But what are you? You were nothing. And how did you come to be? O God, we do not think about these things. Material concerns and the world have swallowed us up, and we do not stop to think deeply about the roots of our existence.

Then the time came for you to be born. It is no small thing that some people were born before Christ, others after Christ, and others at a particular time. It has meaning and significance.

You were born, but how? Allow me to speak plainly. What I am about to say is not shameful. Do not treat everything as shameful. It is people who can be shameful. So allow me to speak in realistic terms.

What were you in your mother’s womb, that wondrous workshop? Every woman’s womb is a workshop; do not look at it with impure eyes. My God, what a workshop it is! Children come from it. So what were you in your mother’s womb? Forgive me for saying it: a little bit of mucus, a tiny bit. And from that, I became a fully formed human being.

What are you boasting about? Why are you so proud? Here is another thought. We are here in Florina. Tell me, who was the great man in Florina a hundred years ago? He would go out in his carriage, and everyone would see him and say, “Who is that? He is the leader.”

The leader. Tell me, who was the bishop here in the city a hundred years ago? Who was the richest person in town? And you men who are so easily captivated by beauty, tell me: who was the most beautiful woman in Florina, the one everyone admired? Gone. After a hundred years, nothing at all. Man is nothing, nothing. All is vanity. What is man?

What is man? A worm before God, a worm, if we set aside the soul, which gives him such great worth. I am speaking only of the body. Picture a worm. What if it suddenly raised its head and said, “Watch out, man! I will defeat you. I will crush you. I am the worm!”

“Look at me. Pay attention. I am the worm! What have you to say about me?” If you heard a worm speak like that, what would you say? “Get out of here before I step on you.” With one foot, a man could crush thousands of worms.

“I am a worm and not a man.” So is every human being, whatever name he bears.

And if someone today lifts up his head, lifts it up again and again, this worm before God, and boasts, saying, “I am a superman, a superman, a superman,” then yes, that is where pride ends.

Someone may boast of holiness and virtue, like a Pharisee. But what are your virtues? Let me explain something Scripture says about human holiness. Even the greatest saint, what is that saint’s holiness beside the holiness of Christ, the holiness of God?

“One is Holy, one is the Lord, Jesus Christ, to the glory of God the Father.” What are we? We are not the whole number one. Christ alone is one. We are a fraction, a fraction that will never reach the whole. No one on earth is perfect. We must recognize that we are still imperfect.

We must confess our imperfection, yet long for perfection. We must see where we stand and look toward the summit. How we long to reach it and become perfect!

That is the longing we should have, the hope and the feeling we should carry. So, humility. What is your virtue? A filthy rag, a foul, repulsive rag. That is how the prophet describes even our righteousness.

So we have nothing to boast of. Be humble, O man. “A sacrifice to God is a broken spirit; a broken and humbled heart God will not despise.” Where is that humility?

Read the prophet. God asks, “Upon whom shall I look?” Where shall I turn my gaze? Where shall my soul find rest? Where shall my spirit find rest?

“I look upon the quiet and gentle person who trembles at my words.” God is close to the one who listens to Him attentively, with katanyxis, with compunction, and with a tender heart, and trembles at His words. With fear, yes, with fear. Yet we push and shove to approach the Holy Chalice! “Work out your own salvation with fear and trembling,” says the Apostle Paul.

And the prophet Ezekiel speaks of this too: “My God, take this heart of stone from me, this unfeeling heart, and give me a heart that can feel Your presence.”

Take away this stony heart of mine and give me a heart that feels You, a heart that aches for You. What you heard today is not my own words. It comes from the Fathers, from Holy Scripture, from psychology, and from all of human life. I can see how eagerly you listen, and that pleases me. I am speaking to people who are ready to hear. Tonight, let us pray and ask God to give us a humble heart, a humble heart like David’s.

David would rise in the night and weep until his bed was soaked with tears, crying, “Have mercy on me, O God.” May God grant us a heart like the hearts of the children who were thrown into the blazing furnace.

Those children confessed, “We have sinned and broken Your law; we are unworthy.” May God give us such a heart. May He give us a heart like the Apostle Paul’s. Pride has consumed us, pride has consumed us.

Socrates, come back into the world and teach us again to know ourselves. Apostle Paul, come and teach us your great humility. Most Holy Theotokos, enlighten us. As Kosmas says, “When I see a proud person, it is as though I see the devil.”

“And when I see a humble person, it is as though I see an angel.” That is all, my dear ones.

Θυσία τῷ θεῷ πνεῦμα συντετριμμένον, καρδίαν συντετριμμένην καὶ τεταπεινωμένην ὁ θεὸς οὐκ ἐξουθενώσει.

Δοξάζω, ευσεβές εκκλησίασμα, δοξάζω τον Κύριον ημών Ιησού Χριστόν, που και πάλι απόψε μας αξιώνει να συγκεντρωθούμε εδώ εις το ναόν. Τον δοξάζω γιατί τώρα στα γεράματά μου μου δίνει μια δύναμη. Δι' να κηρύττω τον Λόγο του Θεού.

Αλλά και διότι και σε εσάς, το εκλεκτό πίμνιο, σας δίνει μια προθυμία. Δια να ακούτε τα λόγια του Ευαγγελίου, το κήρυγμα του Ευαγγελίου. Το να ακούει κανείς το κήρυγμα του Ευαγγελίου είναι ένα προνόμιο της ανθρωπίνης ψυχής.

Και μακάριος, λέγει, ο λαλών εις ώτα ακουόντων. Ερμηνεύουμε. Το θέμα των ομιλιών μας την περίοδο της Αγίας και Μεγάλης Τεσσαρακοστής είναι ο περίφημος Πεντηκοστός Ψαλμός, που είναι ο Ψαλμός των μετανοούντων όλων των αιώνων. Επάνω στο ψαλμό αυτόν έγραψαν και εκήρυξαν διδάσκαλοι και πατέρες της Εκκλησίας μας. Ένας μάλιστα τόσο πολύ αγαπομένος

Πολύ αγαπούσε τον ψαλμό αυτό, ώστε έγραψε ολόκληρο σύγγραμμα από χίλιες περίπου σελίδες. Ένας άλλος εκλεκτός διδάσκαλος του γένους μας, ο Ευγένιος Βούλγαρης, αυτός έγραψε άλλο ειδικό σύγγραμμα που ερμηνεύει τον ψαλμό, τον πεντηκοστόν ψαλμό.

Πέλαγος νοημάτων είναι ο ψαλμός αυτός. Εμείς και πέρυσι και φέτος ασχολούμαστε με τον ψαλμό αυτό. Και φέτος έχουμε κάνει τις τρεις Κυριακάς της Αγίας και Μεγάλης Σαρακοστής. Έκαναμε τρία κηρύγματα, πιστεύω να τα ενθυμείσθε.

Το πρώτο ερμηνεύσαμε την Κυριακή της Ορθοδοξίας. «Διδάξω ἀνόμους τὰς ὁδούς σου, καὶ ἀσεβεῖς ἐπὶ σὲ ἐπιστρέψουσι». Και είπαμε ότι πρέπει ο καθένας από εμάς να είναι ένας μικρός ιεραπόστολος. Σας είπα, δεν είναι ανάγκη να πάμε κάτω στις Ινδίες, ούτε στην Αιθιοπία, ούτε στο Βόρειο Πόλο, ούτε πέρα στην Αφρική.

Δια να κηρύξουμε το Ευαγγέλιο, αυτό είναι ευλογία των ιεραποστόλων. Αλλά μπορείς να γίνεις ιεραπόστολος, κήρυκας του Ευαγγελίου, μέσα στο σπίτι σου, μέσα στο κύκλο των συγγενών σου, των φίλων σου και των γνωρίμων σου.

Χριστιανός που δεν ωφελεί τον άλλο χριστιανό, τους άλλους ανθρώπους, δεν είναι χριστιανός. Στη Δευτέρα Κυριακή ερμηνεύσαμε, είπαμε το «Ρίσε με ο Θεός εξαιμάτων, ο Θεός σωτηρίας μου» Και περιγράψαμε την τραγικότητα της ιστορίας μας.

Και είπαμε ότι ο εικοστός αιών είναι ο αιών του αίματος. Ποτέ άλλοτε δεν έχει δει και τόσο αίμα στον κόσμο όσο τον 20ο αιώνα που καυχάται για τα επιτεύγματα τα επιστημονικά. Δύο παγκόσμιοι πόλεμοι και άλλοι πόλεμοι κάνουν τη γη ποτάμι, ένα ποτάμι ολόκληρο.

Και όπως είπα, ότι μες το ποτάμι αυτό και το άλογο ακόμα θα φθάσει μέχρι τα χαλινάρια κολυμπώντας μες το πέλαγος, μες το μεγάλο αυτό ποτάμι του αίματος. Είπαμε ακόμα ότι φονεύς είναι εις τον κύκλον των φονέων, υπάρχει φόβος να είμεθα και εμείς, διότι το είπε καθαρά: δεν σκοτώνει κανείς μόνο με τα όπλα, τα φονικά όπλα.

Σκοτώνει ακόμα κανείς και μες στην καρδιά τον άλλον άνθρωπο. Το είπε καθαρά το Πνεύμα το Άγιον δια του Ευαγγελιστού Ιωάννου. Ότι όποιος μισεί τον αδελφόν του, ανθρωποκτόνος εστί· σκοτώνεις τον άλλον μες στην καρδιά σου.

Απόψε, γι’ αυτό το άλλο κήρυγμα, είπαμε, ερμηνεύσαμε: «Καρδίαν καθαράν κτίσον ἐν ἐμοί, ὁ Θεός».

Με ο Θεός και πνεύμα αυτές εν γέννησαν κάτι. Ενθυμείστε που, όταν αναπτύξαμε αυτό με τη γλώσσα και ομιλήσαμε τη γλώσσα της ψυχολογίας, είπαμε ότι κάθε άνθρωπος μέσα στην καρδιά του, ενθυμείστε τους ιαμένους αδελφούς, ενθυμείστε που είπαμε ότι ο άνθρωπος έχει δύο εγώ; Δεν έχει ένα εγώ. Το ένα εγώ είναι το εγώ του Αδάμ και το άλλο είναι το εγώ του Χριστού, και αυτά τα δύο εγώ, το εγώ του, παλεύουν αναμεταξύ τους.

Ευχή τους και έχουν σφοδρόν αγώνα.

Και πρέπει το εγώ της αμαρτίας να πνιγεί, να καταστραφεί τελείως, να σταυρωθεί. Και να υπάρχει μόνο το εγώ του Χριστού. Τώρα είμαστε όλοι εγωκεντρικοί. Κέντρον της ζωής μας είναι ο εγωισμός.

Ενώ πρέπει κέντρον της ζωής μας να γίνει ο Χριστός. Χριστοκεντρικοί να γίνουμε. Τώρα είμαστε εγωκεντρικοί.

Μεγάλη πρόοδος εθεωρείται στην ανθρωπότητα και ανακάλυψη μεγάλη, που μέχρι πολλούς αιώνας εθεωρείτο ότι η γη αυτή, ο κόκκος της άμμου, είτο το κέντρο του κόσμου. Γεωκεντρικός λέγονταν, ότι η γη είναι το κέντρο γύρω από το οποίο περιστρέφονται όλα τα άστρα του ουρανού.

Δεν είναι τούτο ορθόν, η επιστήμη απέδειξε και η Γραφή συμφωνεί.

Συμφωνεί ότι το κέντρο του κόσμου δεν είναι η γη, είναι, απέδειξαν εδώ στον πλανήτη μας ότι είναι ο ήλιος. Όχι λοιπόν γεωκεντρικών, αλλά ηλιοκεντρικών, ο ήλιος είναι. Έτσι και εμείς είμεθα εγωκεντρικοί, ο δε εγωισμός είναι η πηγή πάσης θλιότητας. Να σπάσει λοιπόν μέσα μας αυτό το εγώ, το άθλιον εγώ, το φοβερό εγώ, το τρομερό εγώ, το κτηνώδες εγώ, το δαιμονικό είναι εγώ.

Εγώ, να σπάσει μέσα αυτό το εγώ και να έρθει ένα άλλο εγώ, το εγώ του Χριστού. Αυτό το λέγει ο Απόστολος Παύλος ότι ζω κέτι εγώ, ζήδενε μη Χριστός. Ω, τι μεγάλα λόγια είναι αυτά! Δεν ζει μέσα μου πλέον ο παλαιός άνθρωπος.

Όπως μου έλεγε κάποιος κληρικός που εχειροτόνησε και με συνεκίνησε, μέχρι χθες, λέει, ήμουν παλαιός άνθρωπος, τώρα δεν ζω πλέον, ζει ο νέος άνθρωπος. Να πεθάνει μέσα ο παλαιός άνθρωπος, να ζήσει ο Χριστός, όχι ο Αδάμ αλλά ο Χριστός, ο Γενάρχης νέου κόσμου.

Λέγει ο Χρυσόστομος ότι αυτόν τον λόγο μόνο ο Παύλος μπορούσε να πει, εγώ δεν μπορώ να τον πω. Και αν ο Χρυσόστομος δεν μπορούσε να πει τον λόγον αυτόν, πόσο μάλλον εμείς δεν μπορούμε να πούμε αυτό. Ότι κέντρον και άξονας, πέριξ του οποίου πρέπει να περιστρέφονται τα πάντα, είναι ο Κύριος ημών Ιησούς Χριστός.

Θα περάσουν αιώνες και θα ποτιστεί η ανθρωπότης με δάκρυα πολλά, έως ότου έρθει η μέρα εκείνη κατά την οποίαν ολόκληρος η γη, όλη η ανθρωπότης, πει: «Ζω δε ουκέτι εγώ, ζει δε εν εμοί Χριστός», ο ευλογητός εις τους αιώνας. Ταύτα λέγαμε περιληπτικώς, τα υπενθυμίζω και νομίζω ότι είναι ανάγκη να τα επαναλαμβάνω. Τώρα προχωρούμε σήμερα δι’ ολίγων, προχωρούμε και θα ερμηνεύσω έναν άλλο στίχο που προέταξα στην αρχή της ομιλίας μου: «Θυσία τω Θεώ πνεύμα συντετριμμένο, καρδία συντετριμμένη και ταπεινωμένη ο Θεός ουκ εξουδενώσει». Τι σημαίνουν τα λόγια αυτά; Θα τα κάνουμε λιανά για να μπορέσετε να τα καταλάβετε όλοι εδώ πέρα και παρακαλώ να προσέξετε στην ερμηνεία αυτή, όπως πάντα προσέχετε. Θυσία, τι θα πει θυσία; Θυσία θα πει κάτι που είναι δικό σου, θεωρείται δικό σου και το θυσιάζεις. Το κάνεις θυσία, το προσφέρεις στο Θεό ή στην πατρίδα ή κυρίως εις το Θεό. Θυσία στην αρχαία εποχή, στην εποχή του Χριστού, στην εποχή των αρχαίων ήταν. Οι πτωχοί πηγαίναν στο ναό ένα ζευγάρι περιστέρια. Οι άλλοι, οι πλουσιότεροι, πηγαίναν αρνιά. Οι άλλοι πήγανε βόδια. Οι άλλοι θυσιάζανε, οι άλλοι διάφορα είδη θυσιάζανε, θυσία. Όπως κι εμείς, θυσία είναι.

Προσφέραμε στον Θεό θυσία το λιβάνι, θυσία είναι το κερί, θυσία είναι οι εικόνες που κατασκευάζουμε, η εικονογράφηση του ναού, οι ναοί που χτίζουμε· θυσία είναι αυτά, εκδηλώσεις δια των οποίων λατρεύεται ο Θεός.

Αλλά η καλύτερη θυσία ποια είναι στον κόσμο; Αυτά όλα του Θεού είναι. Κάτι ζητεί από εμάς ο Θεός, το είπαμε στο τέλος της προηγουμένης ομιλίας. Ποιο είναι αυτό; Θυσία το Θεό, δικά μου είναι, λέει, τα ολόκληρα ιδρυμή, τα πάντα δικά μου είναι. Από σένα, ο άνθρωπος, από τον άνθρωπο ζητεί, τι ζητεί; Τι ζητεί; Δυο δάκρυα από τα μάτια μας τα αμαρτωλά.

Στεγνά είναι τα μάτια μας. Αν μαζέψεις τα δάκρυα της ανθρωπότητας, θα φτιάξεις μια λίμνη μεγαλύτερη από τη λίμνη των Πρεσπών. Κλαίνε, κλαίνε οι άνθρωποι, κλαίνε, αλλά ποτέ δεν κλαίνε για τα αμαρτήματά τους.

Και εσείς που βρίσκεστε εδώ στην Εκκλησία, εξετάστε τον εαυτό σας. Δύο δάκρυα, τα δάκρυα της μετάνοιας. Τα δάκρυα είναι η καλύτερη θυσία στο Θεό. Είναι το αίμα της καρδιάς, τα δάκρυα. Τέτοια θυσία ζητεί ο Θεός και τέτοια θυσία προέρχεται από όπου προέρχεται Όχι από μια εγωκεντρική καρδιά, αλλά από μια χριστοκεντρική καρδιά.

Προέρχεται από μια καρδιά ταπεινή καρδιά, από μια καρδιά που έχει μια ευαισθησία. Τι ευαισθησία; Πώς σας το εκφράσω, παιδιά μου; Δεν είναι ευαισθησία να έχει ευαισθησία. Τι θα πει ευαισθησία; Θα σας φέρω μερικά παραδείγματα να με καταλάβετε τι θέλω να πω απόψε.

Ένας που έχει αυτή, αυτή, έχει οξείαν, έχει ακοή, μεγάλη ακοή, ακούει τον θόρυβον. Και ξέρετε από όλα τα ζώα ποιος έχει ακοή, μεγάλη ακοή; Το σκυλί έχει μεγάλη ακοή. Έχει το αυτί του κοντά στη γη και γι' αυτό προτού να αρχίσει ο σεισμογράφος είναι.

Ο πρώτος που καταλαβαίνει το σεισμό είναι το σκυλί. Όταν ακούτε σκυλιά να γαβγίζουνε, σημαίνει θα γίνει σεισμός. Έχουν τα αυτιά κοντά στη γη και ο άνθρωπος δεν ακούει, το σκυλί ακούει. Έρχεται ότι ο άνθρωπος έχει το αυτί και ακούει ο άνθρωπος. Αλλά αυτί από αυτί διαφέρει.

Υπάρχει αυτί ανθρώπου που κοιμάται κάτω, που είναι κάτω από μια λεύκα, από ένα δέντρο και φυσάει αεράκι. Και ακούει ακόμα τον κρότο που κάνει το φύλλο, το φύλλο και τον θρούν που κάνει το φύλλο το ακούει.

Έχει οξυτάτη ακοή, ακούει, ακούει πολύ, ακούει, ακούει το αυτί του ανθρώπου. Και αν θέτε υπάρχουν κι άλλα αυτιά, τεχνικά αυτιά τα οποία έχει η επιστήμη.

...επιστήμη και αν θέτε τέτοιο αυτί να δείτε που είναι απομίμησις, δεν θαυμάζω εγώ, είναι απομίμησις, δεν προσπάθησε η επιστήμη να φτιάσει και τέτοιο αυτί; Είναι να ανεβείτε πάνω στο Βίτσι, θα δείτε ένα αυτί μηχανικό, ραντάρ. Είναι απομίμησις του αυτιού του ανθρώπου. Και αν πεις σε ένα ότι το ραντάρ έτσι φύτρωσε, βρε, τρελάθηκες, τρελάθηκες, κάποιος έφτιαξε αυτό το ραντάρ. Και δεν είναι τίποτε άλλο το ραντάρ πια, μία ασθενής απομίμησις του ανθρωπίνου ωτός. Μη δεν είναι το ραντάρ επάνω στο βουνό; Μπροστά στο ραντάρ, δύο ραντάρ έχεις. Και ακούς, και ακούς, και ακούς, και ακούς. Και όπως το ραντάρ επάνω ακούει μακριά, 100 χιλιόμετρα, 200 χιλιόμετρα, 300 χιλιόμετρα, ακούει το θόρυβον που κάνουν τα αεροπλάνα και ειδοποιεί αμέσως: προσοχή, προσοχή, έφτασαν τα αεροπλάνα, τα εχθρικά αεροπλάνα. Όπως λοιπόν υπάρχει αυτί που ακούει μακριά τον ήχον μακριά και μας έδωσε

Και μας έδωσε ο Θεός το αυτί ν' ακούμε, εκτός από αυτό υπάρχουν και άλλα αυτιά. Αυτά τα αυτιά τα έχουν και τα ζώα, αλλά το άλλο αυτί είναι σπάνιο. Μες στους χίλιους ανθρώπους να έχει κάποιος αυτό το αυτί το μυστικό.

Γι' αυτό ο Χριστός είπε κατ' επανάληψη: Ο έχων ώτα ακούειν ακουέτω, όποιος έχει αυτί ακούει. το ακούει, το ακούει, που συναμβάνει τους ήχους του Παναγίου Πνεύματος, τους ψιθύρους του Θεού, το ψίθυρο του Θεού.

Ευαισθησία λοιπόν πρέπει να υπάρχει, να ακούμε. Αλλά ευαισθησία σαν το μικρό παιδί, που είναι τόσο ευαίσθητο, αγγελικό είναι το παιδί, που μια ματιά αυστηρή να του κάνει η μάνα, ένα μικρό λόγο να του πει ο πατέρας, αρχίζει και κλαίει.

Τι σου έκανα, μάνα, τι σου έκανα, πατέρα, γιατί με μαλώνεις;

Μαλώνεις, ενώ ήταν μεγάλος και γίνεται ντιμπόης. Όσα κλάματα και να κλάψει η μάνα και όσα λόγια να πει και ο πατέρας και όσα να πούνε και οι ρωτήριες και οι πνευματικοί, γελάει, γελάει. Μικρός, στενοχωρείτο από μια αυστηρή ματιά του πατέρα. Τώρα είναι ντιμπόης και κάθαρμα. Έτσι τα κατηγορώ τα παιδιά. Έτσι διαμορφώσανε, δεν έχει πλέον αυτιά να ακούσει τη συμβουλή του πατέρα και τη συμβουλή της μάνας και ακούει τη συμβουλή του διαβόλου.

Ευαγγελισμός. Είναι μικρός, αναίσθητος, μεγάλος πλέον. Και είναι αυτή η κατάσταση στην γλώσσα της ψυχολογίας, πώς ονομάζεται, στην γλώσσα της εγκληματολογίας, στην γλώσσα των αστυνομικών, στην γλώσσα των εισαγγελέων, στην γλώσσα των που ασχολούνται με τα ηθικά προβλήματα, που είναι τα ανώτερα προβλήματα, γιατί η κρίση στους ανθρώπους είναι προπαντός κρίση ηθική.

Αυτό, η αναισθησία αυτή, ονομάζεται πώς ονομάζεται;

Ψυχολογία, όχι σαν τέτοιες ψυχολογίες, γιατί αυτές οι ψυχολογίες των σχολείων είναι ψυχολογίες χωρίς ψυχή. Λένε ψυχολογία, αλλά είναι υλιστική ψυχολογία, υλιστική ερμηνεία του ανθρώπου. Ενώ αυτή είναι ψυχολογία από έναν Άγιο ο οποίος σαν αετός επέταξε, πού επέταξε, επέταξε, επέταξε και πήγε στο όρος Σινά και εκεί επάνω στο όρος Σινά ελειτουργούσε το Θεό, αγαπούσε το Θεό και έζησε με αγρυπνία μια-δύο ώρες ώρας κοιμάτοτε το ημερονύχτιο.

Αγρυπνία, κάτω από τα άστρα έψαλε τον ύμνο του αιωνίου Θεού.

Αετός ήταν, εμείς τι είμαστε; Σπουργίτια; Τι σπουργίτια, σκουλήκια.

Κύριος κάθε βράδυ έκανε αγρυπνία. Και εδώ αν σας καλέσω την πέμπτη το βράδυ, τετάρτη το βράδυ αγρυπνία, α, κάτι, κάτι, ελάχιστοι θα έρθουν, ελάχιστοι, μια φορά το μήνα, τίποτα.

Τόσα έγραψε ένα βιβλίο, πολλά είτε βιβλίων της Κλίμακος, που είναι μεταφρασμένα σε όλες τις γλώσσες του κόσμου και μόνο οι Έλληνες δεν το διαβάζουν. Εκεί έχει ένα κεφάλαιο περί αναισθησίας. Ποια είναι η αναισθησία;

Το βλέπεις, λέει, τον αναίσθητο, τον αναίσθητο, του μιλάς για Θεό και χασμουριέται, του μιλάς για Αγγέλους και χασμουριέται, του μιλάς για κόλαση και αντί να τρέμει, κόλαση, να το πεις καρκίνο, να το πεις αρρώστια, να το πεις σεισμό, να το πεις πυρκαγιά, να το πεις ναυάγιο, να το πεις φωτιά, να το πεις δηλητήριο, συγκινείται.

Του λες για κόλαση, που είναι το φοβερότερο απ' όλα, που ακούγανε παλαιότερα οι αρχαίοι, οι προηγούμενοί μας, και φοβούντο, ετρέμανε την κόλαση. Τώρα γελάει, αναίσθητος γελάει, αναισθησία μεγάλη. Αυτή λοιπόν η αναισθησία ονομάζεται πώρωση και πεπωρωμένοι άνθρωποι υπάρχουν. Ποιοι ήταν οι πεπωρωμένοι άνθρωποι; Πεπωρωμένοι άνθρωποι ήταν στην εποχή του Χριστού. Ποιοι; Οι Γραμματείς και οι Ιουδαίοι γενικότερα ήταν πεπωρωμένοι, που τι, μερικοί λένε να είχαμε κύγμα να μιλούσε ο Μέγας Βασίλειος, να μιλούσε ο Χρυσόστομος, να μιλούσανε οι Πατέρες της Εκκλησίας, τώρα τι να πάω να ακούσω.

Θέλω να ακούσω, εκεί όμως κάτω στη γη κατέβηκε ο Χριστός. Υπάρχει άλλος; Τι μάθαμε εμείς, οι κύριοι, στο Ευαγγέλιο; Ένα μηδέν, ένα μηδέν, μπροστά σε εκείνο ο οποίος είπε το Χριστό, που ήταν ο μόνος, ο μοναδικός που εκήρυξε πράγματα, πράγματα, πράγματα, πράγματα. Πρόοδες, ασπράγεται όσον θέλει η ανθρώπινη επιστήμη, ποτέ δεν θα κατορθώσει να φτάσει τα ρήματα του Ιησού, του Ναζωραίου. Είπε κάποιος, και στους πλανήτες ακόμα να υπάρχουν άνθρωποι, δεν μπορούν εις άλλος πλανήτας, δεν μπορούν να έχουν θρησκεία νότρευος δίδαξε ο Χριστός. Και ποιον πια ακούαν; Αυτοί που είχαν ευαισθησία. Οι γραμματείς, οι φαρισαίοι, οι μορφωμένοι, οι σπουδασμένοι, οι σοφοί; Όχι. Ευαισθησία που είχαν, ευλογητός ο Θεός, οι ψαράδες, οι αγράμματοι, οι βοσκοί, μάλιστα οι γυναίκες, μάλιστα τα παιδιά. Αυτοί ακούγανε το Χριστό, νόη την καρδιά τους, ροφούσαν.

Ροφούσανε τα Άγια του Λόγια και λέγανε ότι ουδέ ποτέ λάγησε άνθρωπος στον κόσμο. Δίδαξε λοιπόν και πείτε ένα συγκίνητοι, ασυγκίνητοι, τελείως ασυγκίνητοι. Ήταν οι Ουδέοι, αυτοί οι Ουδέοι, οι Ουδέοι. Ακούσατε σήμερα το Ευαγγέλιο πώς τον στενοχώρησε το Χριστό.

Σπάνιο, ο Χριστός εθύμωσε, οργίστηκε. Αλλά σήμερα το Ευαγγέλιο τον έπιασε ο πόνος και το κλάμα του Χριστού που ήταν μέσα τόσα χρόνια, λέει. Όχι είναι άπιστο και δεν στραμμένη, έως πότε να είσαι με εμάς, έως πότε να έχεις με εμάς Και κάπου αλλού, που έκανε ένα θαύμα, λέει κατόπιν, λέει, επόνεσε ο Χριστός που όχι μόνο δεν τον πίστευσαν, αλλά τον κατηγορούσαν και τον διέβαλαν και τον συκοφαντούσαν.

Και τότε είπε ότι αισθάνθηκε πόνο, ότι πεπορωμένοι, για την πώρωση των καρδιών τους, πεπορωμένοι οι Ιουδαίοι, έως ότου τον εκάρφωσαν επάνω στον Σταυρό. Πώρωση. Και ενώ τα βράχια σχιστήκανε, αυτοί δεν σχιστήκανε, άσχιστοι παρέμεναν, αναίσθητοι, τελείως αναίσθητοι.

Και τα φεγγάρια και τα άστρα συγκινηθήκανε. Σώσον ημάς, θα ακούσουμε τη Μεγάλη Παρασκευή. Σώσον ημάς εκ της αναισθησίας, εκ της πωρώσεως. Πεπορωμένος ήταν και ο Ιούδας, πεπορωμένοι και οι Ιουδαίοι, μέχρι σήμερα πεπορωμένοι οι Ιουδαίοι.

Σπάνιο πράγμα, σπάνιο πράγμα να μετανοήσει Εβραίος. Πω πω πω σκυρά καρδιά, σκυρά καρδιά, γηθός, πολύ σκυρά καρδιά οι Ιουδαίες Και μόνον εξακολουθούν και αυτοί, εξακολουθούν να είναι πεπορωμένοι. Μάλιστα, και αυτινόν και πολλά κακά δεν θα κατηγορούν εβραϊκοί φίλοι, όχι, άνθρωποι είναι κι αυτοί, αλλά το σύστημά τους καταχθούν οι μέσα κλπ.

Ρωτήστε, ρωτήστε να δείτε, διαβάστε να δείτε, οι Χιλιαστές τι είναι; Εβραίοι είναι, εβραϊκή οργάνωση είναι, να διαλύσει τον Χριστιανισμό. Χριστιανισμός. Ο Μαρξισμός τι είναι; Εβραίοι και αυτοί είναι. Οι Μασόνοι τι είναι; Εβραίοι είναι αυτοί. Αράχνη, φοβερή αράχνη που έχει ξαπλώσει παντού, κλαίει για αυτούς ο Απόστολος Παύλος, που ήταν Ιουδαίος, αλλά ο Απόστολος Παύλος ρίχνει μια φωτοβολίδα μέσα στον αιώνα. Και τι φωτοβολίδα λέει; Ότι θα έρθει η μέρα, θα έρθει η μέρα, κατά την οποία οι Ιουδαίοι θα μετανοήσουν και όψονται οι Σώνακοι, θα μετανοήσουν και αυτοί και θα...

Ήταν η μέρα λαμπρά και μεγάλη, η μέρα κατά την οποία οι Ιουδαίοι πιστεύσαν στον Χριστό και γίνουν και αυτοί χριστιανοί. Και είναι μια απίμνης ποιμήν Πεπρομένει λοιπόν, Θεέ μου, πεπρομένει Δώσε μας, Χριστέ, μια καρδιά μαλακιά, δώσε μας μια καρδιά σαρκίνη, δώσε μας μια καρδιά ταπεινή.

Που να είναι ευαίσθητη στα μηνύματα και να κλαίει. Τι γίνεται με την αμαρτία αυτή; Τι γίνεται; Να σας φέρω ένα άλλο παράδειγμα. Θα σας πω μια μικρά ιστορία, μια ανάμνηση από τα παιδικά μας χρόνια. Όπως σας είπα, γεννήθηκα σε ένα μικρό χωριό.

Πολύ πτώχο χωριό Και οι άνθρωποι φεύγανε και πήγανε στα άκρα της γης. Και πήγανε παντού για να βγάλουν το ψωμί τους, γιατί όλο βράχια είναι. Και κάποτε ερχόταν αφού γεράστηκαν, χωρίς σύνταξη, χωρίς οίκο.

Πολύ πονεμένος ο λαός μας, πολύ πονεμένος. Ερχόταν στο χωριό γέροντες χωρίς σύνταξη τότε. Τώρα τα έχουμε όλα και γογγύζουμε. Ερχόταν τα γεροντάκια εκεί πέρα, και καλοί άνθρωποι, αθώοι άνθρωποι. Και εμείς τα μικρά παιδιά πηγαίναμε στα γεροντάκια, όχι να τα κοροϊδέψουμε, αλλά να τα θαυμάσουμε τα γεροντάκια.

Και μας καλούσαν τα γεροντάκια αυτά, άλλος από την Αφρική, άλλος από την Αυστραλία, άλλος από τις Ινδίες, άλλος από τη Ρωσία, με όλες τις γλώσσες.

Στις γλώσσες, μαθαίναμε κοντά τους και ρώσικα και εγκλέσικα και λοιπές γλώσσες. Κοσμογυρισμένοι άνθρωποι που περάσανε μίλια ολόκληρα, ταξίδια. Και γιατί η ζωή είναι πανεπιστήμιο, τι να τα κάνεις τα πανεπιστήμια; Μπορεί ο Ταντιμπόις να βγάλει δέκα πανεπιστήμια. Αλλά το πανεπιστήμιο της ζωής είναι άλλο. Άλλο το πανεπιστήμιο. Έχει μεγάλη σπουδότητα. Λοιπόν, μια μέρα, έναν καιρό χειμώνος, αυτός ο γέροντας μας φώναξε κοντά, τα παιδιά, και μας λέει: «Απλώστε τα χεράκια σας». Απλώσαμε λοιπόν τα χεράκια μας. Έτσι τα χεράκια μας τα απλώσαμε.

Τι θες παππού, τι θες γέροντα; Να πάτε στο μαγκάλι, στη φωτιά, να πάρετε ένα κάρβουνο αναμμένο και να το βάλετε στο χέρι σας. Ποιος θα το βάλει στο χέρι; Εμείς, με τα μαλακά εκείνα χέρια; Πω πω πω, φεύγαμε, τρέχαμε. Παππούλη, παππούλη, τι είναι αυτό που λες; Στα χέρια μας επάνω βάζουμε κάρβουνο; Πω πω πω, θα καούμε.

Λέει, πάρτε το κάρβουνο. Απλώνει το χέρι του, βάλε πάνω το κάρβουνο. Τώρα εδώ το κάρβουνο, τι γίνεται; Τίποτα. Έτσι γελούσε. Τι συνέβαινε; Τα δικά μας χέρια ήταν ευαίσθητα, το δικό του χέρι ήταν αναίσθητο, γιατί 40 χρόνια δούλευε στα μεταλλεία του Λαυρίου, όχι με τα μηχανικά μέσα που έχουν. Έκανε πια το χέρι του σκληρό.

Το σκληρό, κάλο έκανε, σκληρή πέτσα έκανε, δεν αισθάνονται ούτε τίποτα. Θα λέγω το παράδειγμα αυτό, θα σας δείξω ότι έτσι υπάρχει και μια ευαισθησία της ψυχής και υπάρχει μια αναισθησία της ψυχής. Σαν τον εργάτη, και όπως αυτός μέσα στα μεταλλεία του Λαυρίου εργαζότανε και έκανε σκληρή πέτσα που δεν την έκαιγε ούτε το κάρβουνο, έτσι και ο άνθρωπος ο αμαρτωλός, ένας εργάτης που δουλεύει μέσα στα μεταλλεία του διαβόλου.

Αγώνο, σκυρίνεται, σκυρίνεται, σκυρίνεται, σκυρίνεται, χαμπαρίζει πλέον, χαμπαρίζει, τίποτα δεν αισθάνεται πλέον, ανέστητος, έχει πόρος, κύριε σώσα μας και δώσε μας πνεύμα σδιτριμένων, καρδία ταπεινωμένη ο Θεός, ξεχνάω, αυτή η ταπεινή καρδιά, την ευαίσθητο καρδιά γιατί ο Θεός, μάλιστα, και πως γίνεται αυτή σιγά σιγά, όχι από το όμως, σιγά σιγά σκυρίνεται ο άνθρωπος, Όπως και ο Ιούδας σιγά σιγά εξελίχθηκε και έφτασε στο σημείο να πουλήσει το δάσκαλο. Δευτέρα Αρχονταριού.

Και πάλι θα έχουμε εδώ κάτι. Όταν ήμουν φοιτητής στην Αθήνα, στα δύσκολα εκείνα χρόνια, ζούσαμε άλλα παιδιά, εκλεκτά παιδιά. Και μου έκανε εντύπωση ένα παιδί, φτωχό παιδί, φοιτητής θεολογίας ήταν. Ένα παιδί φτωχό, θεολογίας ήταν.

Και ήμαθα συγκάτοικη Χωρίς να το καταλαβαίνει, δεν το έκανε πριν, χωρίς να το καταλαβαίνει, εγώ κοιμούμουν. Αλλά αυτός τη νύχτα, τα μεσάνυχτα, σηκωνόταν και έκλαιγε, έκλαιγε, έκλαιγε.

Και θα πω στον Θεό, γιατί έκλαιγε, γιατί έκλαιγε; Για έναν αισχρό λογισμό, ο Θεός, για έναν αισχρό λογισμό, ο Θεός. Τώρα θαύμαζα, το θρούσα Άγιο Και λέω, μια μέρα αυτό το παιδί θα γίνει ένας μεγάλος διδάσκαλος και πατέρας Εκκλησίας.

Έγινε ο κοινωνιάτινος, όλη η αφθαρμένη κοινωνία, πήγε στρατιώτης, πήγε από εδώ, πήγε από εκεί, πήγε από εκεί, αριστούχος θεολογίας, ιδιοφυΐα και ικανότητα. Μετά τριάντα χρόνια τον εγνώρισα, στο τηλέφωνο μου τηλεφώνησε, με φώναξε και πάω και τον βλέπω αγνώριστο. Ακόμα δεν πιστεύει και να που πιστεύαμε; Τι λες, του λέω.

Πιστεύω περισσότερο από ό,τι πίστευα όταν ήμουν φοιτητής, επειδή διάβασα και είδα πολλά πράγματα. Και πίστευσα ότι κάτω από τα άστρα δεν υπάρχει άλλο από το όνομα του Ιησού Χριστού. Άλλαξε τελείως. Αυτός που έκλαιγε για ένα λογισμό αισχρό, δεν έκλαιε πλέον για αμαρτήματα.

Σιγά σιγά, σιγά σιγά, επεξεργασία. Και όπως ο καρκίνος δεν είναι απότομος μες στον άνθρωπο. Ρωτήστε έναν γιατρό, σιγά σιγά σιγά, επεξεργάζεται. Ευχή, Κύριε, γνέο μας ρητρημένο, καρδίας ρητρημένη, ταπεινωμένη ο Θεός Σου και Ξεδονός, μια τέτοια ταπεινή ευαίσθρωση, ταπεινή ψυχή, ταπεινή καρδία πρέπει να είναι ευαίσθητη.

Τα αυτά τα ολίγα είχα να σας είπω, αγαπητοί μου, εμπνεόμενος από αυτό το χωρίο, το τέλος, το ρητό αυτό ότι πρέπει να έχουμε μια ταπεινή καρδιά, ταπεινή καρδιά, μια ευαίσθητη καρδιά κλπ. Μάλιστα. Και τώρα θα σε ρωτήσουμε ποιο είναι, ποια είναι, όλη κάθε αμαρτία, κάθε αμαρτία σκληραίνει τον άνθρωπο ή η οποιαδήποτε αμαρτία, είτε ψεύδος, είτε κλοπή, είτε νανα.

Όπως είπε και κάποιος, ένας παιδαγωγός μεγάλος, όποιος κλέψει αυγό θα κλέψει βόδι. Είναι σιγά σιγά κλίμακα. Όπως υπάρχει κλίμακα αρετής, υπάρχει και κλίμακα κακίας και κατέρχεται ο άνθρωπος. Και χρειάζεται μεγάλη προσοχή στον βίο του ανθρώπου.

Όχι μόνο τα μεγάλα αμαρτήματα, όπως σας είπα, εκείνος ο νέος που έκλαιγε για έναν αισχρό λογισμό. Τώρα εμείς, μυριάδες λογισμών έρχονται, δεν στενοχωρούμε, δεν κλαίμε. Μετά γανέστητε, πάμε στον πνευματικό και γελάμε στον πνευματικό.

Δεν υπάρχει δάκρυα στην αξιολόγηση, ρωτώ τους πνευματικούς λέω ήδη έγκλειψε κανείς, γίνομαι τι έκανα παπά μου, τι έκανες παπά μου, τι έκανες παπά μου, δεν έπρεπε να αξιολογηθείς έτσι, τι έκανες παπά μου, το πνεύμα του συμπεριμένου και η καρδία του ταπερωμένη μέσα, ισία του Θεού, τι είναι η ισία η πραγματική.

Και τώρα θα μου πείτε, ποια είναι; Κάθε αμαρτία σκληραίνει τον άνθρωπο. Αλλά προπαντός υπάρχει μια αμαρτία η οποία προπαντός σκληραίνει τον άνθρωπο. Τον κάνει πέτρα, πέτρα, γρανίτη τον κάνει. Μπορείς να σπάσεις τον γρανίτη, παρά τόσο μπορείς να σπάσεις.

Αυτή την αμαρτία, των αμαρτωλών αυτών. Ποια είναι η αμαρτία αυτή, αγαπητοί μου; Είναι η περηφάνια, περηφάνια κορυφαία, μεγάλη.

Αυτή η αμαρτία γκρέμισε από τα άστρα του ουρανού. Του Θεού, τον Εωσφόρο, που έλαμπε ως άστρον πρώτου μεγέθους, έλαμπε εις των ουρανών, ο πρώτος ο άγγελος, ο γνωστός Εωσφόρος, έλαμπε και έπεσε. Γιατί έπεσε; Από περηφάνια. Τι είπε; Εγώ, λέει, δεν ευχαριστούμαι σε αυτή τη θέση. Εγώ θα υψωθώ, θα ανεβώ ψηλά, πάνω από τα άστρα, πάνω από τον Θεό θα στήσω τον θρόνο μου. Είναι ο υπεράνθρωπος, ο υπεράνθρωπος του Νίτσε.

Θέλω να το εκτείνω το θέμα, να επεκτείνω το θέμα.

Και αυτή είναι η τάση του σήματος της ανθρωπότητας. Δεν έχουμε ανάγκη από τον Θεό. Δεν έχουμε ανάγκη. Ο άνθρωπος είναι Θεός. Θεός είναι ένας υπεράνθρωπος. Αυτό είπε ο Χίτλερ, αυτό είπε ο Μουσολίνι, αυτό λέει ο Στάλιν, αυτό λέει ο μαρξιστής, αυτό λέει ο Νάνι.

Τι θα πει Θεός; Ο άνθρωπος είναι Θεός. Περηφάνια μεγάλη. Ο υπεράνθρωπος, γάλλος υπεράνθρωπος, και ο υπεράνθρωπος με τέτοιους γίνεται υπάνθρωπος, ανθρωποκτόνος, κατρακυλάει. Και όπως ο Εωσφόρος κατρακύλησε από τα ύψη εκείνα του ουρανού και έπεσε μέσα στο βάραθρον του Άδου και είναι ο σκοτεινός, σκοτεινός Άδης, έγινε ο Άδης, έγινε ο Σατανάς, έτσι και η περηφάνια γκρεμίζει, η περηφάνια.

Η υπερηφάνεια είναι η βασική, η αρχική αμαρτία από την οποία, ως από σπόρο, να βοηθήσεις, εκφύονται όλα τα αμαρτήματα των ανθρώπων.

Ποιο είναι το φάρμακο; Υπάρχει φάρμακο; Ποιο είναι το φάρμακο; Το φάρμακο της περηφάνειας, πιο έντονα.

Πνεύματοι συνδεδεμένοι, καρδίες συνδεδεμένοι, είναι τα πείρα, αυτό είναι το φάρμακο. Οι σκέψεις είναι το γνώσιμο αυτών του Σωκράτους, το γνώσιμο αυτών των αρχαίων προγόνων. Προγόνων μας, είναι η βαθιά συγκίνηση της μηδαμινότητας και ευτελείας και ουδαμινότητας.

Ναι, μάλιστα, τι να σκέπτεσαι, τι να σκέπτεσαι; Κάνε να σας πω δύο τρεις σκέψεις, δεν έχω καιρό να το επεκτείνω. Ίσως θα μου δοθεί άλλη ευκαιρία να σας το εξηγήσω περισσότερο, πώς θα αποκτήσουμε την ταπείνωση, την Αγία Ταπείνωση και θα φύγουμε πίσω από τις πλεκτάνες της υπερηφανίας.

Εσύ, ο υπερήφανος άνθρωπος, εκατό χρόνια πριν τι ήσουν; Ένα μηδέν, ένα μηδέν, μηδέν. Εσύ που υπερηφανεύεσαι σήμερα ότι είσαι πρόεδρος δημοκρατίας, πρόεδρος κυβερνήσεως, υπουργός, νομάρχης, αγιολάβης, επίσκοπος, Μητροπολίτης, Πατριάρχης, τι είσαι; Ένα μηδέν. Και μέσα από το μηδέν εκείνο πώς βρέθηκες; Ω Θεέ μου, ω Θεέ μου, αχ, δεν τα σκεφτόμαστε, δεν τα σκεφτόμαστε, μας έφαγε η η ύλη μας έφαγε, ο κόσμος, και δεν αισθανόμαστε απλώς να σκεφτούμε βαθιά για να γνωρίσουμε τις ρίζες της υπάρξεώς μας.

Και κατόπιν ήρθε η ώρα, έρχεται η ώρα. Δεν είναι μικρό πράγμα ότι άλλοι γεννηθήκανε προ Χριστού, άλλοι γεννηθήκανε μετά Χριστό, άλλοι γεννηθήκανε τον τάδε καιρό, δεν είναι μικρό, έχει ουσία και σημασία.

Γεννήθηκες, πώς γεννήθηκες; Επιτρέψτε με νομολογία, δεν είναι αισχρό αυτό που θα σας πω. Μην τα περνάτε όλα αισχρά, δεν υπάρχουν αισχρά στον κόσμο, αισχροί άνθρωποι υπάρχουν. Λοιπόν, επιτρέψατέ μου να μιλήσω με γλώσσα ρεαλιστική.

Τι να πω, τι είσαι μέσα στην κοιλιά της μάνας σου της Αγίας, το εργαστήριο αυτό, το θαυμαστό; Η μήτρα της κάθε γυναίκας, μη τη δεις αισχρώς, είναι εργαστήριο. Θεέ μου, Θεέ μου, τι εργαστήριο! Τι βγαίνουν ολούδια, τι βγαίνουν παιδί, γεννηπαιδί Λοιπόν τι είσαι μες την γυριά της μας, επιτρέψατε μας μια μίξα, μια μίξα ίσο, μια μίξη Και από τη μύξα τώρα εκείνη έγινα σαν ένας τέλειος άνθρωπος.

Τι καυχάσαι, τι υπερηφανεύεσαι; Θες να δεις καμιά άλλη σκέψη; Είμαστε εδώ στη Φλώρινα, δεν μου λες πριν 100 χρόνια ποιος ήταν ο αφέντης μέσα στη Φλώρινα; Που έβγαινε με το αμάξι και περπατούσε και τον βλέπαν όλοι και λέγανε «ποιος είναι αυτός; Είναι ο αρχηγός».

Ο αρχηγός, δεν μου λες πριν 100 χρόνια ποιος ήταν ο δεσπότης εδώ στην πόλη; Δεν μου λες ποιος ήταν ο πιο πλούσιος μέσα στην πόλη; Δεν μου λες εσείς οι γυναίκες, οι άντρες που μένετε αυτοεκστατικοί, δεν μου λέτε ποια ήταν η πιο ωραία γυναίκα μέσα στη Φλώρινα που τη θαυμάζανε και την προκαλούσε τον θαυμασμό των ανδρών; Σβήσε. Και ο δεκατοχρόνια τίποτα απολύτως, μηδέν ο άνθρωπος, μηδέν, ματαιότης. Εγώ δεν με είχες ποδώσει και τι είναι ο άνθρωπος;

Τι είναι ο άνθρωπος; Ένα σκουλήκι είναι, ένα σκουλήκι, μπροστά στον Θεό, εάν αφαιρέσουμε την ψυχή που είναι, που του δίνει αξία μεγίστη, σωματικώς ομιλώ, σωματικώς, τα ρεύματα αυτά. Τι είναι ο άνθρωπος; Φανταστείτε, φανταστείτε μια εικόνα, φανταστείτε ένα σκουλήκι. Τι είναι το σκουλήκι; Ξαφνικά το σκουλήκι να υψώνει το κεφάλι του και να λέει «έννοια σου, άνθρωπε, εγώ θα σε νικήσω, εγώ θα σε συντρίψω, εγώ είμαι το σκουλήκι, το σκουλήκι».

Κοίταξε καλά, πρόσεχέ με, στάσου προσοχή, εγώ είμαι το σκουλήκι. Τι θα πεις εσύ για μένα; Ακούς το σκουλήκι να μιλάει με αυτή τη γλώσσα; Άντε από εκεί, να μη σε πατήσω. Μόνο με το πόδι του ο άνθρωπος μπορεί να πατήσει χίλια, χιλιάδες σκουλήκια.

Σκουλήκι είναι, εγώ δεν σκώληξ ειμί; Και ο κάθε άνθρωπος έξω δεν αμαλαγού. Ε, λοιπόν, το σκουλήκι αυτό, ο άνθρωπος, οποιοδήποτε όνομα και αν έχει.

Και αν έχει ένας, σηκώνει σήμερα το κεφάλι του, σηκώνει σήμερα το κεφάλι του, σηκώνει σήμερα το κεφάλι του, το κεφάλι του και υψώνει το κεφάλι του, το σκουλήκι μπροστά στον Θεό, και καυχάται και λέγει: «Εγώ είμαι ο υπεράνθρωπος του, υπεράνθρωπος του, υπεράνθρωπος του». Και όπως υπάρχει, ναι μάλιστα, εκεί η περηφάνια τελειώνει.

Ευχή, Ευχαριστούμε για αγιότητα, για αρετή κάποιος, Φαρισαίος, αγιοσύνη. Και ποιες είναι οι αρετές σου; Αρετές σου ποιες είναι; Θέλω να σας μεταφράσω αυτή τη λέξη που λέει κάπου η Γραφή, ότι αγιότης του ανθρώπου και του μεγαλύτερου αγίου ακόμα, του μεγαλύτερου αγίου, ξέρεις τι είναι η μεγαλύτερη αγιότητα του ανθρώπου εν συγκρίσει με την αγιότητα του Χριστού, με την αγιότητα του Θεού;

Εἷς Ἅγιος, εἷς Κύριος, Ἰησοῦς Χριστός, εἰς δόξαν Θεοῦ Πατρός. Τι είμαθα; Εμείς δεν είμαθα μονάδα, όχι, εις μονάς είναι μόνο ο Χριστός. Εμείς τι είμαθα; Κλάσμα μονάδος, κλάσμα μονάδος, δεν θα φτάσουμε ποτέ τη μονάδα. Τέλειος επί της γης δεν υπάρχει, τα τέλεια είναι ανθρώπινο γνώρισμα, γνώρισμα των ανθρώπων επί της γης και μόνο τούτο πρέπει να έχουμε, νήματα ατελείς.

Είμαθα, πρέπει να ομολογούμε την ατέλειά μας, αλλά να έχουμε πόθον τελειότητος. Να βλέπουμε κάτω στον κάπο είμεθα, να βλέπουμε τον όλη μόνο Αχ, πότε να φτάσεις στην κορυφή του Ολύμπου, γίνεσαι τέλειος.

Τέτοιο πόθο να έχουμε, τέτοια όνειρα να έχουμε, τέτοια αισθήματα να έχουμε. Ταπείνωση, λοιπόν. Λοιπόν, τι είναι η αρετή σου; Ράκος αποκαθημένης. Έτσι, ένα κουρέλι βρωμερό, απαίσιο κουρέλι. Που δεν πρέπει να σας το μεταφράσω, λέει ο προφήτης, που λέγει βρωμερό είναι ο άνθρωπος.

Λοιπόν, τίποτε απολύτως. Ταπεινός, ω άνθρωπε. Θυσία τῷ θεῷ πνεῦμα συντετριμμένον, καρδίαν συντετριμμένην καὶ τεταπεινωμένην ὁ θεὸς οὐκ ἐξουθενώσει. Πού είναι αυτή η ταπείνωση;

Διαβάζετε, διαβάστε σε προφήτα σου, ένας προφήτης λέει Και λέει, επί τι να λέω επιβλέψω σε ποιον είναι εδώ Πού να βάλω το βλέμμα μου, πού να αναπαυθεί η ψυχή μου, πού να αναπαυθεί το πνεύμα μου, λέει ο Θεός;

Είμαι πάνω στον ησύχιο και πράο και τρέμοντα τους λόγους μου, είμαι κοντά σε εκείνον που με ακούει με προσοχή, με κατάνυξη, με ευαισθησία και τρέμει τους λόγους μου, τρέμει. Μετά φόβου, μετά φόβου, ναι, μετά φόβου, ναι, και μπουνιές δίνουμε να πλησιάσουμε το Άγιον Ποτήριον. Μετά φόβου και τρόμου την εαυτών σωτηρίαν, λέγει ο Απόστολος Παύλος.

Και λέει άλλος πάλι, ο Θεέ μου, ο Ιεζεκιήλ ο προφήτης: Θεέ μου, λέει, βγάλε μου από την καρδιά, βγάλε μου αυτή την πέτρινη καρδιά, την πέτρινη καρδιά που έχω, την αναίσθητη καρδιά που έχω, και δώσ’ μου μια καρδιά που να σε αισθάνεται.

Σε αισθάνεται, μου κάνει αυτή την πέτρινη καρδιά που έχω και δώσε μια καρδιά που να σε αισθάνεται, σε πονεί. Ω, αυτά που ακούσατε σήμερα δεν είναι λόγια δικά μου, είναι παρμένα μέσα από τους πατέρες, από την Αγία Γραφή, από την ψυχολογία και από όλα τα ανθρώπινα πράγματα. Και βλέπω ότι με προθυμία ακούτε, και αυτό με ευχαριστεί και ομιλώ εις ώτα ακουόντων. Ας κάνουμε την προσευχή μας απόψε, να μας παρακαλέσει ο Θεός να μας δώσει μια ταπεινή καρδιά, μια ταπεινή καρδιά σαν την καρδιά που είχε ο Δαβίδ.

ο Δαβίδ που σηκώναν την νύχτα και έπλεγε και μουσκευόταν το πρώτο προσκευό του με δάκρυα και έλεγε το ελέησον ο Θεός να παραγράψει αυτό να μας δώσει μια καρδιά σαν την καρδιά που είχαν τα παιδιά που τα ρίξανε μέσα στο καμίνι, το φλογερό καμίνι.

Και εκεί μας απροσήκων και αιματίσαμε, εννομήσαμε, δεν ήμαθα άξιο να μας δώσουν αυτά τα παιδιά. Δώσ’ μας μια καρδιά, να ζητήσω μια καρδιά, να μας δώσει την καρδιά του Αποστόλου Παύλου. Μας έφαγε η περηφάνια, μας έφαγε η περηφάνια.

Άγριστο κράτη, ξανά έλα στον κόσμο να μας διδάξεις το γνώθι σαυτόν. Παύλε Απόστολε, έλα πάλι να μας διδάξεις τη μεγάλη σου ταπείνωση. Παναγία, φώτισε εμάς. Λέει ο Κοσμάς: Όταν δω περήφανο άνθρωπο, σαν να βλέπω διάολο.

Και όταν δω ταπεινό άνθρωπο, σαν να βλέπω άγγελο. Ταυτά αγαπητοί