Χριστούγεννα με μετάνοια και γενναιόδωρη αγάπη

Ἡ ἀγγλικὴ μεταγραφὴ εἶναι αὐτόματη μετάφραση τῆς πρωτότυπης ἑλληνικῆς διάλεξης. Ἐνδέχεται νὰ περιέχει σφάλματα· ἡ πρωτότυπη ἑλληνικὴ ἠχητικὴ ἐγγραφὴ εἶναι ἡ ἔγκυρη πηγή. Ὁρισμένα ἀποσπάσματα παραλείπονται βάσει ἐκδοτικῆς πολιτικῆς.

Beloved brothers and fathers, dear listeners, yesterday was a feast, a great feast, the root of all feasts, as John Chrysostom calls it, the mother of all feasts. For just as every branch, indeed the whole tree, grows from the root, so the whole tree of Christian feasts has grown from this feast.

Christmas is the root and mother of all Christian feasts. Yesterday, then, we celebrated this great and solemn feast of Christendom. Think of it: yesterday, some one billion people who bear the precious name of our Lord Jesus Christ heard once again in their lives the angels’ hymn: “Glory to God in the highest, and on earth peace, goodwill among men.”

And we who live in that small corner of the world called Greece are, mind you, a tiny minority in the world. We make up only one hundredth of the Christian world. Once, we Greeks were more numerous, but these are painful truths we do not want to touch.

If we do face them, they will grieve us deeply. Once, Greeks lived from Pontus to Himara, north as far as the Danube; our people reached as far as Odessa. We were everywhere. There were twenty-five million Greeks. How many are there now? Eight million, and our numbers keep falling.

The Serbs are growing in number, the Romanians are growing, the Bulgarians and the Turks are growing, while we are dwindling. Our nation has become very small, with so few people, and there is a fear that it may slowly go out like a dying flame.

So we too, though only a small minority, one hundredth of the Christian world, celebrated this great feast of Christendom. We celebrated it, but that is not what matters most.

What matters most, my dear friends, is how we celebrated it. For there is a danger that our feasts and celebrations closely resemble those of the Jews of old. Concerning their feasts, God Himself said through the mouth of the Prophet Isaiah that He hated them. So there is a danger that the prophetic words may be spoken about us as well, not because of the wonderful meaning of these feasts, but because of the way we Orthodox celebrate them.

That God hates our feasts and celebrations.

My dear friends, imagine a thermometer, like the one you put under your arm to measure your temperature. Sometimes the reading rises, and sometimes it falls. Put that thermometer at the North Pole, and it will fall below zero.

Put it down in the torrid zone, and it will rise very high indeed.

Now imagine a spiritual thermometer, or a meter like the ones in taxis, whose number keeps climbing as you travel. Suppose we set such a meter on Mount Lycabettus to count the sins we all commit here in this great cesspit of human beasts, forgive the expression. That is what Athens has become: one vast stable, fouler than the stables in our villages.

If, as I say, a meter like a taxi meter stood on Mount Lycabettus and showed the number of sins committed each day, you would see that the day with the astonishing total was neither Monday, Tuesday, Wednesday, Thursday, nor Friday. It would not be an ordinary weekday. The day when sins reach their greatest height,

when people commit crimes and acts of forgery, and dishonor their very being, that is a day of true celebration for the devil. The devil does not celebrate on Mondays or other weekdays, because through work a person is sanctified.

The devil holds his feast and revels on these days: Christmas, Theophany, and Pascha. That is when this collector, this great tax collector of humanity, issues the greatest number of tickets to Hell.

That is when his buses are busiest. And so, my dear friends, if we do not repent, there is no use in saying much more. God will close our churches, whether through atheist communists or by some other means, I do not know. God will act, and we will find our churches shut. Then we will have to go into caves, into catacombs, beneath the earth, and worship Jesus, the God-Man, there with our tears and our pain.

Down in Kerameikos, near the Church of the Holy Trinity, lie the graves of the people of old, the pagans. Suppose that on Christmas Day one of those ancestors of ours, who worshipped carved idols until the Apostle Paul swept them away, were to rise and see us.

If one of those buried in the Kerameikos were to rise and come into Athens, he would marvel at its magnificent buildings, its roads, and its culture. But from our words and deeds, he would see that our lives are no different from those of the idol worshippers. And Christmas and the great feasts of Christianity are no different.

Would he see any difference between our celebrations and the Bacchanalia, the Dionysian festivals, and all the other feasts the pagans held in those days?

And you speak to me of Christianity! On paper we say that the birth of Christ is the greatest event in the world. Yes, it is the greatest event in the world. It is the axis around which the whole spiritual world of the universe turns.

Yes, it is the greatest event. But tell me: if it is the greatest event, why do we spend these days talking about everything else? Women talk, men talk, scholars talk, young people talk.

The tongues of the young, of the Greeks, of little children, of the whole world, all those millions of tongues, the eight million tongues of the Greeks, what are they talking about during these holy days? They talk about the most trivial things in the world. But there is One they never speak of: the One whom the heavens praise. What kind of Christians are they? And what about our own hearts? Tell me, what do you talk about? What do you think about? What do you discuss with your friends?

From what you say with your friends, I can tell what sort of Christian you are. “By your words, wicked servant, I will judge you,” God said. People live in this world as though there were no God. But why have I begun my sermon with such force today? I am not speaking to unbelievers. I am not speaking to people who have uprooted the star of Bethlehem from the depths of their hearts.

I have the honor of speaking to people who believe in Christ. Today, I, a sinful priest-monk, have the honor of speaking to people whose very presence here tonight shows that they believe. Someone told me, “Do not preach on the second day of Christmas. Everyone will be receiving visitors or going to visit others.”

But I will preach, and I will show that there are people who value the Word of God above empty visits, idle chatter, and every other thing. That Word came into this world, as the prophet says.

And since you have come here to hear the sermon, I must set aside my words of rebuke for a moment and speak to you in a way that builds you up. I must turn your thoughts to the great and wondrous Mystery of the birth of Christ.

But, my brothers, imagine standing on a high mountain peak. I do not know whether you have ever climbed one, but when you look down, you feel dizzy. So it is with the mystery of Christ becoming man: its height is beyond even the eyes of angels to behold.

At that height, my small mind grows dizzy. It would take the minds of archangels and the tongues of prophets and fathers to express even faintly this greatest of mysteries. I will begin with a single word, which I believe conveys the depth and breadth and height and length of this great Christian feast.

That word is found in the New Testament, in Paul’s letters, in Second Corinthians, chapter 8, verse 1. When, God willing, you return home, I beg you not to sleep before you have wet that page of the Apostle Paul with your tears. More than anyone else, he entered into the mystery of God’s Incarnation.

I will not try now to explain that passage in scholarly or theological terms. I will simply try to give you a practical picture of the Apostle Paul’s wonderful words.

I was reading the history of the Russian people.

The Russian people have a greatness, a faith and a reverence that no cyclone or storm will ever be able to uproot: their Orthodox faith.

As I read their history, I came across a very telling story. Four or five hundred years ago, a ruler lived in the Kremlin, in the royal palace of Russia. He differed from other rulers in this respect: he was troubled by being shut up inside the palace, surrounded by generals, admirals, and flatterers. Palaces are always full of flatterers, and the voice of the people never reaches the ruler’s ears.

This ruler, the tsar of Russia, wanted to learn for himself how his people lived. How did he do it? One day he took off his crown and royal clothes, let his beard grow, dressed as a beggar, took a beggar’s staff, and set out across the vast Russian land. His hair was uncombed, his beard tangled, and his face blackened with soot. Dressed like that, he went from door to door, but no palace in St. Petersburg and no house of the boyars would receive him.

No mansion of the wealthy bishops, who had amassed riches in Russia, no metropolitan’s residence, and no rich priest’s house opened its door to the beggar wandering through the land.

To make a long story short, one snowy night he finally came to a little hut. It was dark, and he did not know where he would spend the night. He knocked, and, to his surprise, the people opened their door to him. They welcomed this beggar in his wretched state, lit a fire, warmed him, gave him food, made him a bed, covered him with woolen blankets, and cared for him in every way.

As he lay beneath the blankets, he thought to himself, “Look at the noble hearts among these people. I did not find them in the homes of bishops, boyars, or the rich, but here in this hut in Russia.”

In the morning he rose without revealing who he was. He said nothing of his origin, his family, or his rank. They saw him off and even gave him a few rubles from the little the family had.

They accompanied him as far as the mountain pass and let him go on his way. They bowed to him and kissed his hand, as was the old custom in Russia. Moved to tears, he returned to the palace. A week later he ordered four royal carriages, escorted by Cossacks, to travel some three hundred kilometers from Moscow to find that little hut.

The Cossacks galloped on, the horses and carriages racing, until they reached the hut. They stopped, got down, and asked the people inside, “Is this where the ruler, the tsar of all Russia, slept?” The family was astonished. “You must be mistaken,” they said.

“Only poor people and beggars stay in our hut. No ruler has ever stayed here. You must have the wrong place.” But the officers insisted. “This is the place.” “Well,” the family said, “we did welcome a beggar here a week ago.” “That is the man we are looking for. The beggar you welcomed,” said the officers of the Kremlin palace guard, “was the tsar of all Russia.” The family could hardly believe it. In gratitude for their noble hearts, the tsar sent them money and three carriages full of precious gifts from the palace.

And the tsar wished for their hut to be taken down and a palace built in its place, bearing an inscription that he had built it, so that their kindness would stand as an example for generations to come.

First, what a great thing it is for a ruler to humble himself and come among his people. Second, it shows that noble hearts can be found amid the mud of Russia. And third, it shows that the tsar knows how to reward such noble hearts.

I could see that you all paid attention to this truth, though I expressed it so simply and without eloquence.

That story impressed you. It does not impress me. And if I see people beginning to yawn in a moment, I will say there is no faith here. You are impressed by a tsar, a sinful man himself, living amid luxury and deceit. Some tsars bore grave guilt, and under one of them the terrible storm of godless communism broke over that vast land. What impresses me is something far greater: neither a tsar nor an earthly king, but the King of kings and Lord of lords, the One of whom the chanters sing, ‘That we may receive the King of all.’

He is attended by holy angels and archangels. He dwelt in the heavens, high above the galaxies, yet He left the heavens and came down to this humble dwelling. For in the vastness of creation, this earth is a hut, poorer than the poorest hut.

This Lord of heaven and earth came down to us. As we all know, He was born in the humblest conditions in which any human being has ever been born. He was born in a stable.

And so the question arises: how has the world responded to this immense event, the coming down from heaven of the God-Man, Christ? How have people responded? The word ‘ingratitude’ is not enough to describe it.

It cannot describe the harsh way the world has treated, and still treats, the God-Man, Christ, the heavenly Visitor, Jesus Christ. I would like to give you an example, and then I must bring this sermon to a close.

Out in the Ionian Sea there is a small, blessed island. There, so the story goes, or rather the legend, or rather, the history, there once lived a king whose wife was loving and faithful.

One day this king sailed from the island’s harbor, and there was not a dry eye to be seen. Everyone gathered on the quay to bid him farewell as he and his brave men set out on a distant campaign.

The years passed. He spent ten years fighting for the honor of the Greeks, and another ten driven from sea to sea and island to island, shipwrecked and ruined. At last, after twenty years, the waves washed him onto his island’s shore.

How different his return was from his departure twenty years before! Then he had been a splendid young king, and the people had sent him off with cheers. Now he set foot on his island like a beggar: barefoot, wretched and worn down, his hair white, bent by pain and tribulation, recognized by no one.

No one recognized him. People drove him away and threw bones and stones at him. But when he climbed to the royal sheepfold high on the mountain, his dog, now old and close to death, wagged its tail. It came near him and showed him love.

A dog recognized him after twenty years! Something like this happened to the King of all. When He came down to earth, the first to greet Him were neither the Magi nor the shepherds, nor even the angels and archangels.

The first to recognize the Lord and greet Him in their own way were the animals at the manger, fulfilling the prophecy that even an ox knows its owner. The trees and the animals know Christ; the stars of heaven know Christ. The sea saw Him and fled; the Jordan turned back.

And the trees, too: an ancient tradition says that when the Most Holy Theotokos (All-Holy) rode on a donkey with Jesus Christ toward Egypt, like a family fleeing their homeland, the trees bowed as they passed. They bent their crowns toward the ground, as though they too were saying, ‘Come, let us worship and fall down before Christ, the King of the ages.’

And you, ungrateful human being, I am almost driven to say it, the stars shine, the rivers flow, and the animals stir in recognition. Yet you are more ungrateful and more wretched than the trees, the rocks, and the animals.

My dear friends, I would like to go on speaking about our Lord, but I cannot. I am no longer a preacher of thirty or forty. I am nearing sixty, and I too am preparing to depart for the eternal life beyond the grave. It pains me to see such harshness here on earth, such indifference and malice, while the Church for which we have struggled so hard now seems to be dwindling away.

I must stop. After a few more words, I will step down from the pulpit.

I want to say just one thing more, so that I do not leave this sermon unfinished. The Apostle Paul reminds us that the Lord became man. He recalls it to awaken in us noble feelings of solidarity and love.

Here is the occasion for his words; now I come to the passage itself. In Palestine, in the time of the Apostle Paul, Jews came to believe in Christ.

The Jews who believed became the targets of fierce revenge from the fanatical Jews. Their houses in Jerusalem were set on fire and burned down. They were driven out, their money was taken, and they became refugees.

The Apostle Paul heard what had happened. He learned that the Christians of Jerusalem were out on the streets, without clothes, without shoes, without homes, without anything. Paul was deeply moved, and he called for a collection throughout the Christian world.

A collection was to be taken in every Church he had founded.

Do you know who helped the most? Do you know who gave the largest sums to the collection? And do you know who gave the least?

In that collection for the suffering Jewish Christians, the poorest people gave the largest amounts. Who were those poorest people? The Macedonians. Yet the Macedonians were the poorest of all. I believe Macedonia is the richest region in Greece. I have traveled through Macedonia, I tell you.

If we dug through Macedonia inch by inch and cultivated its plains, with their rivers and mines, for it has mines, and gold and silver beneath its soil, if we cultivated our Macedonia, watered with the blood of the Lord’s martyrs, it could feed the whole population of Greece. There would be no need for us to go to Germany or Australia. But this suffering homeland of ours needs a Christian government that will look upon our people with compassion and care.

And yet, in those days the Macedonians lived in hardship. Why? Because they were under occupation, under the Roman Empire. The Roman conquerors seized the mines of Chalkidiki. They seized the silver and the gold; they seized everything. They imposed taxes and drained the people dry. That is what taxes can do to a people.

Those harsh rulers drained the people of Macedonia dry. The Macedonians, once the richest of the Greeks, became the poorest. The conquerors took their mines and drained away their money through taxes, until the Macedonians were the poorest of all.

Yet these poorest of people hurried to join the collection. They pleaded to be included. In this chapter, the Apostle Paul says that the Macedonians came forward of their own accord. And he praises them for something more: they gave beyond their means, more than they could afford.

Paul holds up the Macedonians, who gave freely and beyond their means, as an example for other Christians. These Christians lived in the wealthiest city in Greece, yet they were tightfisted and loved their money.

Who were these Christians, living in the wealthiest part of Greece, yet so tightfisted, so fond of money and so greedy? They were the Corinthians. Wealth was everywhere, and ships came and went through their harbors.

Thousands of sinful women drained that wealth. Their temples glittered with silver and gold. They lived in great luxury. So Paul writes to the small Christian community in Corinth, sets the matter before them, and says, “If the Macedonians gave so much, how much should you Corinthians give, when you are not poor as they are?” And he tells them to be ready for the collection in Corinth.

“Do not put me to shame. It would be shameful if you failed to give generously to this collection.” But, my dear friends, even if we had no example from the Macedonians, or any other example to call upon,

Suppose we had none of the old or new examples of charity and mercy. One example alone would still be enough to move us always to love, mercy, solidarity, and generosity.

And whose example is that? It is the example of our Lord Jesus Christ, who became man. It is the example Jesus Christ gave us. Listen and marvel: though Jesus Christ was rich, he became poor so that through his poverty we might become rich.

What do those words mean? Jesus Christ is rich. But the word “rich” does not begin to say it.

“Abundantly rich” does not begin to say it. “Rich beyond measure” does not begin to say it. Why? Because, as God, all the gold deep within the earth, all the silver, all the diamonds beneath the ground, every tree, every stone, every treasure on earth, all of it belongs to him. And not just this earth, which is like a grain of sand, a drop in the ocean. The entire universe is his.

It is all his. He made it. He governs it. He guides it. He is the life of all things.

And yet he became poor. He appeared among us in poverty. He who made the rivers and oceans had no cup of water to cool his thirst upon the Cross.

He who made the heavens had no roof to shelter him. He became poor as no one else ever has.

Why did he become poor? So that we might become rich. But someone here may say to me, “What are you telling us?”

“We became rich? But I am poor! If you searched my pocket right now, you would see that I do not even have the fare to get to Tourkovounia.” I know listeners who come here from Tourkovounia out of zeal. They cannot afford the tram or bus fare, so they walk here and walk home again.

So you may ask me, “Am I rich? How has Christ made me rich?” Brothers and sisters, I am not speaking of material goods. I am speaking of spiritual riches. Let me ask you something, and answer me if you believe.

Yesterday you received the spotless Mysteries. Have you truly understood what Holy Communion means?

I want you to go to Mesolonghi, perhaps to the town hall, and look at a striking painting that teaches us what Holy Communion is. On the eve of the assault, when Ibrahim and Kioutachis were about to enter the city, the people were summoned. They all came and knelt before Saint Joseph, the bishop of Rogoi.

One after another, weeping and shedding their tears into the Holy Chalice, mingling their tears with the blood of the God-Man, Christ, the last heroes of Mesolonghi received the spotless Mysteries for the last time.

Do you want to understand what Communion is? You have received it. Then I tell you, if you are a Christian, that little piece of bread, those few tiny crumbs, those few drops of the blood of our Christ, are worth more than anything. If someone offered you an entire earth made of diamonds instead of soil, you, as a Christian, should choose the body and blood of Christ.

And when you receive Communion, my dear friend, and welcome Christ into your heart, at that moment you are richer than Onassis or any other wealthy person alive.

You who are poor, when you open your heart and welcome His greatness into your soul, at that moment you make your hut Paradise. You make your soul a heaven, a galaxy, and the music of angels and archangels sounds in its depths. These are no lies or fairy tales. Whoever believes will feel it in the heart; whoever believes receives Communion and gives thanks to God. He became poor so that through His poverty we might become rich. After this example, brothers and sisters, we are all called to imitate the boundless love of our Lord Jesus Christ. Christ loves the poor. They are closer to Him and less stained by wealth than the rich.

The poor earn their daily bread by the sweat of their brow. They pray and call upon God. He loves the poor. But I will tell you something surprising: there are others He loves even more. Who are they?

Those who were rich and became poor for the Lord’s sake.

It is one thing to be poor through circumstances, and another to choose poverty freely. There have been rich people who became poor, rich people who lived by the Apostle Paul’s words. Who were they? Time would fail me if I tried to recount the struggles and achievements of those Christians who walked the path of love shown by the star of Bethlehem.

Let me mention two or three. One was Saint Anthony the Great. Near the Nile, he owned thousands of acres of land. He heard Christ’s words, “Sell what you have and give to the poor.” One of the richest men in Egypt became one of its poorest, and worked the earth himself.

Anthony, though rich, became poor, so that through his poverty others might be enriched in Christ.

I leave Egypt and go to Caesarea, unforgettable Caesarea, now under Turkish rule. Another Father of the Church lived there.

He was exceedingly rich and owned vast estates. When he became a bishop, he sold them all. In those days, men entered the Church rich and died poor. Today, some enter the Church in worn shoes, utterly poor, and die with fortunes and millions. With his own money, and with gifts from the people, this bishop built the renowned center of charity called the Basiliad.

When he died, he had nothing left but a few books.

His pockets were always empty, or rather, they were always full, only to be emptied the next day for the poor.

Let me name a wealthy woman: Saint Melania, a Roman noblewoman and one of Rome’s richest landowners. She possessed great quantities of gold and silver and spent it all on the poor. May her memory be eternal. Or consider Olympias, that woman of Byzantium who had an immense fortune and spent it all to support that heroic giant and shining star, John Chrysostom.

So there have been people in this world who imitated our Lord Jesus Christ and became poor.

But what do these examples, my dear friends, teach us about almsgiving? When we speak of almsgiving, we must recognize that there are several kinds. The first is false almsgiving: the almsgiving of a robber.

You cannot fool Christ. You cannot steal a thousand francs and then give someone a single drachma. That is not almsgiving. It is the almsgiving of robbers.

There is another kind of almsgiving too: commercial almsgiving, business almsgiving. I give you five today so that you will give me fifteen tomorrow.

What is almsgiving? There is almsgiving done under pressure, out of vainglory and selfishness. Then there is almsgiving offered freely, without being asked, and beyond one’s means. There is almsgiving given out of one’s poverty, as in the case of the widow. For what is almsgiving? It is a seed. Just as a farmer casts seed into the ground and it sprouts, so it is with almsgiving.

The one who sows sparingly will reap sparingly, and the one who sows generously will reap generously. The righteous and merciful person scatters his gifts and gives to the poor; his righteousness endures forever. My dear friends, he scatters his wealth like a farmer scattering seed in the earth. And if the seeds of his almsgiving do not sprout here in this passing world, they will bear fruit in heaven, where every small coin will become a treasure in the Kingdom of Heaven.

These, my dear friends, are the words I wanted to bring to your attention today.

Dear friends, I must stress that there is cruelty in the world. There is inhumanity in the world. With so much suffering across our planet, here in our own country, and even here in Kolonaki, I have heard terrible things. One day I must gather them together and show you. Fire, earthquakes, thunderbolts, even nuclear power will come to burn it all.

Christ will judge us by how we treat our brothers and sisters. What feasting! What a way to celebrate Christmas! Here in Kolonaki, people feed their dogs steaks while the hungry Christ has nowhere to lay His head. You feed your dog, but you do not feed a fellow human being. Yet despite such hardness of heart, my dear friends, I must say this: after nearly thirty years working among these poor people, I have seen noble intentions and generous hearts.

I will never forget the generosity of the people of Macedonia. They often reminded me of the people the Apostle Paul spoke of. Twenty years ago, I was in Kozani. I made just one appeal to the poor people of Macedonia, people in worn clothes who knew hunger.

I say this to praise the people, not myself. One appeal was enough for those poor, ragged people to support a great soup kitchen that served eight thousand meals every day.

I have seen this generosity among the Greek people of God, not only in Kozani and the places where I worked, but also through the work of other preachers of the Gospel. Our people have generous hearts. And here in Athens, where the Lord sent me after twenty years of wandering, I thank the devout parish priests who wrote asking that I be removed from Athens. I thank them sincerely.

I thank them because, even at sixty, I am ready to go wherever duty calls me, even to the ends of the earth, to preach Christ.

When I arrived in Athens twenty years ago, I found myself in an unfamiliar world. I did not know where to go or whom to turn to. So I made a few appeals to the people of Athens.

And the people of Athens responded. It was not the wealthy or the shipowners, but the poor, who gave from what little they had. Together we built two charitable institutions, one there and one here.

And if God wills that we live, more charitable institutions will be founded to the glory of the Holy Trinity.

Of course, these things are small. I am not satisfied with them; they are small things.

If we were truly Christians, if we truly believed in Christ, our works would reach far higher. But I place my hope in Christ, in the love of the people, and in what is right. I hope that our people will awaken and do all they can to make our homeland a Christian country once more, where every tongue will praise and bless Jesus of Nazareth unto ages of ages. Amen.

Αγία Τριάς, σώσον τον κόσμο, Παναγία Δέσποινα, Άγιοι Άγγελοι και Αρχάγγελοι, Προφήτες και Απόστολοι, Πατέρες και δάσκαλοι της Εκκλησίας, Όσιοι και μάρτυρες οι καλώς αθλήσαντες και στεφανωθέντες, ποιήσατε πρεσβεία προς τον Κύριο, του ελεηθήναι και σωθήναι τας ψυχάς ημών.

Αγαπητοί αδελφοί και πατέρες, προσφιλείς ακροατές, χθες ήτο εορτή, εορτή μεγάλη, εορτή η ρίζα των εορτών, όπως την ονομάζει ο Ιερός Χρυσόστομος, η μητρόπολις των εορτών, διότι όπως από τη ρίζα βγαίνουν τα κλωνάρια όλα, το δέντρον όλο, κατά παρόμοιον τρόπο και από την εορτή αυτή, ως από ρίζης, προήλθε ολόκληρον το δέντρον των χριστιανικών εορτών.

Τα Χριστούγεννα είναι η ρίζα και η μητρόπολη όλων των χριστιανικών εορτών. Χθες λοιπόν εορτάσαμε την μεγάλη και επίσημο αυτήν εορτή της Χριστιανοσύνης. Χθες, για μετρήστε, ένα περίπου δισεκατομμύριο ανθρώπων που ονομάζονται εις το τίμιο όνομα του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού ήκουσαν δια μία ακόμη φοράν εις την ζωή τους τον αγγελικόν ύμνον: Δόξα εν υψίστοις Θεώ και επί γης ειρήνη, εν ανθρώποις ευδοκία.

Και όσοι κατοικούμε στην μικρή γωνία του κόσμου που ονομάζεται Ελλάς και είμεθα, παρακαλώ, μια ελαχίστη μειοψηφία εις τον κόσμο, διότι αποτελούμε το ένα εκατοστόν του χριστιανικού κόσμου. Κάποτε ήμεθα οι Έλληνες, είναι κάτι αλήθειες καυτερές που δεν θέλαμε να τις αγγίξουμε.

Αν τις αγγίξουμε πρέπει να στεναχωρηθούμε πολύ. Ήμεθα κάποτε οι Έλληνες από τον Πόντο μέχρι τη Χειμάρρα και απάνω μέχρι το Δούναβη, μέχρι εκεί έφτανε, μέχρι την Οδησσό έφτανε η φυλή μας. Παντού ήμεθα, 25 εκατομμύρια Έλληνες ήμεθα. Τώρα πόσοι είμεθα; 8 εκατομμύρια και όλο λιγοστεύουμε.

Αυξάνουν οι Σέρβιοι, αυξάνουν οι Ρουμάνοι, αυξάνουν οι Βούλγαροι, οι Ρουμάνοι, οι Τούρκοι και εμείς λιγοστεύουμε. Ολιγάνθρωποι, πολύ μικρόν κατήντησε το έθνος μας και υπάρχει φόβος μήπως σβήσει σιγά σιγά σαν τη φλόγα που σβήνει.

Και εμείς λοιπόν αποτελούμε μια μειοψηφία μέσα στον χριστιανικό κόσμο, το ένα εκατοστό του χριστιανικού κόσμου, και εμείς εορτάσαμε και πανηγυρίσαμε την μεγάλη αυτήν εορτή της Χριστιανότητας. Εορτάσαμε, αλλά δεν είναι αυτό το σπουδαίο.

Το σπουδαίο είναι το πώς εορτάσαμε την εορτή αυτή, διότι υπάρχει, αγαπητοί μου, φόβος μήπως αι εορταί και αι πανηγύρεις ημών έχουν μεγάλη ομοιότητα με τας εορτάς και πανηγύρεις τας οποίας εόρταζαν και επανηγύριζαν οι Ιουδαίοι και περί των οποίων εορτών Αυτός ο Θεός, δια τους πόμματος του Προφήτου Ισάιου, είπε ότι τα σε ορτάζει και επανηγύριζει μισή Μισή, τα σμισεί ο Θεός τα εορτάζει και επανηγύριζει τα Σουδαϊκά Υπάρχει λοιπόν φόβος, μήπως και για τα σε ορτάζει τα Συνδικάσμα όχι για το θαυμάσιον περιεχόμενο των εορτών, αλλά διά τον τρόπον με τον οποίο εορτάζουμε εμείς οι Ορθόδοξοι τας εορτάς αυτάς, μήπως και για εμάς λεχθεί το προφητικό

ότι τας εορτάς και πανηγύρεις μισεί ο Θεός.

Ή αν υπήρχε, αγαπητοί μου, όπως υπάρχει το θερμόμετρο που το βάζεις κάτω από τη μασχάλη και δείχνει τη θερμοκρασία, κι άλλοτε μεν είναι προς τα άνω, άλλοτε είναι προς τα κάτω, και αν βάλεις το θερμόμετρο μέσα στο Βόρειο Πόλο θα το δεις κάτω από το μηδέν.

και αν το βάλεις το θερμόμετρο κάτω στη διακεκαυμένη ζώνη, θα το δεις πάνω ψηλά, πολύ ψηλά.

Έτσι, αν υπήρχε κάποιο θερμόμετρο πνευματικό, ή αν υπήρχε ένα μηχάνημα όπως αυτά που είναι στα ταξί, που κάθε στιγμή που περπατάς, κάθε ώρα που περπατάς, αυξάνει, χτυπάει και ο αριθμός. Αν υπήρχε ένας τέτοιος αριθμός, ένα τέτοιο ταξίμετρο, ένα τέτοιο μηχάνημα, και αν το είχαμε στημένο επάνω στο Λυκαβηττό για να δεικνύει τα αμαρτήματα που κάναμε όλοι μέσα εδώ στη μεγάλη χαβούζα των διπόδων κτηνών, με συγχωρείτε τη φράση, που ζούμε εδώ, γιατί η Αθήνα ολόκληρη έγινε ένας απέραντος στάβλος, βρωμερότερος από τους στάβλους των χωριών.

Λοιπόν, εάν, λέγω, πάνω στον Λυκαβηττό υπήρχε μηχάνημα όπως τα ταξίμετρα στα αυτοκίνητα και δείχνει κάθε μέρα τα αμαρτήματα, θα βλέπατε ότι η μέρα εκείνη που παρουσιάζει καταπληκτικό αριθμό αμαρτημάτων δεν είναι η Δευτέρα, ούτε η Τρίτη, ούτε η Τετάρτη, ούτε η Πέμπτη, ούτε η Παρασκευή, ούτε η καθημερινή ημέρα, αλλά η μέρα που παρουσιάζει ύψος αμαρτημάτων,

που παρουσιάζει ο άνθρωπος εγκλήματα, πλαστογραφία, ατιμάζει την ύπαρξή του, ημέρα της οποίας ο διάβολος έχει πανήγυρη πραγματική. Πανήγυρη ο διάβολος δεν έχει τη Δευτέρα, ούτε τις καθημερινές, διότι δουλεύοντας ο άνθρωπος αγιάζεται.

Πανήγυρη και γλέντι ο διάβολος έχει τις ημέρες αυτές: τα Χριστούγεννα, τα Θεοφάνεια, το Πάσχα. Τότε είναι, τότε έχει ο εισπράκτορας αυτός, ο μεγάλος φορολόγος της ανθρωπότητος, τότε ο εισπράκτορας αυτός κόβει τα μεγαλύτερα, τα περισσότερα εισιτήρια για την κόλαση.

Τότε τα λεωφορεία του έχουν μεγάλη κίνηση. Γι' αυτό κάθε ευλαβής ψυχή, γι' αυτό ο Θεός, εάν δεν μετανοήσουμε, μην λέμε πολλά λόγια, περιττά είναι τα πολλά λόγια, αν δεν μετανοήσουμε, θα μας τις σφραγίσει ο Θεός τις εκκλησίες, είτε με τους άθεους κομμουνιστές, είτε με κάτι άλλο, δεν ξέρω, θα βάλει το χέρι του ο Θεός και λιαχυρός να βουχονόσφαιρος θα μας σφραγίσει τις εκκλησίες για να πάμε στις σπηλιές, να πάμε στις κατακόμβες, να πάμε μέσα στη γη για να λατρεύσουμε εκεί με το δάκρυ μας και με τον πόνο μας και με το εγώ μας τον Ιησούν, τον Θεάνθρωπο.

Αλλά εγώ, εκεί κάτω στο Κεραμεικό, κοντά στην Αγία Τριάδα, είναι τα μνήματα, τα νεκροταφεία των παλιών, των ειδωλολατρών. Εκεί θαύμανε τους δωλολάτρες εφ' της εποχής τους ο κράτος Εάν λοιπόν την ημέρα των Χριστουγέννων κάποιος από αυτούς τους προγόνους μας που λατρεύανε τα ξόανα, που τα εσάρωσε ο Απόστολος Παύλος,

Ο Παύλος, ή αν κάποιος από αυτούς τους νεκρούς που είναι θαμμένοι στον Κεραμεικό ανασταινότανε και ερχότανε μέσα στην Αθήνα, θα θαύμαζε την Αθήνα για τα μεγαλοπρεπή της κτίρια και θα θαύμαζε τους δρόμους και τον πολιτισμό. Αλλά θα έβλεπε από τις κουβέντες μας και από τα έργα μας ότι δεν διαφέρουμε από τη ζωή των λατρών. Και τα Χριστούγεννα και οι μεγάλες εορτές της Χριστιανοσύνης δεν διαφέρουν.

δεν διαφέρουν από τα Βάκχια και Διονύσια και όλες αυτές τις ειδωλολατρικές εορτές που έκαναν οι τότε ειδωλολάτρες χριστιανοί.

Τι μου μιλάτε για Χριστιανισμό! Λέμε στα χαρτιά ότι η γέννηση του Χριστού είναι το μεγαλύτερο γεγονός του κόσμου. Μάλιστα, είναι το μεγαλύτερο γεγονός του κόσμου. Είναι ο άξων έξω του οποίου περιστρέφεται ολόκληρος ο πνευματικός κόσμος του σύμπαντος.

Ναι, είναι το μεγαλύτερο γεγονός, αλλά δεν μου λέτε, αφού είναι το μεγαλύτερο γεγονός, γιατί τις ημέρες αυτές η γλώσσα μας μιλάμε για όλα τα πράγματα; Οι γλώσσες των γυναικών, οι γλώσσες των ανδρών, οι γλώσσες των επιστημόνων, οι γλώσσες των νέων.

Οι γλώσσες των νέων, οι γλώσσες των Ελλήνων, οι γλώσσες των νηπίων, οι γλώσσες του κόσμου όλου, οι εκατομμύρια, οχτώ εκατομμύρια γλώσσες των Ελλήνων αυτές τις Άγιες ημέρες, για τι μιλάνε; Μιλάνε για τα πιο ασήμαντα πράγματα του κόσμου. Για ένα μόνο δεν μιλάνε. Για Εκείνον που ψάλλουν οι ουρανοί. Τι χριστιανοί είναι αυτοί; Η καρδιά μας, πες μου, τι συζητάς; Πες μου, τι σκέφτεσαι; Πες μου, τι κουβεντιάζεις με τους φίλους σου;

Με τους φίλους σου να σου πω πόσων καρατίων χριστιανός είσαι. Εκ των λόγων σου, δούλε πονηρέ, θα σε κρίνω, είπε ο Θεός. Ζουν ως άθεοι εν τω κόσμω οι άνθρωποι, αλλά εγώ γιατί να πάρω τέτοια ορμή σήμερα στο προοίμιο του λόγου μου; Εγώ σήμερα δεν μιλώ με απίστους, εγώ σήμερα δεν μιλώ με ανθρώπους που ξερίζωσαν από τα βάθη της καρδιάς τους το άστρον της Βηθλεέμ.

Εγώ έχω την τιμή να μιλώ σε ανθρώπους που πιστεύουν στον Χριστό. Εγώ σήμερα, ο αμαρτωλός ιερομόναχος, έχω την τιμή να μιλώ σε κόσμο που και η παρουσία του απόψε εδώ αποδεικνύει ότι κάτι πιστεύει. Γιατί παρακαλώ θα μπορούσατε απόψε κάποιος μου είπε μη κάνεις κήρυγμα τη Δευτέρα Μέρα του Χριστουγέννων Όλοι οι άνθρωποι είναι επισκέπτες, δέχονται και κάνουν επισκέψεις.

Εγώ θα κάνω και θα αποδείξω ότι υπάρχει λαός ο οποίος, παραπάνω από τις επισκέψεις τας ματαίας, παραπάνω από τας φλυαρίας, παραπάνω από την κουβεντολογία Παραπάνω από κάθε άλλο έχει τον Λόγο του Θεού, ο οποίος εισφόρμησε εις την οραθρίαν γην, όπως λέγει ο προφήτης.

Και εφόσον ήρθατε εδώ εις την αίθουσαν του κηρύγματος, είμαι υποχρεωμένος να παύσω προς στιγμήν των ελεγκτικών λόγων και να ομιλήσω εποικοδομητικώς. Είμαι υποχρεωμένος να στρέψω τη σκέψη σας επάνω στο μέγα και παράδοξον μυστήριον της γεννήσεως του Χριστού.

Αλλά, αδελφοί μου, όπως ένας που στέκεται πάνω σε μια κορυφή, δεν ξέρω αν ανεβήκατε ποτέ σε μεγάλη κορυφή βουνού, και κάτω ρίξει ένα βλέμμα και σε πιάνει ίλιγγος, έτσι και το μυστήριον αυτό της ανθρωπίσεως του Χριστού είναι ένα ύψος δυσθεώρητον ακόμη και για τους οφθαλμούς των αγγέλων.

Και από το ύψος αυτό η μικρά μου διάνοια ιλιγγιά και χρειάζονται νόες αρχαγγελικοί και γλώσσα προφητών και πατέρων για να εκφράσουν έστω και πενιχρώς, έστω και αμυδρώς το μέγιστον τούτο μυστήριον. Εγώ αφορμή θα λάβω από μία και μόνη λέξη, η οποία νομίζω αποδίδει το βάθος και το πλάτος και το ύψος και το μήκος της μεγάλης αυτής εορτής της Χριστιανοσύνης.

Και η λέξη αυτή ευρίσκεται μέσα εις την Καινή Διαθήκη, ευρίσκεται εις τις Επιστολές του Παύλου, ευρίσκεται εις την Δευτέρα προς Κορινθίους Επιστολή, κεφάλαιον 8, στίχος 1, και εκεί παρακαλώ, όταν συν Θεώ επιστρέψετε εις τα οικεία σας, να μην κοιμηθείτε εάν προηγουμένως δεν βρέξετε με τα δάκρυά σας την σελίδα αυτή του Αποστόλου Παύλου, ο οποίος περισσότερον από όλους ενεβάθυνε εις το μυστήριον της ενσαρκώσεως του Θεού.

Αλλά δεν θα επιχειρήσω την ώρα αυτή να ερμηνεύσω επιστημονικώς και θεολογικώς το χωρίον αυτό το οποίο εμνημόνευσα. Θα προσπαθήσω μόνο πρακτικώς να δώσω μια εικόνα του θαυμασίου του χωρίου του Αποστόλου Παύλου.

Εδιάβαζα την ιστορία του ρωσικού λαού.

Έχει ο ρωσικός λαός ένα μεγαλείο, έχει μια πίστη και μια ευλάβεια την οποία κανένας κυκλώνας και καμία ανεμοθύελλα δεν θα μπορέσει ποτέ να ξεριζώσει από τον ευγενή ρωσικό λαό την Ορθόδοξο πίστη.

Εδιάβαζα λοιπόν την ιστορία του ρωσικού λαού και εκεί συνήντησα ένα ανέκδοτο πολύ χαρακτηριστικό. Προ τετρακόσια, πεντακόσια χρόνια στο Κρεμλίνο, στα Ανάκτορα της Ρωσίας, έζη ένας βασιλεύς. Αλλά αυτός ο βασιλεύς διέφερε από τους άλλους βασιλείς κατά τούτο, διότι εστενοχωρείτο να είναι κλεισμένος μέσα στο κάστρο των ανακτόρων, όπου περιστοιχίζεται από στρατηγούς και ναυάρχους και κόλακας, γιατί πάντα τα ανάκτορα είναι περικυκλωμένα από κόλακας και δεν φτάνει στα αυτιά των βασιλέων η φωνή του λαού.

Λαού, ήθελε λοιπόν ο βασιλεύς αυτός, ο τσάρος των Ρωσιών, να λάβει γνώση ο ίδιος της καταστάσεως του ρωσικού λαού. Και πώς κατόρθωσε τούτο; Μίαν ημέρα έβγαλε από το κεφάλι του το στέμμα το τσαρικό, έβγαλε τα ρούχα του τα βασιλικά, άφησε να φυτρώσουν γένια στο πρόσωπό του, του, εφόρεσε τα ρούχα ενός ζητιάνου, πήρε ένα ραβδί ζητιάνου και άρχισε να περιοδεύει την αχανή ρωσική γη. Όπου τον βλέπανε με τα μαλλιά αχτένιστα, με τα γένια μπερδεμένα, με το πρόσωπο ασβολωμένο, γιατί είχε ασβολώσει και το πρόσωπό του, και με τα ρούχα του ζητιάνου, κανένα παλάτι της Πετροπόλεως και κανένα σπίτι των Μπογιάρων,

και καμία έπαυλη στων πλουσίων δεσποτάδων που επλούτιζαν και θησαύριζαν στη ρωσική γη, κανένα σπίτι και μέγαρο μητροπόλεως και κανένα σπίτι παπά πλούσιου δεν άνοιξε να δεχθεί το ζητιάνο εκείνο που περπατούσε περιπλανώμενο στη ρωσική γη.

Για να μην πολυλογώ, λέγω ότι επιτέλους έφτασε μια νύχτα που έπεφτε χιόνι όπως πάντα στη ρωσική γη, έφτασε σε μια καλύβα. Ήταν νύχτα και ήταν απελπισμένος τι θα κάνει τη νύχτα. Όπου βλέπει το καλύβι, χτυπάει και παραδόξως άνοιξαν την καλύβα τους, δεχτήκανε αυτόν τον ζητιάνο σε αυτή την ελεεινή κατάσταση, του άναψαν φωτιά, τον ζέσταναν τα ρούχα, του έδωσαν φαγητό, του έστρωσαν κρεβάτι, τον σκέπασαν με μάλλινα ρούχα και του προσέφεραν εν γένει πάσαν περιποίηση.

Αυτός πλέον κάτω από τα ρούχα σκεπτόταν και έλεγε: Για κοίταξε τι ευγενικές καρδιές υπάρχουν στο λαό αυτό. Δεν υπάρχουν στα σπίτια των δεσποτάδων και των Μογιάρων και των πλουσίων, αλλά υπάρχουν στην καλύβα αυτή της Ρωσικής γης.

Το πρωί σηκώθηκε, δεν εγνώρισε την ταυτότητά του, δεν είπε τίποτα περί της προελεύσεώς του, περί της γενεάς του, περί του μεγαλείου. Αυτοί τον προπέμψανε, του δώσανε και μερικά ρούβλια από τα ελάχιστα που είχε η οικογένεια.

Τον συνόδευσαν στο διάσελο και τον άφησαν να πάει παραπέρα. Και παράξενα σκύψανε, είναι μια συνήθεια στη Ρωσική γη, παλαιά, να φιλούν το χέρι των γερόντων. του Φίλου Σενεδροχέρη. Και αυτός δακρυσμένος γύρισε. Πέστρεψε στα Νάκτονα. Μετά μία εβδομάδα διατάσσει τέσσερες άμαξες αυτοκτονικές με υπηκόν Κωζάκων να καταφθάρσουν Ρωμαίοι εις απόστασην 300 χιλιόμετρων μακράν της Μόσχας για να συναντήσουν την Καλλίδη.

Καλπάζουν οι Κοζάκοι, τρέχουν τα άλογα, τρέχουν τα αμάξια, φθάνουν στην καλύβα, σταματούν, κατεβαίνουν κάτω. Πάνε στην καλύβη και λένε, εδώ λαϊκοί πες μας, πέστε μας που εδώ μέσα κοντά κοιμήθηκε ο βασιλέας, ο τσάρος πασών των Ρωσιών;» «Τα χάσαμε; Λάθος κάνετε.

Εδώ στην καλύβα μας φτωχοί πέφτουνε, ζητιάνοι πέφτουνε, βασιλιάδες δεν πέφτουν στην καλύβα μας. Λάθος κάνετε, τραβήξτε παραπέρα», του λέει. «Όχι, εδώ εσείς είστε.» «Εδώ εμείς», λέει, «προ μιας εβδομάδας φιλοξενήσαμε έναν ζητιάνο». «Αυτόν ζητάμε.» «Ε, λοιπόν, σας λέμε», λέγουν οι αξιωματικοί της ανακτορικής φρουράς του Κρεμλίνου, «ότι ο ζητιάνος που εφιλοξενήσατε ήτανε ο τσάρος πασών των Ρωσιών.» Τα χάσαμε. Αμύβοντας ο Τσάρος την ευγενική σας κάρδια, σας δίνει να του βάλει γούμπια και τρία μάξα γεμάτο από πολύτιμα δώρα των ανακτόρων.

Και η θέληση του τσάρου είναι να γκρεμιστεί η καλύβα αυτή και στη θέση της καλύβας αυτής να χτιστεί παλάτι και να γράφει απάνω στο παλάτι αυτό ότι το παλάτι αυτό το χτίζει ο τσάρος, για να είναι παράδειγμα στους αιώνας.

Πρώτον, τι μεγάλο πράγμα είναι ένας ηγεμόνας να ταπεινώνεται μέχρι του λαού του. Το δεύτερο είναι να δείξει ότι υπάρχουν ευγενικές καρδιές μες στη λάσπη της Ρωσίας και το τρίτο να δείξει ότι ο τσάρος γνωρίζει να αμείβει τις ευγενικές σας καρδιές.

Είδα ότι όλοι προσέξατε την ατέχνως πως και ο χείλογο τεχνικός εκφραζομένη αυτήν αλήθεια.

Σας έκανε εντύπωση το γεγονός αυτό. Εμένα δεν μου κάνει καμία εντύπωση, εμένα δεν μου κάνει καμία εντύπωση, και αν δω τώρα σε λίγο να χασμουριέται στόμα, στόμα, θα πω δεν υπάρχει πίστη. Σας εντυπωσιάζει ένας τσάρος, άνθρωπος κι αυτός αμαρτωλός, άνθρωπος κι αυτός που ζει μέσα στη χλιδή και μέσα στην απάτη, και υπήρξαν και αυτοί μεγάλοι ένοχοι, ένα κατά τον οποίο εξέσπασε η τρομερά θύελλα του αθέου κομμουνισμού εις την αχανή χώρα. Εμένα δεν με εντυπωσιάζει το γεγονός αυτό, με εντυπωσιάζει ένα άλλο γεγονός, τεράστιο γεγονός, ότι όχι τσάρος, όχι βασιλεύς, αλλά αυτός ο Βασιλεύς των βασιλευόντων και Κύριος των κυριευόντων, αυτός τον οποίον εκάστηκε η κυρία εκείνη, ανάξιοι ψαλτάδες και άπεισιοι ψαλτάδες,

ψάλλουν μόνον και μόνον και λέγουν «ως τον Βασιλέα των όλων υποδεξόμενοι», αυτός τον οποίον δορυφορούν Άγιοι Άγγελοι και Αρχάγγελοι, αυτός έκλεινε ουρανούς ψηλά από πάνω από τους γαλαξίες, έκλεινε τους ουρανούς και κατέβηκε εδώ κάτω εις την καλύβα, διότι η γη αυτή μέσα εις το άπειρο είναι μια καλύβα και καλύβης ευτελεστέρα.

Αυτός λοιπόν ο Κύριος του Ουρανού και της γης κατήλθε εδώ στη γη, εγεννήθη, όπως είναι γνωστόν εις όλους, υπό τας πλέον ταπεινάς συνθήκας υπό τας οποίας εγεννήθη ποτέ άνθρωπος, εγεννήθη μόνος μέσα, εγεννήθη σ' έναν στάβλο.

Και γεννάται το ερώτημα: οποία η συμπεριφορά του κόσμου απέναντι του γεγονότος αυτού, του τεραστίου γεγονότος, ότι κατήλθε εκ των ουρανών ο Θεάνθρωπος; Ποια η συμπεριφορά των ανθρώπων; Συμπεριφορά, η λέξη αχαριστία δεν δύναται να αποδώσει.

Την αγρία συμπεριφορά την οποία δεικνύει ο κόσμος, έδειξε και δεικνύει ο κόσμος απέναντι του Θεανθρώπου, απέναντι του Ουρανίου Επισκέπτου, απέναντι του Ιησού Χριστού. Θα ήθελα να φέρω ένα παράδειγμα και θέλω να σπεύσω εις το τέλος του λόγου.

Εδώ προς το Ιόνιο Πέλαγος είναι ένα νησάκι μικρό ευλογημένο. Εκεί λέγει η ιστορία, ή μάλλον ο μύθος, ή μάλλον η ιστορία, ότι κάποτε ένας βασιλεύς που είχε μια φιλόστοργο και τίμια γυναίκα,

ένας βασιλεύς, μια μέρα έφυγε από το λιμάνι του νησιού και δεν υπήρξε μάτι που δεν εδάκρυσε. Όλοι τους στην προκυμαία απεχαιρέτησαν τον βασιλέα τους, ο οποίος με τους γενναίους του ανεχώρησε εις μακρινή εκστρατεία.

Πέρασαν χρόνια, πέρασαν είκοσι χρόνια, δέκα χρόνια πολεμώντας για την τιμή των Ελλήνων. Και άλλα δέκα χρόνια από πέλαγος σε πέλαγος, από θάλασσα σε θάλασσα, από νησί σε νησί, ναυαγός κατεστραμμένος. Επιτέλους το κύμα της θαλάσσης, ύστερα από είκοσι χρόνια, τον ξέβρασε εις την αμμουδιά του νησιού.

Οποία διαφορά της πρώτης αναχωρήσεώς του και της δευτέρας του επιστροφής μετά είκοσι χρόνια. Τότε λεβέντης, με όλη τη λάμψη του, με όλο το μεγαλείον των βασιλικών του, τον αποχαιρετούσε ενθουσιωδώς. Τώρα, σαν ζητιάνος, ξυπόλυτος, ελεεινός, τυραννισμένος, με άσπρα μαλλιά, σκυπτός από τον πόνο και τη θλίψη, άγνωστος, πατεί το νησί του.

Κανείς δεν τον γνώρισε. Που ψοφούσε στο μαντρί, όταν πλησίασε, τον διώχνανε δεξιά και αριστερά και του πετούσαν κόκαλα και πέτρες. Όταν ανέβηκε στο μαντρί, ψηλά στο βουνό, που είχε το βασιλικό του μαντρί, τότε το σκυλί, που είχε γεράσει πια και ήταν έτοιμο να ψοφήσει, κούνησε την ουρά του και είδε κοντά του και έδειξε την αγάπη.

Ένα σκυλί! Τον γνώρισε ύστερα από 20 χρόνια. Μα κάτι τέτοιο συνέβη και στο Βασιλιά των Όλων. Κάτω στη γη που ήρθε, τα πρώτα που τον χαιρετίσανε δεν ήταν ούτε οι μάγοι, ούτε οι βοσκοί, ούτε και αυτοί οι άγγελοι και αρχάγγελοι.

Οι πρώτοι που γνωρίσανε τον Κύριο και τον χαιρετίσανε με τον δικό τους τρόπο ήταν τα ζώα της φάτνης, τοιουτοτρόπως ώστε να εκπληρωθεί η προφητεία και να μέσω των θεών γνωστής. Και τα δέντρα και τα ζώα τον γνωρίζουν τον Χριστό, και τα άστρα του ουρανού τον γνωρίζουν τον Χριστό, και τα ποτάμια είδε ο Δάνης και έφυγε στο πίσω.

Και τα δέντρα, όταν περνούσε η Παναγία, λέγει μια αρχαία παράδοση, όταν η Παναγία πάνω στο γαϊδουράκι, σαν μια προσφυγική οικογένεια, διέβαινε τα όρια της Ιουδαίας και πήγαινε προς την Αίγυπτον, έκλιναν τα δέντρα στο πέρασμα της Παναγίας, στο πέρασμα του Ιησού Χριστού, γέρνανε τις κορυφές των κι άνοιζαν προς τα κάτω για να πουν και αυτά τα δέντρα: «Δεύτε, προσκυνήσωμεν και προσπέσωμεν Χριστώ τω Βασιλεί των Αιώνων».

Και εσύ λοιπόν, αχάριστε άνθρωπε, κοντεύω να πω, και τα άστρα μαρμαίρουν, και τα ποτάμια κινούνται, και τα ζώα κουνιούνται, εσύ και από δέντρα, και από βράχια, και από ζώα, είσαι το αχαριστότερο και ελεεινότερο των πλασμάτων.

Θα ήθελα αγαπητοί μου να συνεχίσει ο Επαπό επιπολήτης το Κύριο μας, Αλλά δυστυχώς δεν είναι αλήθεια. Δεν είμαι πια ο ιεροκήρυκας των 30 ετών, ούτε των 40 ετών, πλησιάζω πια τα εξήκοντα και ετοιμάζομαι κι εγώ να αναχωρήσω εις την πέραν του τάφου αιωνία ζωή, για να μην βλέπω εδώ κάτω στη γη την αγριότητα αυτή, την δεσποτική ραστώνη και κακοήθεια, η οποία θα μας οδηγήσει στον τάφο, αγωνιζόμενοι σκληρώς για μια νέα εκκλησία πόθων που δυστυχώς μικρολίγει τώρα σαν αν δεν πετιζείς.

Θα αναγκαστώ να διακόπτω, θα αναγκαστώ αφού πω ακόμα ολίγα τεινά, θα κατέσω ο πυρούτου του βήματος.

Ένα μόνο τώρα επιθυμώ, για να μην αφήσω το λόγο ατελή: να υπενθυμίσω το γεγονός αυτό της ενανθρωπίσεως του Κυρίου. Το υπενθυμίζει ο Απόστολος Παύλος. Το υπενθυμίζει ο Απόστολος Παύλος για να πλήξει, για να διεγείρει ευγενή αισθήματα αλληλεγγύης και αγάπης.

Η αφορμή είναι η εξής: εισέρχομαι στην ερμηνεία του χωρίου. Κάτω στην Παλαιστίνη, στην εποχή του Αποστόλου Παύλου, πίστεψαν όλοι οι Εβραίοι.

Αυτοί οι Εβραίοι που πίστευσαν έγιναν στόχος αγρίας εκδικήσεως εκ μέρους των φανατικών Ιουδαίων. Τους έβαλαν φωτιά και τους έκαψαν τα σπίτια στα Ιεροσόλυμα. Τους έδιωξαν, τους πήραν τα χρήματα, τους έκαναν πρόσφυγες.

Το έμαθε ο Απόστολος Παύλος. Έμαθε ότι οι Χριστιανοί των Ιεροσολύμων είναι στους δρόμους. Χωρίς ρούχα, χωρίς παπούτσια, χωρίς σπίτια, χωρίς τίποτα. Η ψυχή του Παύλου συγκινήθηκε και διέταξε ο Απόστολος Παύλος να γίνει έρανος σε όλη τη χριστιανοσύνη.

Να γίνει έρανος εις όλες τις εκκλησίες τις οποίες ίδρυσε ο ίδιος.

Ξέρετε ποιοι βοήθησαν περισσότερο; Ξέρετε ποιοι δώσαν τα μεγαλύτερα ποσά στον έρανο; και ξέρετε ποιοι έδωσαν το λιγότερο από εσάς τον έρανο.

Αυτόν έρανο, αυτό που έκανε υπέρ των πασχόντων Ιουδαίων χριστιανών, τα μεγαλύτερα ποσά τα έδωσαν οι πτωχότεροι. Τι πίστευαν οι πτωχότεροι; Πίστευαν οι Μακεδόνες. Μα οι Μακεδόνες είναι οι πτωχότεροι. Είναι αλήθεια ότι η Μακεδονία, εγώ το πιστεύω, είναι το πλούσιό των ομέρων στις Ελλάδες. Εγώ δεν πιστεύω, εγώ δεν πω, γύρισα στην Μακεδονία, σας λέγω.

Η Μακεδονία, εάν τη σκάψουμε σπιθαμή σε σπιθαμή, εάν την καλλιεργήσουμε σπιθαμή με τα πεδιάδα της, με τους ποταμούς της, με τα μεταλλεία της, διότι και μεταλλεία έχει και χρυσόν κι άργυρον στα σπλάχνα της, εάν καλλιεργήσουμε την Μακεδονία μας ποτισμένη με αίματα μαρτύρων Κυρίου, ότι η Μακεδονία φτάνει να βρέψει όλων των πληθυσμών της Ελλάδος και δεν ανάγκη να τρέχομαι ούτε στην Γερμανία, ούτε στην Αστραλία αλλά πρέπει αυτή η ταλαίπωρος πατρίδα να αποκτήσει χριστιανική κυβέρνηση, η οποία να κοιτάξει με πόνο και ενδιαφέρον τον λαό μας.

Κι όμως τότε οι Μακεδόνες δυστυχούσαν. Γιατί δυστυχούσαν; Διότι ευρίσκονταν οι Μακεδόνες κάτω από κατοχήν, διότι ευρίσκονταν οι Μακεδόνες κάτω από τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία. Οι Ρωμαίοι κατακτητές κατέσχον τα μεταλλεία της Χαλκιδικής, κατέσχον τον άργυρο, τον χρυσό, κατέσχον τα πάντα, έβαλαν φόρους, τους στράγγισαν, ένα λαό στραγγίζεις με τους φόρους.

Τον στράγγισαν τον λαό αυτόν της Μακεδονίας οι στυγνοί δυνάστες. Οι Μακεδόνες, οι οποίοι ήταν οι πλουσιότεροι των Ελλήνων, έγιναν οι πτωχότεροι των Ελλήνων. Τα μεταλλεία τα πήραν οι κατακτητές, τα χρήματά τους τα στράγγισαν με τους φόρους και οι Μακεδόνες γενήκανε οι πτωχότεροι όλων.

Και όμως αυτοί οι φτωχότεροι όλων, φτωχότεροι όλων, έσπευσαν εις τον έρανον, παρεκάλεσαν να γραφούν εις τον έρανον. Λέγει ο Απόστολος Παύλος στο κεφάλαιο αυτό ότι οι Μακεδόνες παρουσιάστηκαν αυθόρμητοι, μόνοι τους, και κάτι άλλο λέει προς έπαινόν τους, ότι οι Μακεδόνες προσέφεραν υπέρ δύναμιν, παραπάνω από ό,τι μπορούσαν.

Αυτό λοιπόν το παράδειγμα των Μακεδόνων, οι οποίοι προσέφεραν υπέρ δύναμιν και αυτοβούλως, προβάλλει προς μίμηση εις άλλους χριστιανούς που ζούσαν στην πλουσιότερη πόλη της Ελλάδος και όμως, και όμως ήτανε σφιχτοί, ήτανε φιλάργυροι.

Ποιοι ήταν αυτοί οι χριστιανοί που κατοικούσαν στο πλουσιότερο μέρος της Ελλάδος και όμως ήταν σφιχτοί και φιλάργυροι και πλεονέκτες; Ήταν οι Κορίνθιοι. Πλούτος άφθονος, καράβια μπαίνανε και βγαίνανε στα λιμάνια τους.

Χιλιάδες αμαρτωλών γυναικών εστάγγιζαν τον πλούτο. Οι ναοί τους ήταν από ασήμια και χρυσάφια. Ζούσαν πολυτελέστατα. Σε αυτούς λοιπόν τους χριστιανούς, τους ολίγους της Κορίνθου, γράφει και προβάλλει το πράγμα και λέει: «Εάν οι Μακεδόνες έδωσαν τόσα ποσά, πόσα ποσά πρέπει να δώσετε εσείς οι Κορίνθιοι, οι οποίοι δεν είστε πτωχοί όπως είναι οι πτωχοί της Μακεδονίας;» και τους λέγει προσέξατε θα γίνει έρανο στην κόρυφο.

Να μη με ντροπιάσετε. Θα είναι ντροπή εσείς να μη δώσετε ή τον έρανον αυτό για νέα και μεγάλα ποσά. Αλλά αν, αγαπητοί μου, έλειπε το παράδειγμα των Μακεδόνων, ή αν έλειπαν τα παραδείγματα της Μακεδονίας, και αν λείπω πάρα Χριστιανέμου.

Ας υποθέσουμε ότι λείπουν όλα τα παραδείγματα, Παλαιά και Νέα, της Φιραλιλείας, της Ελληνικής, της Ελευμοσύνης. Και δεν υπάρχει και φτάνει μόνο ένα πράδειγμα για να μας κινήσει πάντοτε εις αγάπη, εις έλεος, εις ελεγγύη και εις λογοίπια.

Και το παράδειγμα αυτό ποιο είναι; Είναι το παράδειγμα του ενανθρωπήσαντος Κυρίου ημών Ιησού Χριστού, είναι το παράδειγμα το οποίον έδωκε ο Ιησούς Χριστός. ο Ιησούς Χριστός, ακούστε λοιπόν και θαυμάστε ότι ο Ιησούς Χριστός πλούσιος ον είναι εμείς τι εκείνου φτωχεία απλουτίσαμε.

Τι σημαίνουν αυτά τα λόγια; Ότι ο Ιησούς Χριστός είναι πλούσιος. Πλούσιος δεν λέει τίποτα η λέξη.

Πάμπλουτος, δεν λέει τίποτε η λέξη. Ζάπλουτος, δεν λέει τίποτε η λέξη. Γιατί; Γιατί ως Θεός όλο το χρυσάφι που είναι μέσα στα σπλάχνα της γης, όλο το ασήμι που υπάρχει, όλα τα διαμάντια που είναι μέσα στη γη, όλα τα δένδρα, όλες οι πέτρες, όλος ο θησαυρός της γης, όχι αυτή μόνο η γη, που είναι ένας κόκκος άμμου, που είναι μία σταγόνα μες των ωκεανών, αλλά και ολόκληρο το σύμπαν είναι δικό του.

Δικά του. Αυτός τα εποίησε. Αυτός τα κυβερνά. Αυτός τα κατευθύνει. Αυτός είναι η ζωή του παντός.

Λοιπόν, αυτός εφτόχευε. Παρουσιάστηκε φτωχός. Φτωχός ο Σνουδίσανος. Αυτός που περιβάλλον των ουρανών δεν ενεφέρες ή το κατάγυπνο επάνω του ταυρός. Αυτός που έφτιασε τα ποτάμια και τους ωκεανούς, δεν είχε ένα ποτήρι νερό να δροσίσει τη δίψα του επάνω στον Σταυρό.

Αυτός που έφτιασε τα ουράνια, δεν είχε στέγη να στεγαστεί. Αυτός, όσο ουδείς άλλος, επτώχευσε.

Επτόχευσε γιατί, για να πλουτίσουμε μιμή Μα θα μου πει τώρα κάποιος εδώ μέσα: «Κάποιος εδώ μέσα, τι είναι αυτά που μας λες;

Πλουτίσαμε μιμής και εγώ είμαι πτωχός Και αυτή την ώρα, αν ψάξω στην τσέπη μου, θα δείτε, δεν έχω εισιτήριο να πάω στα Τουρκοβούνια». Γιατί ξέρω ακροατάς οι οποίοι από ζήλον έρχονται από τα Τουρκοβούνια και δεν έχουν εισιτήριο να πληρώσουν στο τραμ, στα λεωφορεία, και έρχονται με τα πόδια και με τα πόδια φεύγουν.

Θα μου πεις λοιπόν: «Εγώ είμαι πλούσιος; Πώς με έκανε πλούσιο ο Χριστός;» Ένα μιλώ αδελφοί μου εξαιπόψιος ηλίκων αγαθών Αλλά μιλώ εξ επόψεως πνευματικών αγαθών. Και λέγω, θα σας ρωτώ και μου απαντήσετε αν πιστεύετε.

Εκοινωνήσατε χθες τα άχραντα μυστήρια. Έχετε εννοήσει καλά τι θα πει η Θεία Κοινωνία;

Θέλω να πάτε στο Μεσολόγγι, να πάτε ή στο Δήμο και να κοιτάξετε μια εικόνα η οποία είναι φοβερή, η οποία διδάσκει τι εστί η Θεία Κοινωνία: ότι την παραμονή που επρόκειτο να κάνουν έφοδο ο Ιμπραήμ και ο Κιουταχής και να μπουν μέσα στην πόλη, χτύπησαν, ειδοποίησαν τους κατοίκους, ήρθαν όλοι και γονάτισαν μπροστά στον Άγιο Επίσκοπο Ρωγών, τον Ιωσήφ.

Κι ο ένας κατόπιν του άλλου, κλαίοντας και ρίπτοντας τα δάκρυά τους μέσα στο Άγιο Δισκοπότηρο, σμίγοντας τα δάκρυά τους με το αίμα του Θεανθρώπου, εκοινώνησαν για τελευταία φορά των Αχράντων Μυστηρίων οι τελευταίοι ήρωες του Μεσολογγίου.

Θέλεις να δεις ποια κοινωνία; Κοινώνησες λοιπόν; Ε, λοιπόν, σου λέω, αν είσαι Χριστιανός, εκείνο το ψωμάκι, εκείνα τα ψίχουλα, τα ελάχιστα ψίχουλα, εκείνα τα ελάχιστα ψίχουλα, εκείνες οι ελάχιστες σταγόνες του αίματος του Χριστού μας αξίζουν περισσότερο. Εάν σου έδιναν μια γη, όχι από χώμα, εάν σου έδιναν μια γη από διαμάντια, έπρεπε εσύ, ο Χριστιανός, να προτιμήσεις το σώμα και το αίμα του Χριστού.

και όταν αγαπητέ μου κοινωνάς και δέχεσαι μέσα στα στήδια σου τον Χριστό, την ώρα που κοινωνάς εκείνη την φορά είσαι πλουσιότερο από τον Ωνάση και από τον Ιακώ και από κάθε άλλο κουμπρί την τη ζεις αυτή.

Εσύ ο πτωχός που ζεις, εσύ ο πτωχός που ανοίγεις τα σπλάχνα σου και δέχεσαι το μεγαλείο μέσα στην ψυχή σου, του, εκείνη την ώρα την καλύβα σου την έκανες παράδεισο, εκείνη την ώρα την ψυχή σου την έκανες ουρανό, εκείνη την ώρα την ψυχή σου την έκανες γαλαξία, εκείνη την ώρα μουσική αγγέλων και αρχαγγέλων ακούονται εις τα βάθη. Δεν είναι αυτές τις ψευτιές, δεν είναι αυτά τα παραμύθια, όποιος πιστεύει θα εστάνεται μες στην καρδιά του, όποιος πιστεύει κοινωνάει και ευχαριστεί τον Θεό. Επτώχευσε εκείνος, είναι εμείς, τι εκείνο πτωχεία φρουτίζουμε. Και ύστερα από το πράδειγμα αυτό καλούμασταν όλοι αδερφοί μου να γινομιμητε της απεράντου αγάπης του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού και έγιναν μιμητε ο Χριστός αγαπά τους στόχους, είναι γεγονός, γιατί η πτωχή είναι πιο κοντά στον Χριστό, γιατί η πτωχή είναι ο λιγότερο λερωμένη, είναι ο λιγότερο λερωμένη από τους πλουθείους.

Γιατί οι πτωχοί τρώγουν τον άρτον της ζωής τους εν ιδρώτι του προσώπου τους, γιατί οι πτωχοί προσεύχονται και παρακαλούν τον Θεό. Αγαπάει τους φτωχούς. Αλλά θα σας πω κάτι παράξενο: περισσότερο από τους φτωχούς αγαπάει κάποιους άλλους. Ποιους άλλους;

Εκείνους που ήταν πλούσιοι και έγιναν πτωχοί. Για τον Κύριο.

Άλλο να είσαι ακουσίως πτωχός και άλλο να γίνεις εκουσίως πτωχός. Υπήρξαν πλούσιοι που έγιναν φτωχοί, υπήρξαν πλούσιοι που εφήρμοσαν το ρητόν του Αποστόλου Παύλου. Ποιοι ήταν οι πλούσιοι; Πού να αναφέρω; Επιλείψει με ο χρόνος διηγούμενον τα άθλα και τα κατορθώματα των ανθρώπων εκείνων, των χριστιανών, οι οποίοι βάδισαν την οδό της αγάπης την οποία δεικνύει το άστρο της Βηθλεέμ.

Αναφέρω χαρακτηριστικώς δύο-τρία. το ένα είναι ο Μέγας Αντώνιος, είχε κοντά στον Ήλο Ποταμό, δεν ξέρω πως χιλιάδες θρέματα γύρ, άκουσε τον Λόγο του Χριστού, πόλης όν σου τα υπάρχοντα και δοστοχείς, και ο πλουσιότερος αυτός της Αιγύπτου έγινε ο πτωχότερος της Αιγύπτου και μια δίκαια θα εκκαλεργούσε την γη.

Ο Αντώνιος Πλούσιος ον επτόχευσε. Είναι εκεί εκείνου πτωχία, πλουτίστο με την τιμή.

Φεύγω από την Αίγυπτο, πάω στην Καισάρεια, στην αλησμόνητη Καισάρεια, που βρωμερά πόδια Τούρκων την πατούνε και την μαγαρίζουνε. Εκεί πέρα έζησε ένας άλλος πατέρας της Εκκλησίας.

Πλούσιος, πλουσιότατος, κτήματα απέραντα, τα πούλησε όλα όταν έγινε δεσπότης. Γιατί στην εποχή εκείνη μπαίνανε στην εκκλησία πλούσιοι και πέθαιναν πτωχοί. Ενώ τώρα μπαίνουν στην εκκλησία με τον γουρνοτσάροχο, πάπτωχοι, πάπτωχοι, δικαιοναραίοι και διακοναραίοι Και πεθάνουν με διαδίκα και με εκατομμύρια Ήταν πλούσιος και με τα χρήματα εκείνα τα δικά και με τα χρήματα του λαού έκτισε το περίφημο κέντρο της φιλανθρωπίας, την περίφημη Βασιλειάδα.

Και όταν απέθανε, δεν είχε τίποτα άλλο να γράψει και μερικά βιβλία.

Οι τσέπες του ήταν πάντοτε αδειανές ή μάλλον ήταν πάντοτε γεμάτες για να τις αδειάσει την επόμενη μέρα για τον φτωχό.

Πλούσια, να αναφέρω γυναίκα, ήταν η Αγία Μελάνη, η πατριτσία της Ρώμης, η πλουσιότερη γαιοκτήμων της Ρώμης, η οποία είχε καντάρια από χρυσάφι και ασήμι και τα δαπάνησε όλα για τους φτωχούς. Πλουσία αιωνία της Συμνήμης, πλουσία πλουσιότητας. Ή η Ολυμπιάς, αυτή η γυναίκα του Βυζαντίου, η οποία είχε τεράστια περιουσία και την δαπάνησε εξ ολοκλήρου για να υποστηρίξει τον ήρωα και τον γίγαντα και τον αστέρα των φωτεινών, τον Ιωάννη Χρυσόστομο.

Γι' αυτό υπάρχουν στον κόσμο οι μιμητές του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού, που φτώχευκαν.

Αλλά όταν λέμε και φτάνουν τα πράδειγματά αυτά, να δείξουν αγαπητοί μου τι έστειλε η αιμοσύνη. Όταν λέμε αιμοσύνη, σήμερα τα πράδειγματά αυτά δεν εννοούμε ότι υπάρχουν τρία-τεσσάρων ειδών αιμοσύνης. Η πρώτη αιμοσύνη, η ψευλής αιμοσύνη είναι η νηστρική αιμοσύνη.

Δεν μπορεί να γελάς τον Χριστό, δεν μπορεί να κλέβεις χίλια φράγκα, να τα κλέβεις τα χίλια φράγκα και να δίνεις μια δραχμή στον άλλο. Αυτή δεν λέγεται ελεημοσύνη, λέγεται ληστρική ελεημοσύνη, η ελεημοσύνη των ληστών.

Και υπάρχει άλλη ελεημοσύνη, εμπορική, του εμπορίου, business ελεημοσύνη. Σου δίνω σήμερα πέντε για να μου δώσεις αύριο δεκαπέντε.

15. Τι είναι η ελεημοσύνη; Η αναγκαστική ελεημοσύνη που γίνεται για κενοδοξία και εγωισμό. Τι υπάρχει η ελεημοσύνη εκείνη, η οποία γίνεται αφορμήτως και υπέρ δύναμιν. Η ελεημοσύνη η οποία γίνεται εκ του υστερήματος, όπως στην περίπτωση της χήρας. Η ελεημοσύνη εκείνη η οποία, διότι τι είναι η ελεημοσύνη; Η ελεημοσύνη είναι σπόρος. Όπως ρίχνει το σπόρο μες στην γη ο γεωργός και φυτρώνει από τον σπόρο, έτσι ακριβώς.

ακριβώς, είναι έσπρες το λίγα, λίγα δαδερίτης, έσπρες πολλά, πολλά δαδερίτης. Και σαν τον Γιώργο που απλώνει το χέρι του, έτσι και ο δίκαιος και ο φιλάνθρωπος, εσκόρπησε, εσκόρπησε, έδωτε τη σπένιση, το έλεος του, δικαιοσύνη του στον αιώνα και στον αιώνα. Δεν έλεγε αγαπητοί μου αυτά, κορπίζει τον πλούτον του, σαν τον Αγιοργό μέσα στην γη και τα και οι σπόροι αυτής της ελεημοσύνης, αν δεν φυτρώσουν εδώ στη μάταιη γη, θα φυτρώσουν επάνω στους ουρανούς, όπου κάθε δίλεπτον θα γίνει εκατομμύριον, θα γίνει Χριστός και Άγιος Πνευματικός και στη βασιλεία των Ουρανών.

Τα αυτά είναι, αγαπητοί, τα ρήματα τα οποία σήμερα υπενθύμισα στην αγάπη.

Θες την αγάπη σου. Εν τονίζω ότι υπάρχει σκληρότητα στον κόσμο. Εν τονίζω ότι υπάρχει απανθρωπία στον κόσμο. Ότι την ώρα που υπάρχει τόση δυστυχία στον πλανήτη μας και εδώ μέσα εις την πατρίδα μας και μέσα εδώ εις το κληρονάστη, την ώρα έμαθα φρικτά πράγματα, πρέπει κάποτε να συγκεντρώσω για να σας δείξω ότι θα πέσει φωτιά και σεισμός και κεραυνός και αστροπελέκι και πυρηνική ενέργεια για να κάψει.

Αγάπηση, γιατί τον άσπρα πνώ, όπως είπε ο ποιητής, με τους αδέρους θα κατακρίνει ο Χριστός. Τι γλέντια! Τι Χριστούγεννα! Να ταΐζουν δω στο Κολωνάκι τα σκυλιά τους με μπιφτέκια! Την ώρα που ο Χριστός ο πεινασμένος δεν έχει πού την κεφαλήν κλίναι. Το σκυλί σου το τρέφεις, τον άνθρωπο δεν τον τρέφεις. Αλλά εις τούτοις όμως, αγαπητοί, παρά τη σκληρότητα αυτή, οφείλω να ομολογήσω υπευθύνως ότι εργαζόμουν ως 30 χρόνια μέσα εις τον λαόν αυτόν, τον πτωχό λαόν, οφείλω να ομολογήσω ότι διάκρινα ευγενείς διαθέσεις, προθέσεις ευγενείς.

Δεν θα ξεχάσω ποτέ την ευγένεια του μακεδονικού λαού που με έκανε πολλές φορές να ενθυμηθώ τον Απόστολο Παύλο. Ευρισκόμουν πριν 20 χρόνια εις την Μακεδονία, ευρισκόμουν στην Κοζάνη και μόνο ένα σύνθημα στον πτωχό λαό, τον ρακένδυτο, τον πεινασμένο λαό της Μακεδονίας, ένα μονοσύνθημα του Ροκήρικος.

Δεν το λέγω να επαινέσω τον εαυτό μου, να επαινέσω τον λαόν, ένα μόνο σύνθημα έφτασε ο λαός αυτός, ο πτωχός και ρακένδυτος, να πιάσει τη μεγαλύτερη ανεστία των Μαρκανιών με 8.000 πιάτα καθημερινώς, να συγκινήσει τον λαόν αυτόν.

Έχω αποδείξει τη σεβιενία του ελληνικού λαού του Θεού, όχι μόνο στην Κοζάνη, όχι μόνο εκεί που εργάστην εγώ, αλλά και άλλοι εργάτες του Ευαγγελίου. Έχουμε να αποδείξουμε ότι ο λαός μας έχει μέσα του ευγενεστάτας διαθέσεις. Αλλά και εδώ στην Αθήνα, που με έστειλε ο Κύριος, ύστερα από είκοσι χρόνια περιπλάνηση, ευχαριστώ τους ευλαβεστάτους εφημερίους των γλωσσιοτάτων ναών, οι οποίοι έκαναν έγγραφο στην Ασίολο και ζητούν αμφίβα από την Αθήνα. Τους ευχαριστώ πολύ.

Ευχαριστώ πολύ, διότι παρόλα τα εξήντα χρόνια μου είμαι έτοιμος πάλι να βαδίσω εκεί που είναι το καθήκον μου και μέχρι τα άκρα της γης, για να κηρύξω τον Χριστό.

Λοιπόν, και με τα είκοσι χρόνια που έφτασα εδώ στην Αθήνα, όταν πλέον την είχαν εγκαταλείψει ο Συνητής και ήταν για μένα η Αθήνα ένας άγνωστος κόσμος, και δεν εγνώριζα πού να πατήσω και πού να στρίψω, έριξα μερικά συνθήματα στο λαό των Αθηνών.

Και ο λαός των Αθηνών, όχι πλούσιοι, όχι δεκιστάρες, όχι εφοπλιστές, ο φτωχός λαός των Αθηνών, έδωσε εκ του υστερήματός του και χτίσαμε δύο ευαγή ιδρύματα και την έφτιαξαν πολλαμίδιου και την έφτιαξαν εδώ.

Και αν θέλει ο Θεός και ζήσωμεν, και άλλα κτίρια ευαγή θα ιδρύονται προς δόξα της Αγίας Τριάδος.

Συνεπώς, βεβαίως, αυτά είναι μικρά και ασήμαντα, δεν είμαι ικανοποιημένος μ' αυτά, είναι μικρά και ασήμαντα.

Ή αν είμαθα χριστιανοί, ή αν πιστεύαμε στο Χριστό, μεγάλα και υψηλά θα έπαιρναν τα έργα μας. Αλλά ελπίζω στο Χριστό, ελπίζω στην αγάπη του λαού, ελπίζω στο δίκιο, ότι ο λαός αυτός θα ξυπνήσει και ο λαός αυτός θα πράξει το παν, για να γίνει πάλι η πατρίς μας μια χώρα χριστιανική, στην οποίαν κάθε γλώσσα θα υμνεί και θα ευλογεί τον Ιησού τον Ναζωραίο εις αιώνας αιώνων. Αμήν.