Η αξία της ψυχής στη Μεγάλη Τεσσαρακοστή

Ἡ ἀγγλικὴ μεταγραφὴ εἶναι αὐτόματη μετάφραση τῆς πρωτότυπης ἑλληνικῆς διάλεξης. Ἐνδέχεται νὰ περιέχει σφάλματα· ἡ πρωτότυπη ἑλληνικὴ ἠχητικὴ ἐγγραφὴ εἶναι ἡ ἔγκυρη πηγή. Ὁρισμένα ἀποσπάσματα παραλείπονται βάσει ἐκδοτικῆς πολιτικῆς.

Most reverend brothers and fathers, dear listeners, the theme of our talks during Great Lent is metanoia, repentance.

In our previous talk, we said that Divine Providence uses many ways to bring people to repentance. One powerful means by which divine grace brings sinners back is the reading of Holy Scripture, the God-inspired words of the Bible.

I mentioned the example of a great Father of the Church who had once lived a deeply dissolute life. Yet a single verse made a tremendous impression on his soul: a verse from the Epistle to the Romans, chapter 13.

I hope you opened Holy Scripture and found that famous verse

that brought Saint Augustine to repentance: “The night is far gone; the day is at hand. Let us therefore cast off the works of darkness and put on the armor of light. Let us walk properly, as in the day.”

A single verse was enough to bring Saint Augustine to repentance.

Today I will speak about another verse from Holy Scripture. It has brought countless sinners to repentance. It is a wake-up call.

An alarm clock. Just as you set an alarm to wake you in the morning, this saying wakes sinners from the sleep of sin. It is the sleep the prophet spoke of, the sleep David feared when he said: “O Lord, lest I fall asleep, enlighten my eyes, lest I sleep unto death, lest my enemy say, ‘I have prevailed against him.’” And so the saying I will speak about tonight…

Tonight that verse is a wake-up call. It is a lifeline thrown into the wild waves of the ocean of sin, saving sinners. It has led worldly, vain-minded people into caves and deserts. And I hope that, with the help of divine grace, the Lord will work His miracle tonight: that some sinner here in this hall, not a Pharisee, but a sinner weeping over his sins, will hear this verse, feel its power, be drawn by it, sense a strength beyond nature, and come close to Christ.

The holy Fathers, who ordered all things so well, deliberately chose this verse for today, this great day: the third Sunday of Lent, when we celebrate the elevation of the Precious Cross.

You heard this verse this morning during the Gospel reading at the Divine Liturgy, and I will say it again. It is found in the Gospel according to Mark, chapter 8, verse 36. I repeat it with deep reverence for all of us. Let us ask the Holy Spirit to open our hearts so that we may enter into the deeper meaning contained in this verse of the Gospel.

The Lord said it, not a philosopher, not a poet. The Lord said: “For what will it profit a man if he gains the whole world and loses his own soul? Or what will a man give in exchange for his soul?” Let us begin a little further back, so that we can reach the heart of the matter.

Suppose, my dear friends, that someone says to one of you:

Suppose one of you were told that a treasure lay hidden somewhere in Greece, up on a mountain. A treasure that would make a poor person rich, immensely rich, richer than anyone else in our time. I ask you: would you hear that news with indifference? Certainly not. People are already on the verge of coming to blows.

Two neighboring towns in Greece, once living in harmony, may end up fighting each other in court. Nearby, Messolonghi and Agrinio are close to a terrible dispute over something in a ravine between them, at the place known as Kleisoura.

Scientists say they have discovered a source of black gold there: the black gold of this age, over which the First and Second World Wars were fought, and which threatens to bring about a third. It is foolish for us Christians to believe that great powers fight for ideas.

Those same great powers are fighting over oil, coal, and material things. And look at the result: two neighboring cities are on the verge of a bitter dispute over the drilling. Their drilling equipment has reached depths of 3,000 to 3,950 meters in search of black gold, in search of oil. And just yesterday I read that, at the far end of the world, down at the tip of Africa, they have dug out great caverns.

The shafts go deep, down to 3,300 meters, where the heat is unbearable for a human being. And there, 400,000 beasts of burden, what am I saying?, 400,000 poor people, Black people and Europeans, strike with electric hammers to bring up veins of gold, a little oil, a little coal, a piece of the devil’s gold.

People descend into the depths of the earth for a little profit, for a little treasure. We work so hard to discover earthly treasures, yet how careless we are about the other treasures.

For besides material treasure, black, yellow, or green, there is another treasure of immeasurable worth. Every person has it. The poorest person has it, just as the richest and most honored person does. That priceless treasure, my dear friends, is each person’s soul.

The soul! How do people hear that word in the twentieth century, when everything has become business, everything has become mundane, everything has been reduced to money and thirty pieces of silver? In a century that has made a god of matter, people hear the word “soul” as though hypnotized, like someone under anesthesia.

His wife speaks to him at his bedside, and so do the doctor and the nurse. He speaks back. But when he wakes, he cannot remember exactly what he said to the doctor, the nurse, or his wife.

So we too, as though hypnotized by the demonic spirit of our age, which denies the world beyond our senses, hear talk of the soul and hear the very word “soul.” And there are unbelievers and atheists who mock Christians for believing that the soul exists.

Some years ago, a physician who has since died, a professor of medicine, was performing an operation for medical students to observe. As he opened the patient’s abdomen and searched through his intestines, the wretched man laughed and said to the young students, “Where is the soul?”

The foolish man expected to find the soul among the contents of the stomach and intestines. The soul! Yet for those who have ears to hear the voice of the eternal God, and for those who have an intellect to think and a heart to feel, the soul’s existence is beyond doubt.

Just as no one doubts that we have a body, for if someone claimed to have no body, we would think something was wrong with his mind, so we must regard anyone who denies that a soul dwells within a human being as mentally unsound.

I may ask a little patience of you tonight. I want to set out some ideas that may be difficult at first, so that we can understand this subject more deeply.

Today, on the surface of the earth, some four and a half billion people live.

But there was a time when there was not a single human being on earth. How did humanity appear? That is a great mystery. Science affirms, with strong evidence, that the human being appeared last in creation.

The created world is described as having three kingdoms of nature: first the minerals, then the plants, and then the animals, each higher than the one before it.

The human being appeared last: after the minerals, which plants need; after the plants; and after the animals.

Then the human being appeared. The king arrived. At a royal ceremony, the trumpeters enter first, then the attendants and all the officials. Only when everyone has gathered does the king enter in all his glory.

So it was with these three kingdoms, with all the riches of the minerals, the plants, and the animals. Last of all, like a king and ruler, the human being appeared, crowned from heaven, amid the trumpets of angels and archangels.

Holy Scripture tells us this too. But notice, my dear friends, the words Holy Scripture uses when it speaks of the human being. In the few lines the author of Genesis wrote through the Holy Spirit,

there is divine wisdom.

When Scripture speaks of material things, it tells us that the voice of God rang through the universe: “Let there be light.” For the two great lights, the sun and the moon, it says, “Let there be lights to separate light from darkness.” For the plants, the earth is told to bring forth trees and other plants; and for the animals, to bring forth living creatures. But when Holy Scripture speaks of the human being, it uses different language.

Listen: “Let us make man in our image and likeness.” Oh, those words, “Let us make”! In these few words lies boundless wisdom, casting its light across the whole destiny of humanity.

“Let us make,” it says, in the plural. It does not say, “I will make.” Who is speaking? One person? No. More than one person is implied. According to the Fathers, the mystery of the Holy Trinity is hinted at here.

Here we see the priceless worth of the human person. Let me put it more simply. On earth, when a grave matter arises, those in authority gather in council. In the same way, the Father, the Son, and the Holy Spirit are pictured as taking counsel in heaven concerning the human being. And from the counsel of the Holy Trinity, as though from a divine workshop, came the most beautiful of all masterpieces: the human being. “Let us make man in our image and likeness.”

Thus the human being is the crown of creation: a small world within the great world, or rather a great world within a small one.

The human being is the link between matter and spirit. To put it more simply, according to Holy Scripture and the Fathers, we are made up of matter and spirit, of body and soul.

Together, these two make up the human being. To begin with, we have a body. Holy Scripture speaks in human images we can understand. It tells us that, so to speak, God bent down to the earth to form the human body.

Hundreds of doctors study the human body today, and still they cannot tell us everything about even one tiny part of it.

God bent down, Scripture says, and worked with His hand. This does not mean that God has hands. It helps us understand the words, “Your hands have made me and fashioned me; give me understanding, O Lord.” God bent down to the earth. There were precious metals there, but He took neither silver nor gold to make man, though all things were possible for Him. He took no diamonds or other precious things. He took the humblest thing of all: dust.

From that dust He formed the human body. The first man was called Adam, a name that in Hebrew means red earth. From this earth, kneaded together, came man’s bones, sinews, and flesh.

In terms of the material he is made from, man amounts to very little.

A human being is like a worm. If we take someone who weighs 65 kilograms and give that person’s body to a laboratory to find out what it is made of, the laboratory can tell us its components with complete precision. It will tell us, for example, that the human body contains...

His body contains forty-five kilograms of water. It also contains fat. The dreadful agents of Hitler’s regime knew that. In their furnaces, amid the vast suffering they inflicted, they treated the bodies of thousands of people, especially Jews and other prisoners, with chemicals and took whatever they wanted from them. They took human skin to make polished goods and handbags for the women of Germany, and they made soap from human fat for soldiers to wash with.

The human body contains, then, only enough fat to make seven small bars of soap in a laboratory. It contains enough carbon to make eight or nine thousand pencils.

Pencils. The human body also contains enough phosphorus to make 2,200 matches, enough iron to make a nail to hang your coat on, and enough magnesia to make a laxative for someone who is ill. Finally, it contains calcium that you could turn into limewash.

It also contains enough lime to whitewash a small room. These are the humble materials of the human body. But give a chemist the formula and the right proportions and tell him, “Take these elements and make a human being,” and he cannot do it. Combining these elements will never make a human being.

The secret of man’s creation belongs only to the One who formed him.

Now, my brothers and sisters, besides the body there is another, heavenly element in man. Man is more than bones and flesh, more than a stomach and a digestive tract. Within him is something immaterial and immortal: the soul.

One of the wise men of our country was once asked, “What is the soul?” He answered that the soul is an immaterial principle, something that governs. And because it is immaterial, the philosopher adds, it cannot perish. It is distinct from the human body. The soul is nous, the active intellect, which understands all things and can even understand itself.

Does that sound difficult? Let us look at it more closely. John of Damascus, the great philosopher, theologian, and teacher of doctrine in our Church, says something similar: man has a soul endowed with intellect and reason, and the noblest faculty of the human soul is the nous, the spiritual intellect.

You may say to me, “But animals have intelligence too.” I do not deny it. Yet their intelligence is far below the human intellect.

In bodily strength, man is the weakest creature. He has no natural weapons: no lion’s claws, no elephant’s trunk that can uproot trees, no bear’s coat to withstand bitter cold, none of the powerful defenses given to other animals.

And yet he has managed to rule over wild beasts. Through skill and intelligence, he can capture a lion and shut it in an iron cage, where even a small child can watch it safely and tease it.

His intelligence overcomes the mighty lion. Man has no fins like the fish and great creatures of the sea. Yet with his ingenuity he has built enormous ships, great ocean liners, giants of the sea.

Ships sail across the oceans and seem to mock even the greatest creatures of the sea. Human beings have no wings like an eagle. Yet through their intelligence, they have built airplanes, crossed the skies, and climbed to heights two or even three times higher than an eagle can reach. The human intellect is constantly developing; it does not stand still. The intellect of animals remains unchanged. The ant is a wonder, and so is the bee.

The bee is marvelous, the beaver is marvelous, and so is the ant. But the ant builds its nest today as it did in ancient times. The bee has made no improvement to its hive since the days of Aristotle, nor has the beaver changed the remarkable way it builds its home on the riverbank. Man, meanwhile, once lived defenseless in caves and beneath the earth. He has gone on developing, until he can now raise skyscrapers.

And through space travel, man reaches toward the boundless and the eternal. The human intellect fills us with wonder. A human brain differs by only a few drams in weight and only a little in size from the brain of a gorilla or another ape.

Yet the power of human thought is immense. And progress, ingenuity, and skill are not the only gifts of the human intellect.

There is something else within it. The human mind holds ideas that do not come from the world we can perceive with our senses. They come, as it were, from a spiritual world.

There are great and lofty ideas that cannot be explained as mere products of the physical world. Brothers and sisters, just as stars shine and give light in the heavens above, so the human soul is a vast heaven, and within that heaven shine undying stars.

How beautiful it is at night for an astronomer to turn a telescope toward the heavens and make out galaxies and stars. But more beautiful still is what the ascetic in the desert does: he turns the telescope of his soul inward and sees other stars in another heaven, the heaven of his own soul.

The sky is small, yes, my brothers and sisters, small beside the heaven each of us carries within our breast.

The heavens have stars, and so does the heaven of the soul. Its stars are the great ideas that fill every age with wonder. Even within a person with no education, wherever on this earth that person may live, there are great and lofty ideas.

There is the idea of justice, and it shakes a person to the core. Who planted this idea of justice? Who planted it?

Who planted these ideas in the human heart? The One who set the stars in the heights of heaven also planted these stars, these unseen ideas, in every soul as though it were a heaven. Man was made in God's image and likeness. Wonderful is the human being for the intelligence of the nous, the spiritual mind, and wonderful for these countless ideas. But there is still more to wonder at.

There is something else that makes the human person wondrous. Within us is another idea, one that overturns every materialist system and shows that we are related to the Divine and share in it. Brothers and sisters, this is the idea of a moral order: the sense of duty. Who said that life is all about pleasure? Who says that a person is never satisfied, never has enough?

The human being was made for great and lofty things. Within us is a sense of duty. Let me give you an example, to rest your minds a little, for tonight I have tired you with a rather abstract subject. A ship is crossing the ocean. Suddenly a sailor cries out, “Fire on board!”

The sailors try to put out the fire, but it grows, and the flames engulf the whole ship.

Everyone is in turmoil. Everyone rushes to save themselves, to get into the lifeboats. One man remains fearless and calm: the captain. Does he think of saving his own skin? He gathers the little children and puts them into the boats first, then the women, the elderly, and the sailors. He is intent on saving everyone, so that not a single soul is lost and, when he stands before God at the judgment, he can say, “Here am I, and the children God gave me.” In his concern for them he forgets himself. He forgets the wife he loves, his children, the shores of the islands, and everything dear to him. He forgets it all. One thing commands him to stay there on the bridge.

And as the ship sinks, he goes down with it. I ask you: what is it that makes a man master himself and sacrifice his life to save others? Duty.

But what is duty? It is the voice of conscience. And what is the voice of conscience? What answer can I give?

Think, too, of the doctor, and of the nurse who sits like an angel, like an archangel with white wings, at the bedside of a stranger. His relatives and friends are far away; he has been left alone. Midnight strikes, and she is still awake beside him, trying to bring him comfort in both body and soul.

That nurse, or that doctor, knows that even the patient's breath may be dangerous, that even the droplets can carry disease. Yet, despite the danger, they stay. What keeps the nurse at the patient's bedside? Duty: the voice of conscience.

And are they the only ones? Soon we shall celebrate March 25, the feast of our heroes.

They all sacrificed themselves for the freedom of their homeland.

Duty was the force that moved every one of them.

Let me tell you of just one. Konstantinos Kanaris was a simple sailor, almost illiterate, with no name or standing. He prayed in the little chapel of Saint Nicholas and said, “Christ, give your Greek people strength to defeat the enemy of our nation. Let them no longer slaughter women and children and turn our seas red.”

His companions asked him, “Where are you going?” The sea before him was packed with ships: enormous, colossal, thundering, and immensely powerful. Later, a foreigner asked him, “How did you manage the miracle of blowing up the Turkish flagship with a little boat, lighting up the seas and the whole world?”

He answered simply: “That night I made up my mind. I did not think of my mother. I did not think of my father. I thought of nothing in this world. I thought of my homeland free. I knelt before the icon and said to myself, ‘Konstantinos, tonight you must die.’”

And that martyr you see, a martyr now for the faith rather than for his homeland, could have been set free simply by saying, “Christ, I deny You.” But he will not say it. He remains steadfast to the end and suffers every torture: his flesh is cut to pieces, his eyes are torn out, his teeth are broken, and his whole body is crushed. Yet through all he endures, he says, “Christ, I love You. Christ, I worship You.”

With the words of Ignatius the God-Bearer, he says, “I would rather be with Christ than reign over the ends of the earth.” What keeps him steadfast in his confession? Again, duty. Again, faith.

You see, my dear friends, that within a human being there are great and lofty things, things that endure, which we can explain only if we accept that something immaterial and immortal exists within us.

How wondrous the human being is! “Let us make man in our image and likeness.” How wondrous we are in our intelligence, which gives rise to science,

Science. Human beings are wondrous for the ideas they develop through philosophy, and wondrous for their sense of duty, which makes martyrs and heroes. But there is another remarkable thing about us. It deserves a whole sermon, though I do not want to go on much longer. Perhaps I will take it up another day. It is this: human beings have insights and intuitions. What do I mean?

But what do I mean by that? I have given you a large banknote. Let me break it down into smaller change.

Remember Archimedes, the famous mathematician. The city where he lived was besieged. Spears were raised, and weapons clashed. The city was in danger of falling to its enemies, as indeed it did.

The invaders entered the city with swords drawn, breaking, burning, striking, and violating. Everything was in turmoil. Yet Archimedes was so absorbed in his work that he sat drawing circles in the sand, trying to solve a problem. He neither heard nor saw what was happening around him.

At last a soldier came up to him, sword in hand. Even as the sword was about to strike him, Archimedes spoke those famous words: “Do not disturb my circles.”

What made him devote himself so completely to solving that problem? Remember Socrates, the poor and unassuming philosopher of Athens. He walked the very streets that we walk today.

His disciples say that at times he would stop in the street and stand motionless for an hour or more. Of course, there were no cars in those days; he could hardly do that now. His disciples would say, “Come along, Socrates.” But he would answer, “Leave me, leave me. Do not disturb me.”

“For at this moment my demon speaks to me. I am in communion; I speak with God,” he would say. He had no wish to speak to anyone else, neither his disciples, nor his wife, nor his children. It was a moment of ecstasy.

It was a moment when the soul took wing beyond the things we can perceive with our senses.

But why speak of Archimedes or Socrates? Why not give you examples from the lives of the watchful Fathers and teachers of the Church? I will mention just one. I would like you to read the discourses of Isaac the Syrian, one of the great philosophers, ascetics, and Fathers of watchfulness.

Isaac the Syrian tells us that before sunset, an ascetic knelt on the sand and began to pray.

We grow tired after only a few minutes. Even when we go to the Divine Liturgy, we take out our watches and keep looking to see when we can leave the Church. Yet we do not take out our watches at the cinema or the theater.

If the play or film could go on longer, we would welcome it. At home, people do not kneel to pray to God, and neither do their children. They make a quick sign of the Cross, and what a careless sign it is! So the ascetic knelt there on the sand and began to pray.

The sun set. Night came, the stars appeared, and midnight passed. The sun rose again and climbed high into the sky. Noon came, and the ascetic was still praying with his hands raised toward heaven.

All that long time spent in prayer seemed to him like a single moment. Even time is relative for someone whose heart is filled with ecstasy, visions, and devotion to God.

So you see, my dear friends: these powers of understanding, these movements of the heart, these ideas, this sense of duty, these moments of ecstasy and inner vision, all this is impossible to explain unless we accept that within the human being there is what Aristotle and the other wise men spoke of: an immaterial, imperishable principle, distinct from bodily human nature, the active nous, or spiritual intellect.

It understands all things; it can even understand itself.

If anyone wishes to rise higher in thought and enjoys contemplation, then, if he can read, I would recommend one of the finest philosophical dialogues of the ancient world: Plato’s Phaedo. There he will find the arguments that the great philosopher presents to show that the soul is immortal.

But what happened to me? I got carried away by the flow of ideas and wandered from today’s subject. I, too, tried to prove to you, using arguments from psychology and other sources, that the soul is immortal.

Yes, it is a fact: psychology bears witness that the soul exists. Yet modern psychology, as someone wisely observed, speaks about everything in the schools, but has become a psychology without a soul.

So psychology bears witness to it. Philosophy bears witness through those who proclaim that the greatness of human existence lies in the soul. All of human history bears witness too: there is no people, however little developed, without a belief in the immortality of the soul. Everything bears witness. But there is a testimony greater than all of these, greater even than what a person senses within himself. It is the testimony of One who has never lied. Everyone else may lie or be deceived, caught, as the hymn says, in the snare of deception.

Only One has never spoken a lie. The passing centuries have never proved Him wrong, nor will they ever do so. Even if the stars were to fall and the sun disappear, His word would remain sure: “Heaven and earth will pass away, but My words will not pass away,” said the God-Man, Christ.

Whose testimony, then, do I seek? As a Christian, I do not ask what psychology, history, archaeology, geology, or science says. I ask what the Lord Jesus Christ says. The Lord assures us beyond dispute that the soul exists and is immortal.

He assures us with these words: “Do not fear those who kill the body but cannot kill the soul.” He assures us again in His final moments, when He said to the repentant thief, “Truly I say to you, today you will be with Me in Paradise.” Your body will decay and return to dust, but your soul, freed from the bonds of the body, will go to the realm of the immortals, and you will be with Me in Paradise. And He assures us of the soul’s immortality in today’s words: “What does it profit a man to gain the whole world and lose his soul? Or what can a man give

in exchange for his soul?”

My humble brush will add just a few more strokes to paint for you a picture of the value of the human soul. Let me give you an image, an example. Things are weighed. Everything is weighed.

There are scales in pharmacies and scales in grocery shops. There are scales for weighing gold and diamonds. Now let us imagine a scale strong enough to bear countless tons.

A scale that angels and archangels, demons and the damned can see. A scale that people of every color, every belief, and every walk of life can see, wherever they may be, whether they live at the North Pole, in the African desert, or anywhere else. And now, my dear friends, let the Archangel Gabriel take this scale and hang it from a star in the heavens. The scale is ready.

Picture a balance with two enormous pans. What shall we put on one of them? Put there anything you can imagine, everything precious and costly in this world.

Come, then, kings of the world! Do not hesitate. Bring your crowns and your glittering diamonds. Some crowns, like the crown of the Queen of England, are worth a fortune.

Come, kings, and place your shining crowns on that pan. And you bankers, open your vaults. Bring every bar of gold hidden deep within your banks and place it on the pan.

They are not enough. The kings are not enough for us, and neither are the bankers. And you women, not the poor, but the wealthy, women who live in comfort and luxury, dressed in silk gowns that cost a fortune, wearing earrings and precious stones:

Open your homes and bring everything else you own. Let us pile it all, one piece after another, on the pan with the crowns and the bars of gold. Still it is not enough!

And you workers, workers, workers, come and drill deep into the earth with your drilling rigs. Deep in the earth, deep in the earth, there are treasures hidden in its depths. The good God has hidden priceless treasures there. So come, all of you: bring up whatever gold and precious things you find in the depths of the earth, and place them on that tray.

And you seafarers, take your boats and submarines. Dive like dolphins into the depths of the oceans and gather what lies on the seabed. The depths of the sea also hold treasures beyond price.

And you astronauts, whose work is a new achievement of science, fly through the heavens, from star to star, from Orion to Orion, from galaxy to galaxy. Even if you meet no people there, suppose you find vast material treasures. Bring back all the riches of the planets and put them on the pan as well.

Then one pan will hold everything precious, from the earth and from the whole universe. What, my brothers and sisters, shall we put on the other pan? The first, loaded with all those riches, will surely have sunk low.

How can we lift it? What weight could raise that immense load? Let us take a soul, not the soul of Alexander the Great, nor of the philosopher Socrates, nor of Croesus, that man of great wealth, nor of Einstein.

No, let us take the soul of a beggar who shivers like a sparrow in winter and asks for alms on a street corner. Let us take the soul of someone shut in a dungeon for the sake of justice and truth.

Let us take the soul of a sick person struggling with death, wretched and helpless. Let us take the soul of someone dying in a leper colony. Let us take the soul of someone humble and despised.

And the moment, my brothers and sisters, and this is no fantasy, but a reality, the moment the soul touches the other pan of the scale, or rather, the mere feather of the soul, for the soul is like an angel within the human being, you will see all that weight rise, and the scale tip toward the soul.

Behold the immortal soul. Behold the worth of the soul according to Christian teaching. This is a living picture of Christ’s unforgettable, eternal words, which we heard on this solemn day: “What does it profit a person to gain the whole world and lose his soul? Or what can a person give in exchange for his soul?” I have finished, my brothers and sisters.

Before I finish, allow me to end this teaching with a story that brings home its practical lesson. Just two minutes. My dear friends, down in Africa,

In Africa, some people gather precious stones in the mountains, stones of great value. But they have no idea what those stones are worth.

What happens, then? Europeans who know the value of the stones deceive them and take their precious gems. How? They make pretty pieces of colored glass, like the glass in a window when the sunlight shines through it.

They make beautiful pieces of glass like those hanging from chandeliers, imitation jewels, some red, some green, some yellow, and others in all sorts of colors. They hang them on a wire, go to those people, and shake them before their eyes. Seeing them, the people think they are worth more than their own stones.

So the Europeans take the genuine gems and give them the imitation ones, those pieces of colored glass. Of course, you laugh at those people’s ignorance, and you are outraged by the Europeans who exploit them.

But, my brothers and sisters, we are the foolish ones. We are the victims of the great deceiver called the devil. We have precious jewels beyond price, an eternal and inexhaustible treasure: our immortal soul.

And yet I see that some of you are ready to sell that soul, ready to make a bargain with the devil. O my fellow Christians! Why do you sell it? Why do you give away your soul? A young man sells his soul for a prostitute’s smile.

A young woman, once innocent, sells her priceless honor for a mere silk dress. An unmarried woman sells her good name for a banquet and an outing. And a merchant sells his soul for thirty pieces of silver.

For a false teaching that glitters in the eyes of the world, someone sells the teaching of Christianity. We have all made bargains with the devil, my fellow Christians. Stop making such bargains. Stop selling your priceless soul to the devil.

Let us hold fast to our soul. Let us believe and repent, and keep our soul for eternity. Even if the devil offers us the stars, the rivers, everything, let us hold fast to our faith and to the words of the Lord. Let us say to the devil: “What does it profit a person to gain the whole world and lose his soul? Or what can a person give in exchange for his soul?” And may the Lord Jesus Christ bless and sanctify us all. Amen.

Παναγία Δέσποινα, Άγιοι Άγγελοι και Αρχάγγελοι, Τίμιε Πρόδρομε, Αποστόλων η δωδεκάς, Διδάσκαλοι και Πατέρες Εκκλησίας, Όσιοι και Μάρτυρες, οι καλώς αθλήσαντες και στεφανωθέντες, πρεσβεύσατε υπέρ του ελεηθήναι και σωθήναι τας ψυχάς ημών.

Σεβασμιότατοι αδελφοί και πατέρες, προσφιλείς ακροαταί, το θέμα, αγαπητοί, των ομιλιών μας κατά την περίοδο της Μεγάλης Τεσσαρακοστής είναι η μετάνοια.

Στην προηγουμένη μας ομιλία είπαμε ότι η Θεία Πρόνοια διάφορα μέσα χρησιμοποιεί δια να φέρει εις την μετάνοια των ανθρώπων. Είπαμε ότι ένα από τα δραστικά μέσα και όργανα της Θείας Χάριτος εις την επιστροφή των αμαρτωλών είναι η ανάγνωση της Αγίας Γραφής, είναι τα θεόπνευστα ρητά της Βίβλου.

Αναφέρουμε εδώ το παράδειγμα ενός μεγάλου πατρός της Εκκλησίας, ο οποίος ήταν προηγουμένως μεγάλος άσωτος, αλλά επάνω εις την ψυχή του εξήσκησε τεραστίαν εντύπωσιν ένα και μόνο ρητόν, το ρητόν που υπάρχει στην προσνομαίωση επιστολή 1313.

Θέλω να ελπίζω ότι ανοίξατε την Αγία Γραφή και είδατε το περιλάλητο ρητόν

που έφερε εις μετάνοιαν τον Ιερόν Αυγουστίνον. Η νυξ προέκοψεν, η δε ημέρα ήγγικεν. Αποθώμεθα ουν τα έργα του σκότους και ενδυσώμεθα τα όπλα του φωτός. Ως εν ημέρα ευσχημόνως περιπατήσωμεν.

Ένα και μόνο ρητό έφτασε να φέρει εις μετάνοια τον Ιερό Αυγουστίνο.

Σήμερα σε κάποιο άλλο ρητό από την Αγία Γραφή θα αναφερθώ. Ένα ρητό που έχει φέρει σε μετάνοια μυριάδας αμαρτωλών, ένα ρητό που είναι ξυπνητήρι.

Ξυπνητήρι, όπως βάζεις το ξυπνητήρι και σε ξυπνάει το πρωί, έτσι ακριβώς το ρητό αυτό είναι ένα ξυπνητήρι που ξυπνάει τους αμαρτωλούς από τον ύπνο της αμαρτίας, τον ύπνο εκείνον που είπε ο προφήτης, που εφοβείτο ο Δαβίδ όταν έλεγε: «Κύριε, μήποτε υπνώσω, φώτισον τους οφθαλμούς μου, μήποτε υπνώσω εις θάνατον, μήποτε είπη ο εχθρός μου: Ίσχυσα προς αυτόν». Το ρητό λοιπόν που θα αναφέρομαι απόψε.

Απόψε είναι ξυπνητήρι, είναι σωσίδιο που πέφτει μέσα στα άγρια κύματα του ωκεανού της αμαρτίας και σώζει αμαρτωλούς ανθρώπους. Είναι ρητόν που οδήγησε εις τα σπήλαια και σε ερήμους ανθρώπους κοσμικούς και ματαιόφρονας και θέλω να ελπίζω ότι με τη βοήθεια της Θείας Χάριτος απόψε ο Κύριος θα κάνει το θαύμα Του και κάποιος αμαρτωλός που βρίσκεται εδώ στην αίθουσα, όχι Φαρισαίος, αλλά αμαρτωλός κλαίων δια τα αμαρτήματά του, θα ακούσει το ρητόν αυτό, θα ηλεκτριστεί, θα μαγνητιστεί, θα αισθανθεί μια υπερφυσική δύναμη και θα φτάσει κοντά στο Χριστό.

Το ρητό αυτό επίτηδες οι Πατέρες, οι Άγιοι Πατέρες, οι καλώς τα πάντα διαταξάμενοι, οι Άγιοι Πατέρες εξέλεξαν το ρητό αυτό και το ετοποθέτησαν εις τη σημερινή ημέρα, εις την μεγάλη ταύτη ημέρα, εις την τρίτη Κυριακή των νηστειών, καθ' ην εορτάζομεν την ύψωση του Τιμίου Σταυρού.

Το ρητό αυτό το ακούσατε το πρωί στην Θεία Λειτουργία κατά την ανάγνωση του Ευαγγελίου και επαναλαμβάνομαι άλλη μια φορά. ευρύχεται στο καταμάρχον Ευαγγέλιων κεφάλαιον 8 στίχος 36 και το επαναλαμβάνω και εγώ εν ιερά συγκινήσει προς όλους εμάς και ας παρακαλέσουμε το Πνεύμα το Άγιο να διανοίξει την καρδιά μας ώστε να εισέλθουμε στα βαθύτερα νοήματα που περικλείει ο στίχος αυτός του Ευαγγελίου.

Είπεν ο Κύριος, και όχι φιλόσοφος και όχι ποιητής. Είπεν ο Κύριος: Τι γαρ ωφελήσει άνθρωπον εάν κερδήση τον κόσμον όλον, και ζημιωθή την ψυχήν αυτού; Ή τι δώσει άνθρωπος αντάλλαγμα της ψυχής αυτού; Ας αρχίσουμε λίγο μακριά για να φτάσουμε στο κέντρο του θέματος.

Ας υποθέσουμε, αγαπητοί, ότι κάποιος λέγει σε έναν από σας.

Έναν από εσάς ότι σε κάποιο μέρος της Ελλάδος, σε κάποιο βουνό, είναι κρυμμένος ένας θησαυρός. Θησαυρός που θα κάνει τον πτωχό πλούσιο, πάμπλουτο, ανώτερο από κάθε άλλο πλούσιο του αιώνα μας. Σας ρωτώ: αδιάφορος, αδιάφορα θα ακούσετε την είδηση αυτήν; Ασφαλώς όχι. Εδώ κοντεύουν να πιαστούν στα χέρια.

Να έρθουν σε δικαστικούς αγώνας δύο πόλεις της Ελλάδος που γειτονεύουν η μια με την άλλη και ζούσαν ομονιασμένα. Εδώ κοντεύουν να έρθουν σε ρήξιν τρομεράν το Μεσολόγγι με το Αγρίνιο, γιατί κάπου εκεί στο διάστημα μεταξύ Μεσολογγίου και αγρινίουν σε κάποια χαράδρα, στην κλειδιά συμπεριβόητων κλεισούρα.

Λέγει η επιστήμη ότι ανεκάλυψε κάποια πηγή που θα βγάλει μαύρο χρυσάφι, το δε μαύρο χρυσάφι του αιώνος που έχει κάνει τον πρώτο και το δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο και κινδυνεύει να κάνει και τον τρίτο πόλεμο τον παγκόσμιο, γιατί είναι ανοησία εμείς Χριστιανοί να πιστεύουμε ότι τα μεγάλα κράτη παλεύουν για ιδέες.

Οι ίδιες παλεύουν για τα πετρέλαια, για τα κάρμπονα, για τα υλικά πράγματα. Και ιδού το αποτέλεσμα: δυο γειτονικές πόλεις είναι έτοιμες να τους ρίξουν, γιατί κάτω και σκάβουν και το γεωτρύπανο της επιστήμης έφτασε σε βάθος 3.000 με 3.950 μέτρα για να βρει το μαύρο χρυσάφι, να βρει το πετρέλαιο. Και εδώ κάτω διάβαζα ακόμη χθες ότι στην άλλη μύτη, κάτω στη μύτη της Αφρικής, εκεί πέρα έχουν ανοίξει σπηλιές.

Οι σπηλιές βαθιές και έχουν φτάσει σε 3.300 μέτρα, όπου η θερμοκρασία είναι αφόρητος για τον άνθρωπο, και εκεί 400.000 υποζύγια, τι λέω εγώ, 400.000 άνθρωποι πτωχαδάκια, νέγροι και Ευρωπαίοι χτυπούνε με ηλεκτρικά σφυριά για να βγάλουν μέσα από εκεί φλέβες χρυσού, για λίγο πετρέλαιο, για λίγα κάρβουνα, για ένα κομμάτι χρυσάφι του διαόλου.

Ο άνθρωπος βυθίζεται και πάει στα βάθη της γης για το λίγο κέρδος, για το λίγο θησαυρό. Είμεθα λοιπόν δραστήριοι για να ανακαλύψωμεν τους επιγείους θησαυρούς, αλλά πόσο αμελείς είμεθα για τους άλλους θησαυρούς.

Διότι εκτός από τον υλικό θησαυρό του μαύρου ή του κιτρίνου ή του πρασίνου θησαυρού υπάρχει ένας άλλος θησαυρός, θησαυρός ανεκτιμήτου αξίας, θησαυρός τον έχει κάθε άνθρωπος, και ο πτωχότερος άνθρωπος έχει τον θησαυρόν αυτόν όπως τον έχει και ο πλουσιότερος άνθρωπος και ενδοξότερος άνθρωπος, και ο θησαυρός αυτός, επαναλαμβάνω, ο ανεκτιμήτου αξίας θησαυρός είναι, αγαπητοί μου, η ψυχή ενός εκάστου ανθρώπου.

Η ψυχή, πώς ακούει ο κόσμος στον 20ο αιώνα που όλα έγιναν business, όλα έγιναν πεζά, όλα έγιναν χρήματα και τριάκοντα αργύρια. Στον 20ο αιώνα που η ύλη έχει θεοποιηθεί, οι άνθρωποι ακούουν ψυχή σαν υπνοτισμένοι, σαν αυτόν που τον έχουν ναρκώσει.

Και του μιλάει η γυναίκα του επάνω στο προσκέφαλο και του μιλάει ο γιατρός και ο νοσοκόμος και μιλάει και αυτός. Μα άμα ξυπνήσει δεν θυμάται τι ακριβώς διάλογο έκανε με τον γιατρό του και με τον νοσοκόμο και με τη γυναίκα του.

Έτσι υπνοτισμένοι και εμείς από την επήρεια του δαιμονικού πνεύματος του αιώνα μας που αρνείται τον υπερφυσικό κόσμο, ακούμε αυτόν τον διάλογο περί ψυχής, τη λέξη ψυχή. Και υπάρχουν και άλλοι ακόμα άπιστοι και άθεοι που εμπαίζουν, ειρωνεύονται τους ανθρώπους, τους χριστιανούς γιατί πιστεύουν στην ψυχή.

Ένας προ ετών, μακαρίτης πλέον, ιατρός, καθηγητής της ιατρικής επιστήμης, έκανε εγχείρηση ενός ασθενούς. Μια υποδειγματική εγχείρηση για τους φοιτητάς της ιατρικής επιστήμης. Και την ώρα που είχε σκίσει ο άθλιος τα σπλάχνα του αρρώστου και είχε βάλει τα χέρια του μέσα στα σπλάχνα και ανασκάλευε τα έντερα του ανθρώπου, γελώντας και καγχάζοντας έλεγε στους νεαρούς φοιτητάς της ιατρικής επιστήμης: Πού είναι η ψυχή;

Ο ανόητος ζήτησε να εύρει την ψυχή μέσα στα κόπρια και στο στομάχι και στα σπλάχνα του ανθρώπου. Ψυχή. Και όμως, παρ' όλα αυτά, είναι γεγονός αναμφισβήτητο δι' εκείνους που έχουν αυτιά να ακούν την φωνή του Αιώνιου Θεού, είναι γεγονός αναμφισβήτητο δι' εκείνους οι οποίοι έχουν νου να σκέπτονται και καρδία να αισθάνονται, είναι γεγονός αναμφισβήτητον 100% ότι υπάρχει η ψυχή.

Και όπως δεν υπάρχει κανείς ο οποίος αμφισβητεί ότι υπάρχει σώμα, διότι αν παρουσιαστεί κάποιος και πει ότι δεν έχει σώμα, σημαίνει ότι κάποια παράκρουση στα φρένα έχει υποστεί, έτσι πρέπει να θεωρούμε φρενοβλαβή πάντα άνθρωπο ο οποίος αμφισβητεί το γεγονός ότι εν τω ανθρώπω κατοικεί ψυχή.

Θα σας κουράσω λίγο απόψε. Θα σας κάνω κάποια θεωρία, κάποια θεωρία δύσκολη στην αρχή, για να μπούμε κάπως στο θέμα αυτό βαθύτερα.

Σήμερα επάνω στο φλούδι της γης, μετρήστε, κατοικούν 4,5 δισεκατομμύρια άνθρωποι.

Ήταν όμως εποχή κατά την οποία επάνω στη γη ούτε ένας άνθρωπος δεν υπήρχε. Πώς παρουσιάστηκε ο άνθρωπος; Το μέγα αυτό μυστήριο. Η επιστήμη βεβαιεί και έχει αποδείξεις ισχυράς, λέγουσα ότι ο άνθρωπος παρουσιάστηκε, ενεφανίστη τελευταίως από όλη τη δημιουργία.

Λέγονται δημιουργία ενώ τα τρία βασίλεια της φύσεως. Το πρώτο βασίλειο είναι το βασίλειο των ορυκτών, το δεύτερο είναι το βασίλειο των φυτών και το τρίτο είναι το βασίλειο των ζώων. Το ένα υψηλότερο από το άλλο.

Ο άνθρωπος παρουσιάστηκε τελευταίως, ύστερα από τα ορυκτά, τα οποία είναι αναγκαία δια τα φυτά, ύστερα από τα ορυκτά, ύστερα από τα φυτά και ύστερα από τα ζώα.

Παρουσιάστηκε ο άνθρωπος, παρουσιάστηκε ο βασιλεύς. Στας τελετάς προηγούνται οι σαλπιγκτές, προηγούνται οι υπασπιστές, προηγούνται όλοι οι επίσημοι και τελευταία πλέον, όταν έχουν συναθροιστεί όλοι, εισέρχεται ο Βασιλεύς εν πάση τη δόξη.

Ούτω πως και στα τρία αυτά βασίλεια, τα βασίλεια των ορυκτών που περιέχουν αμυθήτους θησαυρούς, στο βασίλειο των ορυκτών, των φυτών και των ζώων, έσχατος πάντων ως Βασιλεύς κυρίαρχος Εν μέσω σαλπίγγων αγγέλων και αρχαγγέλων, ενεφανίσθη φέρων στέμμα ουράνιον, ο άνθρωπος.

Τούτο βεβαιεί και η Αγία Γραφή. Αλλά άξιον παρατηρήσεως είναι, αγαπητοί μου, ότι ποίας λέξεις μεταχειρίζεται η Αγία Γραφή προκειμένου να παρουσιάσει τον άνθρωπο. Είστε ο λίγας γραμμάς, τα οποία σε μπνεύματι Αγίο μεταχειρίζεται ο συγγραφές της Γενέσεως.

περιέχεται Θεία Σοφία.

Ενώ δηλαδή προκειμένου περί των υλικών πραγμάτων, Προκειμένου περί του φωτός η κούστη φωνή στον σύμπαν γεννηθεί το φως ή προκειμένου περί δημιουργίας των δύο μεγάλων φωστήρων, του Ηλίου και της Σελήνης, η κούστη φωνή γεννηθεί το σαν φωστήρες, εις διάφρησιν φωτός και σκότους και προκειμένου περί των φυτών ακούεται φωνή να βγάλει η γη τα δένδρα και τα φυτά, και περί των ζώων «Εξαγαγέτω τετράποδα», όμως περί του ανθρώπου άλλη γλώσσα μεταχειρίζεται η Αγία Γραφή.

Ακούσετε, ποιήσωμεν άνθρωπον κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν. Ω, αυτό το «ποιήσωμεν»! Μέσα στις ολίγες αυτές λέξεις υπάρχει απέραντος σοφία, η οποία διαγράφει φωτεινούς κύκλους διά των προορισμών του ανθρώπου.

«Ποιήσομεν» λέγει, πληθυντικός, όχι «ποιήσω», «ποιήσομεν». Ποιος ομιλεί; Έν πρόσωπον; Όχι. Είναι φανερόν ότι μιλούν περισσότερα πρόσωπα προς άλλα πρόσωπα. Εδώ υπεμφαίνεται κατά τους Πατέρες το μυστήριο της Αγίας Τριάδος.

Εδώ φαίνεται η ανεκτίμητος αξία της προσωπικότητας του ανθρώπου. Πείσομεν, γερομηνήσομεν απλούστερα επάνω στους ουρανών όπως κάτοδος στη γη προκειμένου για κάποιο σοβαρό θέμα γίνεται συμβούλιο και συσκέπτονται οι ισχυροί, έτσι και πάνω στους ουρανούς των ουρανών εκεί έγινε συμβούλιο, θεϊκή σύσκεψη. Πατήρ, Υιός και Άγιον Πνεύμα συσκέπτονται διά τον άνθρωπο και εκ της βουλής και εκ της σκέψεως της Αγίας Τριάδος, ως εκ θείου τινός εργαστηρίου, πάγκαλον εξήλθε το αριστούργημα των αριστουργημάτων, ο άνθρωπος. «Ποιήσομεν άνθρωπον κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν».

Και ούτω ο άνθρωπος αποτελεί την κορωνίδα της δημιουργίας, αποτελεί μικρόκοσμον εν μεγαλοκόσμω ή μάλλον μεγαλοκόσμον εν μικροκόσμω,

αποτελεί τον κρίκον ο οποίος ενώνει την ύλη με το πνεύμα και, να μιλήσουμε ακόμα απλούστερα, κατά τη διδασκαλία της Αγίας Γραφής και των Πατέρων, ο άνθρωπος αποτελείται από ύλη και πνεύμα, από σώμα και ψυχή.

Τα δύο αυτά συντιθέμενα δημιουργούν τον άνθρωπο. Και εν πρώτοις ο άνθρωπος είναι σώμα. Λέγει η Γραφή, μιλούσα με εικόνας ανθρώπινες που μπορούμε να καταλάβουμε οι άνθρωποι, λέγει η Γραφή ότι, τρόπον τινά, ο Θεός έσκυψε κάτω στη γη για να φτιάσει το ανθρώπινο σώμα.

που το σπουδάζουν τώρα εκατοντάδες ιατρών και ακόμα δεν μπορούν να μας πούνε την τελευταία λέξη που έχει μία κλωστή του ανθρωπίνου σώματος, ένα ελάχιστο όργανο του ανθρωπίνου σώματος.

Έσκυψε, λέγει, το χέρι του Θεού. Ομιλεί όχι ότι έχει χέρια ο Θεός, αλλά για να δείξει εκείνο που λέγει: «Αι χείρες σου εποίησάν με και έπλασάν με, συνέτισόν με, Κύριε». Έσκυψε ο Θεός και ενώ κάτω στη γη υπήρχαν πολύτιμα μέταλλα, δεν πήρε ο Θεός ούτε ασήμι για να φτιάσει από ασήμι ή ασημένιο τον άνθρωπο, ούτε πήρε χρυσάφι για να τον φτιάσει από χρυσάφι, όλα ήταν δυνατά στον Θεό, ούτε πήρε διαμάντια και πολύτιμα άλλα πράγματα, αλλά πήρε το ευτελέστερον εξ όλων, πήρε το χώμα.

και για του χώματος εδημούργησε το σώμα του ανθρώπου και ονομάστη ο πρωτοσάνθρωπος Αδάμ, Αδάμ δε στην Εβραϊκή γλώσσα σημαίνει κόκκινο χώμα, ερυθρούν χώμα, κόκκινο χώμα. Από τέτοιο λοιπόν χώμα ζυμωμένο εφτιάχθησαν τα κόκαλα, τα νεύρα, οι σάρκες του ανθρώπου.

Εξ απόψεως υλικού στοιχείου ο άνθρωπος είναι ένα μηδαμινόν.

Δεν θα μιλώνον, ένα σκουλήκι είναι. Εάν υπολογίσουμε, εάν λάβουμε έναν άνθρωπο ο οποίος ζυγίζει 65 κιλά και τον παραδώσουμε, το ανθρώπινο αυτό σώμα των 65 κιλών, τον παραδώσουμε σε ένα χημείο για να μας πει από τι συστατικά αποτελείται ο άνθρωπος των 65 κιλών, το χημείο θα μας δώσει τα συστατικά του με πάσα ακρίβεια. Θα μας πει δηλαδή το χημείο ότι το σώμα του ανθρώπου έχει...

Έχει 45 κιλά νερό. Το σώμα του ανθρώπου έχει και λίπος. Το ήξεραν αυτό τα απαίσια εκείνα όργανα του χιτλερικού καθεστώτος, ότι το ανθρώπινο σώμα έχει και λίπος. Και δι' αυτό μέσα στους κλιβάνους των και στα απέραντα εκείνα μαρτύρια που υπέβαλλαν τους ανθρώπους τους διέλυαν με χημικάς ουσίας τα πτώματα χιλιάδων ανθρώπων, ιδίως Εβραίων και άλλων αιχμαλώτων, και από κείνα τα πτώματα έπαιρναν ό,τι τους εχρειάζοντο, έβγαζαν τα δέρματα, το ανθρώπινο δέρμα για να το κάνουν λούστρο, για να το κάνουν τσάντες, να κρατούν οι κυρίες και οι δεσποινίδες της Γερμανίας, και μέσα από το λίπος του ανθρώπου φτιάχνανε σαπούνια να πλένονται οι στρατιώτες.

Έχει λοιπόν το ανθρώπινο σώμα τόσο λίπος όσο μπορεί στο χημείο ο άνθρωπος να φτιάσει 7 μόνο μικρά σαπούνια. Έχει το ανθρώπινο σώμα αρκετό κάρβουνο ώστε με αυτό να φτιάσει κανείς 8 έως 9 χιλιάδες μολύβια.

Μολύβια, και έχει ακόμα μέσα το ανθρώπινο σώμα φόσφορο που μπορεί να φτιάξεις 2.200 σπίρτα, και έχει ακόμα το ανθρώπινο σώμα σίδερο μέσα που μπορεί να φτιάξεις ένα καρφί να κρεμάσεις το παλτό σου, και έχει ακόμα το ανθρώπινο σώμα μαγνησία για να φτιάξεις ένα καθαρτικό για τον άρρωστο, και έχει ακόμα τέλος το ανθρώπινο σώμα ασβέστιο μέσα που μπορείς να πιάσεις, να γαλακτώσεις.

Αυτός εις να το διελείσεις μέσα σε ένα κουβά, να ασπρίσεις ένα μικρό δωμάτιο. Αυτά είναι τα συστατικά του ανθρωπίνου σώματος, ευτελέστατα. Αλλά αν όμως πεις εις τον χημικό ή αν όμως δώσεις τον τύπον αυτόν των χημικών εις τον χημικό και του πεις «πάρε την αναλογία αυτή και φτιάξε άνθρωπο», είναι αδύνατον από την ένωση των στοιχείων αυτών να φτιάξει άνθρωπο.

των άνθρωπων, το μυστικό της δημιουργίας του ανθρώπου το κατέχει μόνο αυτός που έπλασε των άνθρωπων.

Καλά, αδελφοί μου, εκτός από το σώμα υπάρχει και άλλο στοιχείο ουράνιον εν τω ανθρώπω. Δεν είναι μόνο ο άνθρωπος κόκκαλα και κρέας, δεν είναι μόνο ο άνθρωπος στομάχι και κοιλιά και πεπτικός σωλήνας. Υπάρχει εν τω ανθρώπω ουσία άυλος και αθάνατος και αυτή είναι η ψυχή.

Ένας εκ των σοφών της πατρίδας μας ερωτηθείς ποτέ τι εστίν η ψυχή απήντησε ότι η ψυχή είναι αρχή άυλος, κάτι δηλαδή που εξουσιάζει Και ως άυλος, προσθέτει ο φιλόσοφος, ως άυλος είναι άφθαρτος. Και ως άθρατος είναι ακόμα άλλο τρία λέγει του ανθρωπίνου σώματος και ακόμα ο άνθρωπος η ψυχή είναι νους, νους ποιητικός, τα πάντα νοών και αυτόν ακόμη νοών.

Δεν είναι βαριά αυτά, ας τα αναλύσουμε. Είναι κάτι παρόμοιο, λέγει, και ο μέγας φιλόσοφος της Εκκλησίας μας και θεολόγος και δογματικός, ο Ιερός Δαμασκηνός. Λέγει ότι ο άνθρωπος είναι ψυχή νοερά και λογική και ότι ο σπουδαιότερος και ευγενέστερος της ανθρωπίνης ψυχής είναι ο νους.

Μα θα μου πείτε, και τα ζώα έχουν νου. και εγώ δε σαρνούμαι ότι έχω νουν, αλλά ο οποίος άβυστος κουρίζει το μυαλό και τον υφεστέρωνα κομιζών από το νουν του ανθρώπου.

Ο άνθρωπος είναι το ασθενέστερο πλάσμα μέσα στην δημιουργία από απόψεως σωματικής. Ο άνθρωπος είναι άοπλος, δεν έχει τα νύχια του λιονταριού, δεν έχει την προβοσκίδα του ελέφαντος που ξεριζώνει δέντρα, δεν έχει το δέρμα της αρκούδας που αντέχει εις το παγερότερο κρύο, δεν έχει τα άλλα ισχυρά όπλα με τα οποία είναι οπλισμένα τα άλλα ζώα της φύσεως.

Και όμως κατόρθωσε να κυβερνήσει και να εξουσιάσει τα θηρία τα άγρια, κατόρθωσε με τέχνη και ευφυΐα να συλλάβει τον λέοντα και να τον κλείσει μέσα σε ένα σιδερένιο κλουβί και ακίνδυνα ένα μικρό παιδί να τον βλέπει από τα σιδερένια κλουβιά, τον περιπαίζει.

Η ευφυΐα του νικάει τον ισχυρότατο λέοντα. Δεν έχει ο άνθρωπος πτερύγια όπως έχουν τα ψάρια και τα μεγάλα κήτη της θαλάσσης και όμως, δια της ευφυΐας του, δια του μυαλού του, κατόρθωσε και κατασκεύασε πλοία τεράστια, κολοσσούς, υπερωκεάνια, λεβιάδα.

Τα πλοία που πλέουν μέσα στους ωκεανούς και εμπαίζουν τα μεγαλύτερα κήτη της θαλάσσης. Δεν έχει ο άνθρωπος πτερά όπως ο αετός. Κι όμως δια της ευφυίας του κατόρθωσε να φτιάξει αεροπλάνα και να διασχίσει τους αιθέρας και να ανέλθει εις ύψη διπλάσια και τριπλάσια ακόμη του αετού. Ο νους του ανθρώπου ευρίσκεται εν διαρκή εξελίξη. Ο νους του ανθρώπου δεν είναι στάσιμος. Ο νους των ζώων είναι στάσιμος. Το μυρμήγκι είναι θαυμαστόν, η μέλισσα είναι θαυμαστόν.

Η μέλισσα είναι θαυμαστή, ο κάστορ είναι θαυμαστός, ο μύρμηκας όμως, όπως έφτιαχνε τη φωλιά του στην εποχή του αρχαίου κόσμου, έτσι φτιάχνει και σήμερα. Και όπως η μέλισσα κατασκευάζει την κυψέλη της, ούτε μία παρουσιάζει βελτίωση από την εποχή του Αριστοτέλους, ούτε παρουσιάζει και ο κάστορ, που με θαυμασία τέχνη κατασκευάζει την φωλιά του πάντα σ’ όχθη στον ποταμό, ο ίδιος παραμένει, ενώ ο άνθρωπος που ζούσε στην αρχή άοπλος μέσα εις τα σπήλαια και στα βάθη της γης, διαρκώς προοδεύων και εξελισσόμενος έφτασε ώστε να στήσει ουρανοξύστες μέσα στη γη.

Ακόμα δε κατευθύνεται ο άνθρωπος προς το άπειρον και αιώνιο δια της αστροναυτικής. Ο νους λοιπόν του ανθρώπου προκαλεί το θάμβος και ο νους αυτού του ανθρώπου, ενώ είναι γεγονός ότι ολίγα δράμια διαφέρει, αν πάρεις τον εγκέφαλο ενός γορίλα ή ενός άλλου πιθήκου, ολίγον τι κατά τον όγκο διαφέρει εκείνο.

Εν τούτοις όμως ως προς την δύναμη της διανοίας, η δύναμή του είναι τεραστία. Αλλά δεν είναι μόνο η πρόοδος, η ευφυΐα, η τέχνη

προσόντα του ανθρωπίνου νου. Μέσα στον νου του ανθρώπου υπάρχει κάτι άλλο: μέσα στον εγκέφαλο του ανθρώπου υπάρχουν έννοιες που δεν είναι παρμένες από τον αισθητόν κόσμο. Υπάρχουν έννοιες που είναι, τρόπον τινά, όλες έννοιες οι οποίες προέρχονται, όχι λέγω από τον αισθητόν κόσμο, αλλά προέρχονται από έναν κόσμο νοερόν.

Υπάρχουν ιδέες μεγάλες και υψηλές που δεν μπορούν να εξηγηθούν ως απόρροια και ως εκκρίματα ενός φυσικού κόσμου. Και όπως, αδελφοί, επάνω στους ουρανούς υπάρχουν άστρα που σελαγίζουν και φωτίζουν, κατά παρόμοιον τρόπον και η ψυχή του ανθρώπου είναι ένας ουρανός απέραντος, και μέσα στους ουρανούς αυτούς της ψυχής σελαγίζουν άστρα αθάνατα.

Ωραίο είναι τη νύχτα να στρέφεις το τηλεσκόπιο ως αστρονόμος και να το διευθύνεις στα ύψη του ουρανού και να διακρίνεις γαλαξίες και άστρα. Αλλά ακόμη ωραιότερον, ως ασκητής ερήμου, είναι να διευθύνεις το τηλεσκόπιο της ψυχής σου και να διακρίνεις μέσα σε έναν άλλον ουρανό, τον ουρανό της ψυχής σου, άλλα άστρα.

Μικρός είναι ο ουρανός, ναι, αδελφοί μου, μικρός είναι ο ουρανός μπροστά στον ουρανό τον οποίο έκαστος εξ ημών κλείει μέσα εις τα στήθη του.

Άστρα έχει ο ουρανός, αλλά άστρα έχει και ο ουρανός της ψυχής, και τα άστρα είναι οι μεγάλες ιδέες που προκαλούν τον θάμβο στον αιώνα. Μέσα εις τον άνθρωπο και εις τον πλέον αμόρφωτον άνθρωπο, σε οιονδήποτε πλάτος και μήκος του πλανήτου και αν κατοικεί, υπάρχουν ιδέες μεγάλες και ψηλές.

Υπάρχει η ιδέα του δικαίου, συγκλονίζει τον άνθρωπο. Η ιδέα του δικαίου, ποιος την εφύτευσε, ποιος την εφύτευσε.

Ευχή, του εξυκτονικού κόσμου, ποιος τα αυτά σας ιδέας εφύτευσε εις τον άνθρωπο; Αυτός που εφύτευσε τα άστρα εις τα πανύψηλα ύψη του ουρανού, αυτός μέσα σε κάθε ψυχή ως εν ουρανώ εφύτευσε τα άστρα αυτά, τας ιδέας στα δράτους. Ποιος ο άνθρωπος κατηγόνα και ομοίωση. Θαυμαστός ο άνθρωπος για την ευφυΐα του νοός του, θαυμαστός για τας ιδέας, τας απείρους ιδέας, αλλά είναι ακόμα θαυμαστός

Για κάτι άλλο, διότι εν τω ανθρώπω υπάρχει κάποια άλλη ιδέα, η οποία διαλύει όλα τα υλιστικά συστήματα και αποδεικνύει ότι ο άνθρωπος συγγενεύει με το Θείο και ότι είναι μοίρα του Θείου. Υπάρχει εν τω ανθρώπω και η ιδέα, αδελφοί, πλέον αυτή είναι η ιδέα του ηθικού κόσμου, είναι η ιδέα του καθήκοντος. Ποιος είναι εκείνος που είπε ότι η ζωή είναι στην απόλαυση; Ποιος είπε, είναι εκείνος που λέγει ότι η ζωή δεν ικανοποιείται, δεν χορταίνει ο άνθρωπος;

ο άνθρωπος. Ο άνθρωπος επλάστη για κάτι ψηλά και μεγάλα. Μέσα εις τον άνθρωπον υπάρχει η ιδέα του καθήκοντος. Παράδειγμα, να ξεκουράσω λίγο τη διάνοιά σας, γιατί απόψε σας κουράζω με κάπως θεωρητικό θέμα. Υπάρχει, λέγω, εν τω ανθρώπω η ιδέα του καθήκοντος. Αναφέρω παραδείγματα, για να σας αναπαύσω επί λίγο. Ένα πλοίο ταξιδεύει εις τον ωκεανό. Ξαφνικά ναύτης φωνάζει: «Πυρκαγιά στο πλοίο!»

Προσπαθούν οι ναύτες να σβήσουν τη φωτιά, αλλά η φωτιά γιγαντώνεται και οι φλόγες της περιτυλίσσουν ολόκληρο το σκάφος.

Όλοι είναι ανάστατοι, όλοι σπεύδουν να σωθούν, όλοι σπεύδουν να ριφθούν στις βάρκες. Ένας παραμένει ατρόμητος και ατάραχος: είναι ο πλοίαρχος. Φροντίζει αυτός την ώρα εκεί να σχεδιάσει τα σαρκίον του, Αλλά φροντίζει αυτός να περισυλλέξει τα μικρά παιδιά, να κατεβάσει πρώτα αυτά μέσα εις τις βάρκες, να κατεβάσει τας γυναίκας, να κατεβάσει τους γέροντας, να κατεβάσει τους ναύτας, και αυτός, επάνω στη φροντίδα αυτή για να σώσει τους ανθρώπους και να μην απολεσθεί καμιά ψυχή, και να πει και αυτός στον Θεό όταν παρουσιασθεί στο άλλο κριτήριο: «Ιδού εγώ και τα παιδιά που μου έδωκε ο Θεός». Πάνω στη φροντίδα αυτή έχει λησμονήσει τον εαυτό του, έχει λησμονήσει τη γυναίκα που αγαπάει, έχει λησμονήσει τα παιδιά, τα ακρογιάλια των νησιών και ό,τι ωραίο έχει ο πλοίαρχος. Τα πάντα λησμονά. Ένα κυριαρχεί μέσα του και επιτάσσει στον εαυτό του να μείνει στην γέφυρα εκεί πέρα.

Και ενώ το πλοίο βυθίζεται, και αυτός βυθίζεται. Σας ρωτώ: ποιο είναι εκείνο, τι είναι εκείνο που τον κάνει τον άνθρωπο να επιβληθεί στον εαυτό του και να θυσιαστεί χάριν της σωτηρίας των άλλων; Το καθήκον.

Αλλά το καθήκον τι είναι; Είναι η φωνή της συνειδήσεως. Αλλά η φωνή της συνειδήσεως τι είναι; Τι θα απαντήσω;

Αλλά μόνο ο πλήρφος, ο ιατρός, πόσοι ο φίλος μας τους ιατρούς, ο ιατρός και εκείνη η νοσοκόμος που σαν άγγελος και αρχάγγελος με λευκά φτερά κάθεται επάνω στο προσκέφαλο ενός ξένου ανθρώπου, αγνώστου ανθρώπου, που τον έχουν εγκαταλείψει, είναι μακράν οι συγγενείς και οι φίλοι, και αγρυπνεί, και χτυπάει μεσονύχτιο, και αυτή αγρυπνεί και προσπαθεί να φέρει τα τελευταία, να προσφέρει παρηγορία, και ψυχική και σωματική παρηγορία.

Αυτή η νοσοκόμος ή ο ιατρός, που ενώ γνωρίζει ότι και η αναπνοή ακόμα του αρρώστου είναι επικίνδυνη και τα σταγονίδια ακόμα είναι μεταφορείς ασθενειών, ενώ κινδυνεύει από ασθένειες, μένει εκεί. Ποιο είναι εκείνο που την κάνει να παραμένει κοντά στο προσκέφαλο του ασθενούς; Το καθήκον, δηλαδή η φωνή της συνειδήσεως.

Και μόνον αυτοί; Μετ' ολίγον θα εορτάσουμε την 25η Μαρτίου, την εορτή των ηρώων.

Όλοι αυτοί εθυσίασαν τον εαυτόν τους χάριν της ελευθερίας της πατρίδος.

Όλοι αυτοί ως κίνητρον και ελατήριόν τους είχαν το καθήκον.

Ένα μόνο σας αναφέρω: όταν ένας απλός ναύτης, σχεδόν αγράμματος, άσημος και άγνωστος, ο Κωνσταντίνος Κανάρης, έκανε την προσευχή του στο εξωκλήσι του Αγίου Νικολάου και είπε: «Χριστέ, δώσε δύναμη στη ρωμιοσύνη σου να νικήσουμε τον εχθρόν του γένους, να μην σφάζουν τα γυναικόπαιδα και κοκκινίζουν τα κύματά μας».

Και όταν του είπαν οι σύντροφοί του «Πού πηγαίνεις;» Μπροστά του είχε πήξει η θάλασσα από καράβια τεράστια, κολοσσιαία, πολύκροτα και πανίσχυρα. Και όταν κατόπιν κάποιος ξένος τον ερώτησε: «Πώς κατόρθωσες το θαύμα με μια βαρκούλα να τινάξεις στον αέρα τη ναυαρχίδα των Τούρκων και να φωτίσεις τα πελάγη και τον κόσμο ολόκληρο;»

Απλώς θα δεν τους λέει Το βράδυ εκείνο πήρα απόφαση. Δεν σκέφτηκα τη μανούλα μου. Δεν σκέφτηκα τον πατέρα μου. Δεν σκέφτηκα τίποτα εις τον κόσμο τούτο. Εσκέφθηκα την πατρίδα ελευθέρα. Και είπα στον εαυτό μου: Και εγώ γονάτισα μπροστά στο εικόνισμα και είπα: «Κωνσταντή, απόψε πρέπει να πεθάνεις».

Και ο μάρτυς εκείνος, όχι πλέον της πατρίδος αλλά της πίστεως, που τον βλέπεις, που μπορούσε να πει μία μόνο λέξη, «Χριστέ, σε αρνούμαι», και να ελευθερωθεί, και δεν τη λέει τη λέξη αυτή αλλά επιμένει μέχρι τέλους και υποβάλλεται εις όλα τα μαρτύρια και οι σάρκες του τεμαχίζονται και τα μάτια του ξεριζώνονται και τα δόντια του σπούνε και τα πάντα συντρίβονται. Ο μάρτυς αυτός, παρόλα τα μαρτύρια που υπομένει, λέγει: «Χριστέ, σ' αγαπώ, Χριστέ, σε λατρεύω».

Και με το στόμα του Ιγνατίου του Θεοφόρου επαναλαμβάνει, λέγει ότι προτιμότερο να είμαι με τον Χριστό παρά να βασιλεύω των περάτων της γης. Τι είναι εκείνο το οποίο τον κρατεί στη σταθερότητα της ομολογίας του; Πάλι το καθήκον, πάλι η πίστη.

Είδου, αγαπητοί μου, λοιπόν, ότι εν τω ανθρώπου υπάρχουν μεγαλειούδια λατήρια, υψηλέιδε, αθώνατα πράγματα που δεν μπορούν να εξελιχθούν παρά μόνον εάν προδεχόμεν ότι υπάρχει διτουάλλον και άθανατον.

Θαυμαστός ο άνθρωπος, «ποιήσωμεν άνθρωπον κατ’ εικόνα και ομοίωσιν», θαυμαστός ο άνθρωπος διά την ευφυΐαν του που φτιάχνει επιστήμη,

Επιστήμη. Θαυμαστός ο άνθρωπος δια τας ιδέας που φτιάγει η φιλοσοφία, θαυμαστός ο άνθρωπος δια την ιδέα του καθήκοντος που φτιάγει μάρτυρας και ήρωας, αλλά ακόμα είναι θαυμαστός ο άνθρωπος για κάποιο άλλο φαινόμενο που έπρεπε να διαθέσω ολόκληρο μήνυμα, αλλά δεν θέλω να συνεχίσω περισσότερο και ίσως επιφυλάσσομαι να το κάνω ειδικό θέμα μια άλλη ημέρα. Είναι ότι ο άνθρωπος έχει αυτό, αυτό, ενοράσεις και διαισθήσεις. Τι δηλαδή;

Δηλαδή, τι είναι αυτό που είπα; Είναι χοντρό χαρτονόμισμα. Ας το κάνω λιανά.

Ενθυμείσθε έναν Αρχιμήδη, μαθηματικόν διάσημον. Η πόλη του, στην οποία κατοικούσε, πολιορκήθηκε. Υψούνται τα ακόντια και ο κρότος των όπλων. Και η πόλη εκινδύνευε, όπως και συνέβη, να υποταχθεί στους εχθρούς.

Βάρβαρα στήφοι, βάρβαροι, με τα ξύφη ξεγυμνωμένα, σπάζοντες, καίοντες, πληκολώντες, ατιμάζοντες, μπήκαν μέσα εσείς στην πόλια μου. Τα πάντα εν ταραχή. Αυτός όμως, όλος δι' όλου αφηρημένος, κάθετο επάνω και σχεδίαζε επί της άμμου και έκανε κύκλους και μας έπαθε να λύσει ένα πρόβλημα κι ούτε μια νέα στις συνήθεια, ούτε είπε, ούτε έβλεπε.

Έως ότου επάνω του ήρθε ο στρατιώτης με το σπαθί του να τον κόψει, και αυτός ακόμα, ενώ ήταν έτοιμο να πέσει επάνω του το σπαθί να τον κόψει, αυτός έλεγε εκείνο το περιβόητον, μη τους κύκλους ταράτες.

Τι ήταν εκείνο που τον έκανε εξ ολοκλήρου να αφοσιωθεί εις τη λύση του προβλήματός του; Ενθυμείσθε τον Σοκράτη, φτωχός και απέριττος φιλόσοφος των Αθηνών, περιδιάβαζε τους δρόμους αυτούς που περπατούμε κι εμείς.

Και λέγουν οι μαθητές του ότι ήρχοντο στιγμές που στεκόταν στο δρόμο, τότε βέβαια δεν υπήρχαν αυτοκίνητα και άλλα μέσα διότι αυτό δεν μπορούσε να το κάνει, Στεκόταν στο μέσο των δρόμων και μία ώρα ακόμη ακίνητος, και οι μαθητές του τον ρωτούσαν: «Προχώρα, Σωκράτη». «Αφήστε με, αφήστε με», λέει, «αφήστε με, μην με ενοχλείτε».

Διότι την ώρα εκείνη μου μιλεί το δαιμόνιο. Έχω επικοινωνία, μιλά με το Θεό, λέει. Και δεν μου κάνει εντύπωση να μην μιλήσω με κανένα πλέον. Ούτε με εσάς, ούτε με τη γυναίκα μου, ούτε με τα παιδιά. Είναι η στιγμή της εκστάσεως.

Είτε η στιγμή κατά την οποία η ψυχή φτερουγίζει πράγμα το αισθή του κόσμου

Αλλά γιατί να αναφέρω τον Αρχιμήδη; Και γιατί να αναφέρω τον Σωκράτη; Και να μην αναφέρω παραδείγματα από τους βίους των νηπτικών πατέρων και διδασκάλων της Εκκλησίας; Αναφέρω έναν και μόνον. Θα ήθελα να διαβάσετε τους λόγους Ισαάκ του Σύρου, ενός από τους μεγάλους φιλοσόφους και ασκητάς και νηπτικούς πατέρας.

Λέγει ο Ισαάκ ο Σύρος ότι προτού να βασιλέψει ο ήλιος, ένας ασκητής γονάτισε πάνω στην αμμοδιά και άρχισε να προσεύχεται.

Εμείς κουραζόμαστε ένα-πέντε λεπτά, κουραζόμαστε και όταν πάμε στη λειτουργία βγάζουμε τα ρολόγια μας και δεν βλέπουμε πότε να βγούμε έξω από την εκκλησία. Ενώ τα ρολόγια μας δεν τα βγάζουμε στον κινηματογράφο, στο θέατρο.

Αν ήταν δυνατόν να παραταθεί το θέατρο, ο κινηματογράφος. Ούτε στο σπίτι γονατίζουν οι άνθρωποι να προσευχηθούν στο Θεό, ούτε τα παιδιά. Ένας απλός σταυρός, και τι σταυρός. Κάθισε λοιπόν ο ασκητής στην αμμουδιά, γονάτισε και άρχισε την προσευχή του.

Βασίλεψε ο ήλιος, έγινε νύχτα, φάνηκαν τα άστρα, έγιναν μεσάνυχτα. Βγήκε ο ήλιος, ανέβηκε ο ήλιος ψηλά, έγινε μεσημέρι. Και ο ασκητής με τα χέρια υψωμένα στον ουρανό προσηύχετο.

Όλο αυτό το μακρό διάστημα που έμενε εκεί προσευχόμενος του φάνηκε σαν μια στιγμή, και ο χρόνος ακόμα είναι κάτι σχετικό σε αυτόν που έχει μέσα του εκστάσεις και οράσεις και αφοσιώσεις στο Θεό.

Είδουν λοιπόν αγαπητοί, τι αυτά φαινόμενα νοήσεως, φαινόμενα καρδιάς, φαινόμενα ιδεών, φαινόμενα καθήκοντος, φαινόμενων εξτάσεων και ενωράσεων είναι αδύνατο να ξεκινούν άλλος παρά μόνον εάν παραδεχθούμε ότι εν τω ανθρώπω υπάρχει και εκείνο το οποίο είπε και ο Αριστοτέλης και όλοι οι σοφοί, ότι υπάρχει αρχή άυλος, άφθαρτος, αλλοτρία της ανθρωπίνης φύσεως, νους ποιητικός.

τα πάντα εννοούν και αυτόν ο Ανακόμπου.

Αλλά εάν υπάρχει κάποιος που θέλει να πετάξει πιο ψηλά και του αρέσει η θεωρία, θα του συνιστήσω, και αν ξέρει γράμματα, θα του συνιστήσω να αγοράσει και να διαβάσει έναν από τους υπερόχους διαλόγους του αρχαίου κόσμου, φιλοσοφικών διαλόγων, να διαβάσει τον Φέδωνα του Πλάτωνος και εκεί θα δει τα επιχειρήματα τα οποία παρουσιάζονται, παρουσιάζει εκεί ο μέγας φιλόσοφος για να αποδείξει ότι η ψυχή είναι αθάνατος.

Αλλά τι έπαθα, ό,τι έπαθα, με παρέσυρε το ρεύμα των ιδεών και έφυγα από το σημερινό θέμα και προσεπάθησα και εγώ διά επιχειρημάτων από την ψυχολογία και από άλλα μέσα να σας αποδείξω ότι υπάρχει ψυχή αθάνατος.

Ναι, είναι γεγονός, μαρτυρεί η ψυχολογία ότι υπάρχει ψυχή. Αν και η τελευταία ψυχολογία, όπως είπε κάποιος σοφός, όπως διδάσκεται στα σχολεία, περί πάντων ομιλεί η ψυχολογία στα δε γυμνάσια, αλλά η ψυχολογία αυτή είναι όπως την είπε ο Ορφός έδωσε από τον νεοτέρο φιλοσόφο της πατρίδας μας είναι η άψυχος ψυχολογία. Ψυχολογία άνευ ψυχής.

Διδάσκει λοιπόν, μαρτυρεί η ψυχολογία, αληθές, μαρτυρεί η φιλοσοφία διά των εκπροσώπων της, οι οποίοι κηρύττουν το μεγαλείον της ανθρωπίνης υπάρξεως εν τη ψυχή, μαρτυρεί η ιστορία η παγκόσμια ότι δεν υπάρχει φυλή, οσοδήποτε υποανάπτυκτος να είναι, η οποία να μην έχει στερηθεί του δόγματος της αθανασίας ψυχής, έτσι μαρτυρούν τα πάντα, αλλά τι τα κάνεις; Περισσότερο από τη μαρτυρία όλων αυτών, περισσότερο από τη μαρτυρία των αισθήσεων του ανθρώπου, υπάρχει μια άλλη μαρτυρία, είναι η μαρτυρία ενός, είναι η μαρτυρία ενός ο οποίος ουδέποτε ψεύστηκε. Πάντες ψεύδονται, πάντες απατώνται, πάντες εν τω δόλω της πλάνης, όπως λέγει στη Μεγάλη Πραγματική,

εν τω δόλω της πλάνης επλανήθησαν. Ένας μόνον, εκ του στόματος του ουδέποτε ξέφυγε ψεύδος, ένας ουδέποτε τον διέψευσαν οι αιώνες, ούτε τον διαψεύσουν οι αιώνες. Καν άστρα, καν ήλιος, καν άστρα να πέσουν, καν ό,τι να είναι, είναι βέβαιος ο λόγος του ότι ουρανός και η γη παρελεύσονται, είναι λόγι μου η παραδοσία, είπε ο Θεός άνθρωπος.

Η μαρτυρία λοιπόν, τι μαρτυρεί; Δεν ερωτώ ως χριστιανός τι μαρτυρεί η ψυχολογία και η ιστορία και η αρχαιολογία και η γεωλογία και η επιστήμη, ερωτώ τι λέει ο Κύριος Ιησούς Χριστός. εμφέμενος αυτού, ο Κύριος μας βεβαιεί ως γεγονός αναντήρητον ότι υπάρχει ψυχή και ψυχή αθάνατος.

Το βεβαιεί με τα λόγια του που λέει: μη φοβηθείτε από τον αποκτηνόντο το σώμα και δε ψυχήν μη δυναμένον αποκτίνε. Το ΒΕΙ ακόμα κατά της τελευταίας στιγμάς όταν έλεγε εις τον ληστήν, τον μετανοήσαντα ληστήν, έλεγε εκείνα αμήν αμήν άγωση μετε μου σήμερον άσχη εν το παραδείσο Ότι δηλαδή το σώμα θα υποστεί την φθοράν και διάλυση, αλλά η ψυχή σου, λυομένη των δεσμών του σώματος, θα φτουργήσει στον κόσμο των αδάνατων και θα είσαι μαζί μου εμπαραδείσο. Το βεβαιή ακόμα την αθανασία της ψυχής τα λόγια τα σημερινά: ότι τι ωφελήσει άνθρωπο να κερδίσει τον κόσμο των όλων και ζημιωθεί την ψυχή αυτού; Ή τι δώσει άνθρωπος

αντάλλαγμα της ψυχής αυτού;

Ολίγα τινά, ελάχιστα ακόμα, ο πτωχός μου χρωστήρας θα προσθέσει για να σχηματίσει ενώπιόν σας την εικόνα της αξίας την οποία έχει η ανθρώπινη ψυχή. Θα αναφέρω μία εικόνα, ένα παράδειγμα. Τα πράγματα ζυγίζονται, όλα ζυγίζονται.

Υπάρχουν ζυγαριές φαρμακείου, υπάρχουν ζυγαριές παντοπωλείων. Υπάρχουν ζυγαριές που μετρούν το χρυσάφι και το διαμάντι. Ας πιάσουμε κι εμείς με το μυαλό μας μια ζυγαριά. Μια ζυγαριά τέτοια που να αντέχει βάρος αναρίθμητων τόνων.

Μια ζυγαριά τέτοια που να την βλέπουν άγγελοι και αρχάγγελοι και δαίμονες και κολασμένοι. Μια τέτοια ζυγαριά που να την βλέπουν όλων των χρωμάτων και όλων των ιδεολογιών και καταστάσεων άνθρωποι από όλα τα σημεία, είτε εις τον Βόρειο Πόλο κατοικούν είτε εις την Αφρικήν έρημον ή οπουδήποτε και να είναι. Και τη ζυγαριά αυτή, αγαπητοί μου, ας την πάρει ο Αρχάγγελος Γαβριήλ και ας την κρεμάσει, την ζυγαριά αυτή, από ένα αστέρι του ουρανού, και τώρα είναι έτοιμη η ζυγαριά.

Ζυγαριά. Και η ζυγαριά αυτή να έχει δύο δίσκους, πελώριους δίσκους. Ο ένας δίσκος, στον έναν δίσκο, τι θέλετε να βάλουμε; Να βάλουμε ό,τι φανταστείτε, ό,τι πολύτιμο και πανάκριβον υπάρχει στον κόσμο αυτό.

Λοιπόν εμπρός, βασιλείς του κόσμου, εμπρός, μη τρέμετε, ελάτε και βάλετε στη ζυγαριά αυτή τα στέμματα, τα μπριλάντια σας που αστράπτουν, και μερικά από τα στέμματα, όπως είναι το στέμμα της βασίλισσας Αγγλίας, που στοιχίζουν κόσμους ολοκλήρους.

Ελάτε λοιπόν, βασιλείς, και θέσατε επάνω εις τον δίσκον αυτόν τα στέμματά σας τα απαστράπτοντα. Και εσείς οι τραπεζίτες, ανοίξατε τα χρηματοκιβώτιά σας και φέρετε επάνω στον δίσκον και τοποθετήσατε εις τον δίσκον όλον τον χρυσόν, όλους τους ράβδους του χρυσού που έχετε κρυμμένους μέσα εις τα βάθη των τραπεζών σας.

Δεν φτάνουν. Και εσείς, δεν μας φτάνουν οι βασιλείς, δεν μας φτάνουν οι τραπεζίτες. Και εσείς, γυναίκες, όχι της φτωχολογιάς, αλλά γυναίκες πλούσιες, γυναίκες που ζείτε με άνεση και πολυτέλεια, γυναίκες καταστόλιστες με πολύτιμα μεταξωτά φορέματα που στοιχίζουν μια ολόκληρη περιουσία, γυναίκες που έχετε σκουλαρίκια και πολύτιμα πετράδια.

Ελάτε λοιπόν και ό,τι άλλο έχετε μες στο σπίτι σας, ανοίξτε τα και φέρτε τα, και ελάτε να τα βάλουμε το ένα κατόπιν του άλλου επάνω στο δίσκο, μαζί με τα στέμματα και μαζί με τις χρυσές ράβδους. Δεν φτάνουν!

Και εσείς, εργάτες, εργάτες, εργάτες, ελάτε να σκάψετε βαθιά με τα γεωτρύπανά σας, μέσα βαθιά στη γη. Και έχει μέσα στη γη, και έχει μέσα στη γη θησαυρούς η γη, μέσα κλεισμένους στα σπλάχνα της. Ο καλός Θεός έκρυψε μες στα σπλάχνα της γης θησαυρούς ανεκτίμητους. Ελάτε λοιπόν εσείς όλοι και μέσα από τα σπλάχνα της γης βγάλτε ό,τι χρυσάφι, ό,τι πολύτιμο βρείτε, και φέρτε το και βάλτε το επάνω εις τον δίσκον εκείνον.

Και εσείς συνάφτε, πάρετε τα σκάφα δράστα και τα υποβρύχια σας και βυθιστείτε σαν δελφίνια μες στα βάθη των ωκεανών και μαζέψατε από το βυθό της θαράσης, ούτε υπάρχει πολίτη μόνο. Και έχει η βυθή της θαράσης ανεκτήμητα, ανεκτήμητο στις αυρούς.

Και εσείς οι αστροναύτες, το νέο είδος και επίτευγμα της επιστήμης, φτερουγίσατε πάνω στους ουρανούς, πετάξατε από άστρο σε άστρο, από Ωρίωνα σε Ωρίωνα, από γαλαξία σε γαλαξία, από αστέρα σε αστέρα, και αν εκεί, και αν εκεί δεν συναντήσετε ανθρώπους, και αν εκεί, υποθετικώς ομιλώ, πάντως θα βρείτε θησαυρούς, υλικούς θησαυρούς αμυθήτους, και αν είναι να τους μεταφέρατε, τα πλούτη των πλανητών, όλα τα πλούτη, και βάλατε όλα αυτά επάνω στο δίσκο.

Εις τρόπον ώστε στο ένα μέρος του δίσκου να υπάρχουν ό,τι πολυτιμότερο έχει όχι μόνον η γη αλλά και ο κόσμος ολόκληρος. Και στον άλλο δίσκο, τι να βάλουμε, αδελφοί μου, τι να βάλουμε; Στον άλλο δίσκο, βέβαια, ο ένας δίσκος που έχει όλα αυτά θα έχει κλίνει προς τα κάτω.

Πώς θα τον σηκώσουμε; Ποιο βάρος, τι να βάλουμε για να σηκωθεί όλος αυτός ο όγκος, όλο αυτό το βάρος; Ας πάρουμε την ψυχή, την ψυχή όχι του Μεγάλου Αλεξάνδρου, την ψυχή όχι του Σωκράτους του φιλοσόφου, την ψυχή όχι ενός Κροίσου και μεγάλου πλουσίου, ούτε την ψυχή του Αϊνστάιν του φιλοσόφου.

Όχι ενώ ο οποίον του Θεού όλεψη και νύση. Ας πάρουμε την ψυχή ενός ζητιάνου που τώρα το χειμώνα τρέμει σαν σπουργίτης. Σε κάποια γωνιά του δρόμου ζητιανεύει την ελεημοσύνη. Ας πάρουμε την ψυχή ενός ανθρώπου που χάριν δικαιοσύνης και αληθείας είναι κλεισμένος στα μπουντρούμια του κόσμου τούτου.

Ας πάρουμε την ψυχή ενός αρρώστου που χαροπαλεύει με τον χάρο και είναι ελεεινός και τρισάθλιος. Ας πάρουμε την ψυχή ενός αρρώστου που αποθνήσκει μέσα στα λεπροκομεία. Ας πάρουμε την ψυχή ενός ταπεινού και καταφρονεμένου.

Και μόλις, αδέρφια μου, δεν είναι πλάσμα, είναι μια πραγματικότητα. Μόλις η ψυχή, τι λέω εγώ η ψυχή, το φτερό της ψυχής, μόλις το φτερό, γιατί η ψυχή είναι άγγελος, είναι το ανθρώπο, μόλις το φτερό της ψυχής ακουμπήσει επάνω στον δίσκο των άλλων, θα δείτε να σηκώσει ένα άνθρωπο και να πέσει όλο το βάρος προς το μέρος της ψυχής.

Ιδού η ψυχή αθάνατος, ιδού η αξία της ψυχής κατά το χριστιανικό δόγμα. Ιδού η ερμηνεία, η πρακτική ερμηνεία δι' εικόνος του αθανάτου και αλησμονήτου και αιωνίου ρητού του Χριστού μας, Που είπε σήμερα κάτι ημέρα ταύτη την επίσημο ότι ωφελήσει άνθρωπον εάν κερδίζει τον κόσμο τον όλο και ζημιωθή την ψυχήν αυτού; Ή τι δώσει άνθρωπος αντάλλαγμα της ψυχής αυτού;» Τελείωσα, αδερφοί μου.

Πριν τελειώσω, επιτρέψατε με δι' ενός ανεκδότου να θέσω τέρμα στην όλη διδασκαλία, η οποία διότι θα περιέχει το ανέκδοτον το πρακτικό συμπέρασμα. Δύο λεπτά. Αγαπητοί μου, κάτω στην Αφρική,

Αφρική, εκεί που ζουν οι άγριοι, οι οποίοι δεν έχουν αξία, δεν έχουν γνώσεις, κάθονται δυστυχώς οι άγριοι και μαζεύουν μέσα στην όρη μου κάτι πετράδια. Πετράδια πολύτιμα μεγάλης αξίας. Αλλά οι άγριοι δεν έχουν ιδέα τι αξία έχουν τα πετράδια αυτά.

Τι συμβαίνει λοιπόν; Οι Ευρωπαίοι που ξέρουν την αξία των πετραδιών τους ξεγελάνε. Τους αγρίους και παίρνουν τα πολύτιμα πετράδια τους. Πώς τα παίρνουν; Φτιάχνουν γυαλιά χρωματιστά, ωραία γυαλάκια σαν και αυτά που βάζουμε στα τζάμια και πέφτει ο ήλιος και τα φωτίζει.

Φτιάχνουν λοιπόν γυαλιά όμορφα όπως αυτά που είναι στους πολυελαίους κρεμασμένα από κάτω, ψεύτικα γυαλιά, ψεύτικα αυτά, άλλα κόκκινα, άλλα πράσινα, άλλα κίτρινα, άλλα χρωμάτων διαφόρων. Τα κρεμάνε σε ένα σύρμα, πάνε μπροστά εκεί στους αγρίους, τα κουδουνίζουν μπροστά, τα βλέπουν οι άγριοι, νομίζουν ότι αυτά έχουν μεγαλύτερη αξία από ό,τι έχουν τα δικά τους.

Και παίρνουν τα πετράδια τα αληθινά και τους δίνουν τα ψεύτικα πετράδια, τα ψεύτικα, τα γυαλιά τα χρωματιστά. Βέβαια, γελάτε εις βάρος της αγνοίας των αγρίων, αγαναχτείτε εναντίον της εκμεταλλεύσεως των δήθεν Ευρωπαίων.

Αλλά, αδελφοί μου, εμείς είμαστε οι ανόητοι και εμείς είμαστε τα θύματα του μεγάλου απατεώνος, ο οποίος λέγεται διάβολος. Έχουμε πετράδια πολύτιμα και ανεκτίμητα, έχουμε θησαυρόν αιώνιο και ανεξάντλητον, έχουμε την ψυχή μας την αθάνατον.

Και όμως, την ψυχή αυτή σας βλέπω κάπου, είστε έτοιμοι να την πουλήσετε, είστε έτοιμοι να κάνετε συμβόλαιο με τον διάβολο. Ω χριστιανοί μου! Και γιατί την πουλάτε, γιατί δίνετε την ψυχή σας; Για ένα μειδίαμα μιας πόρνης πουλά την ψυχή του ο νέος.

Για ένα απλώς μεταξωτό φόρεμα η νέα, η αγνή νέα, πουλάει την τιμή της, την ανεκτίμητον τιμήν της. Και διά ανασυμπόσιον και δε μίαν εκβρομή γινάκα η άγαμος πουλάει την εικονιακή της υπόληψη. Και διά τριάκοντα αργύρια ο έμπορος πουλάει την ψυχή του.

Και διά μία θεωρία ψεύτικη που γυαλίζει στον κόσμο πουλάει την θεωρία του χριστιανισμού. Και οι πάντες κάναμε συμβόλαιο με τον διάβολο, χριστιανοί μου. Πάψτε πλέον να κάνετε συμβόλαια και να πουλάτε την ατίμητον ψυχήν σας στον διάβολο.

Ας κρατήσουμε, ας πιστεύσουμε, ας μετανοήσουμε, ας κρατήσουμε αιώνια την ψυχή μας. Καν τα άστρα, καν η ποταμή, καν τα πάντα προσφέρει εις ημάς ο διάβολος, εμείς ας κρατήσουμε την πίστη μας, ας κρατήσουμε τα λόγια του Κυρίου και ας επαναλάβουμε στον διάβολο: τι γαρ ωφελήσει άνθρωπον εάν κερδήση τον κόσμον όλον, και ζημιωθή την ψυχήν αυτού; ή τι δώσει άνθρωπος αντάλλαγμα της ψυχής αυτού; Ο δε Κύριος Ιησούς Χριστός ας ευλογεί και αγιάζει πάντας ημάς. Αμήν.