Η μετάνοια, η θνητότητα και το έλεος στη Μεγάλη Τεσσαρακοστή

Ἡ ἀγγλικὴ μεταγραφὴ εἶναι αὐτόματη μετάφραση τῆς πρωτότυπης ἑλληνικῆς διάλεξης. Ἐνδέχεται νὰ περιέχει σφάλματα· ἡ πρωτότυπη ἑλληνικὴ ἠχητικὴ ἐγγραφὴ εἶναι ἡ ἔγκυρη πηγή. Ὁρισμένα ἀποσπάσματα παραλείπονται βάσει ἐκδοτικῆς πολιτικῆς.

Thus says the Lord Almighty: Return to me with fasting, weeping, and mourning. Tear open your hearts, not your garments. Return to the Lord your God, for He is merciful and compassionate, slow to anger and rich in mercy, and He relents from bringing calamity upon people.

Reverend fathers and brothers, devout listeners: these talks during Great Lent center on metanoia, repentance. I believe there is no subject more necessary or more helpful.

I, for one, believe God keeps us in this world not for just any reason. Some people say, “May God let me see my child through school, see my daughter married, finish my work, and then die.”

I am not saying that desire is sinful. We have sacred duties in this world. But beyond our duties to our families, we have another duty: to set things right with God.

I believe, then, that God keeps us in this passing world for one reason alone: to repent. And woe to us, my dear friends, if we leave this world without repentance. We must all see that our papers are in order.

We must see that our passport is in order. Those who plan to travel to Australia or America spend months getting all their papers ready.

For often, if just one document is missing, their journey to Australia or America is canceled. So we too, who will make the eternal journey beyond the grave, must begin now to put our passport in order for the life to come. And that passport, my dear friends, is metanoia, repentance. Last Sunday we spoke about the unrepentant person. We tried to show you in vivid colors

The marks, the distinguishing marks, of a person who does not repent. We said that such a person has become numb to moral and spiritual things. We said that the unrepentant person is like someone blind, who cannot see even at noon, when the sun is shining.

The unrepentant person is like someone deaf, who cannot hear even while walking through a forest.

Even as he passes through a forest where all the nightingales and other birds are singing, he hears nothing. Even if every bell in the city rings, he hears nothing. The unrepentant person is blind and deaf: he neither sees nor hears. As we said, he does not hear the voice of society accusing him of his public sins. He does not hear his conscience accusing him of his hidden sins. He does not heed even the extraordinary events that shake the whole world and call us to repentance. We said that the unrepentant person resembles Satan, because Satan alone persists in sin and evil. However many centuries and millennia may pass, Satan will never say, ‘I have sinned.’ If he did, he would become an angel again, but he will not say it. That is why we ended last Sunday’s homily with the saying of John Chrysostom: to sin is human, but to persist in error and sin is the way of Satan.

God will judge us not because we sin, but because we do not repent. My dear friends, that is a brief account of what we said in our previous talk. Tonight we will continue the sermon.

I ask you to be quiet and prayerful, because tonight’s sermon will again be about metanoia, repentance, which every one of us urgently needs. If there is anyone here, a man, a woman, or a young person, who is without sin, then this sermon has nothing to offer that person.

But if we all feel the sting of conscience and know that we are sinners, then I ask you to listen especially carefully to tonight’s sermon.

My dear friends, perhaps last Sunday’s vivid description of the unrepentant person has left sadness or even despair in someone’s heart.

Someone may be saying, “My heart is hard, and I do not repent. There is no longer any hope of salvation for me.” I want to guard against that danger: a person giving up hope and saying there is no salvation.

No! As long as we live in this world, as long as we draw breath, even if only one second of life remains, even if we have wasted all our years and the clock of our life is about to strike its final second, even if only one minute remains, my dear friends, the great miracle of Divine Providence can still happen in that minute: metanoia, repentance.

For, as I have said, of all miracles, the greatest miracle in a human life is metanoia, repentance.

That is precisely why even a righteous person, even a saint, must be afraid. You do not know what the final minute of your life will bring. That is why the Church prays for “a Christian end to our lives.”

The final moments of our lives matter greatly. And we all have a great responsibility toward our loved ones who may, at any hour, be preparing their passports for that other journey.

There is a danger that a person may fall at the very last moment and lose the labors of an entire lifetime. But even for the greatest sinner, someone who has committed the gravest crimes, been condemned by the courts, and is waiting, shall we say, for the firing squad, the final minute of life can bring salvation. Even for that notorious sinner. So no one should despair while still in this world. But, my brothers...

My brothers and sisters, how can we bring a hard, unmoved heart to tears, so that it says, “I have sinned”? I have preached for twenty-five years, and this is what weighs on me.

The greatest difficulty in our time is reaching the hard hearts of proud people. How can we break through that hardness, bring them to tears, and lead them to repent before God?

There are ways. Strike even the hardest stone with a hammer and it breaks. Set a charge beneath the hardest rock, beneath granite, and you can reduce it to dust.

But how can we bring a hardened heart to metanoia, to repentance? How can we bring it to its knees before the Crucified Christ, to say, “I have sinned”?

Give me the means to bring hardened hearts to repentance. There are such means. First, there is a mirror. Tonight I will try to see that each of you takes one home.

If I can place a mirror in your bags and in your homes, and I assure you, I condemn none of you here. I am not one of the ascetics of the Holy Mountain. I live in society too, and I understand the needs of your households. I will not be the preacher who tells you, “Break your mirrors.” But alongside the mirrors in your homes and the little ones in your bags, large and small, where you look at your face, make yourself presentable, and get ready to go out into the marketplace or among other people...

Alongside all those mirrors, I would be happy tonight if I could give you one more.

A mirror, yes, a mirror. Suppose I told you there was an extraordinary mirror, one with a magical power.

I said that tonight you should all take home a mirror. Suppose I told you it had the power to make every trace of ugliness disappear the moment you looked into it. An unattractive woman would look into it and immediately become the most beautiful woman in the world.

An elderly woman would look into it and become young. An elderly man would become young too. If such a mirror existed, I am sure society ladies, young men, and young women would pay a great deal to have this magical mirror make them beautiful in this world.

And yet, brothers and sisters, there is such a mirror. Its very name troubles us, and we shrink from it. Even so, we need it. What is it? Let me tell you a little story.

There was once a lady who seemed to do nothing but look at herself in the mirror. She was a society lady, vain and eager to show off her appearance.

One day she met a teacher, a philosopher. He was about to travel abroad to a city known for making the finest mirrors.

She asked him to bring her a mirror from that city, and the teacher gladly agreed.

A few months later, he returned from his journey carrying a box with the mirror inside. The lady was overjoyed. Then the teacher said to her:

“I have fulfilled your wish and bought you a mirror from the City. There is no mirror like it anywhere around here. It is the finest of all. I ask only one thing: since this mirror is so valuable and everyone should see it, gather all the ladies in your drawing room. Then I will open it before them all.”

The lady agreed. At the appointed hour, all her friends gathered in her living room. Then the teacher appeared and brought out the box containing the mirror, the precious, priceless mirror.

Every eye was fixed on the box that held it.

To make a long story short, he opened the box. The moment he lifted out that precious mirror, fear and terror seized them.

They cried out in fright and all tried to flee the room. What had happened? Was it not a mirror? It was a mirror, a mirror indeed: the finest mirror, the truest mirror.

He had taken a skull out of the box. “There,” he said, “is your mirror. Stay, ladies, stay. Look into this mirror. Can you tell me whose skull I am holding?”

“Tell me: whose skull is this? Is it the skull of a beautiful woman who stirred up society and caused tragedies in families? Is it the skull of an unattractive woman? Of a queen whose head once glittered with precious jewels? Of a servant? Of a widow? Whose skull is it?”

“Can you tell me where the eyes are? Where are the nose, the ears, the cheeks? Where is all that splendor, all the bloom of youth?” This is the mirror. The thought of death helps a person come to metanoia, to repentance, and return to God.

And it is true: the remembrance of death helps a person repent and mend his ways.

Christians, ancient philosophers, and great figures of the ancient world all strove to mend their ways by remembering death.

Take King Philip, the father of Alexander the Great, who lived four hundred years before Christ. When he took the throne, he did not let it go to his head. What did he do? He ordered a soldier to stand guard outside his bedroom early every morning.

“Do not let any general or nobleman disturb me. You must be the first to knock at my door. Come before me, salute me, and say, ‘King Philip, remember that you are mortal.’” The soldier did this every day. Each morning he appeared before King Philip, gave him a military salute, and said, “Philip, remember that you are mortal.” Yes, remember, Philip, that you are mortal. And Philip was no Christian; he was a pagan.

They also say that Saint Anthony the Great was asked how he managed to live so many years in the desert, hearing wild beasts roar and enduring the burning heat for a full eighty years, when we could not bear even a moment in that harsh wilderness.

They asked Anthony the Great how he had managed to endure the temptations of the wilderness. He picked up a skull and said, “Here is my teacher.” He also said that every morning in the wilderness he would tell himself, “Anthony, you sinner, today is the last day of your life. Try to live as though it were your last.” That was the thought he lived by.

How did Anthony the Great rise above earthly things and grow in holiness? My dear friends, Holy Scripture commands us: “In all your words, remember your Last Things, and you will never sin.” In everything you do, remember that your life will come to an end. Remember that you are mortal, and, Scripture says, you will never sin.

And now, my dear brothers and sisters, I must reproach you. Before the Lord Almighty, I reproach you for a sin among you. I know very well that you often pay visits. I have nothing against visiting people. But I do object to visits filled with idle talk, judgment of others, and sin.

Visit one relative and then another on feast days. But let me recommend a visit that will give you the most beautiful walk of your life. The early Christians used to take such a walk every Sunday, as people do now.

Today we have become earthbound. There was a time when people lived as citizens of heaven. Now we try to reach the stars with Sputnik. In those days they reached upward in spirit. They sought the things above and took a different kind of walk, a spiritual one.

Now we have become earthbound. In those blessed days of old, people spent their Sundays differently. Look at us today: even you who have gathered here in the Church are a small minority.

What are two thousand people here compared with one or two million? While you are here listening, the crowds are elsewhere. The sports grounds where matches are played are packed. Our age fills the sports grounds, the stadiums, the cinemas, and the public squares.

In those blessed days of old, Christians filled another place on a Sunday like this. Where did they gather? Not one stayed away. On Sunday afternoon they all filled the cemeteries. Everyone was there.

What did I say? Cemeteries? We call them graveyards. But those Christians believed in the One who said, “I am the Resurrection and the life,” and they did not call them graveyards. You would not find that word on their crosses. If you want to see what our generation is like, go and look at our graves.

Crosses everywhere, a forest of crosses, marble and wooden crosses. Go to a cemetery and look at them all. One day I went and read what was written on the crosses. “Died”? In the old days, they did not write “died.”

On the old graves, they usually wrote, “Fell asleep.” They called those burial grounds cemeteries, places of sleep, rather than places of the dead. People would go into the catacombs, among the tombs, and there they came into contact with eternity in all its fullness.

The remembrance of death awakens a person and makes him aware of his sins. It is one way to lead him to repentance. But besides remembering death, my dear friends, there is another way to stir repentance in the human heart.

What is it? It is the Word of God, first of all the word spoken aloud. My dear friends, do I need to explain the power of the spoken Word of God? Take the Word of God away from the Church of Christ, and the world will become a spiritual graveyard. Take away the Word of God, and spiritual life will disappear.

The spoken Word of God! The Apostle Peter preached, “Repent.” To whom? To those who had crucified Christ, who had shouted, “Crucify Him! Crucify Him!” To those who had spat on Him and shown Him all the malice in their hearts.

The Apostle Peter spoke to those who had crucified Christ, and three thousand souls came to believe in Christ. The Apostle Paul preached here in Athens, close to us, on the Areopagus near the Acropolis. As a result of his preaching, Damaris, Dionysius, and others with them believed. The teachers and Fathers of the Church preached, and great numbers of sinners repented.

They repented and turned to Christ. We too preach, my brothers and sisters. What results do we see? What results come from the preaching heard today, both here in the capital and in the provinces? We often say the listeners are to blame. We say the people are to blame. We say this generation is faithless and perverse. I agree. But we must acknowledge something else as well: could we, the preachers of the Gospel, also be at fault?

Perhaps our preaching is unlike that of the Apostles and the teachers of the Church. Perhaps it lacks the fire of Pentecost. Our preaching does not have the life, the power to persuade, or the effect that theirs had. Why should I hide it?

Our preaching today is not backed by the preacher’s own example. It is not backed by holiness in our lives. It is not accompanied by miracles, though we too ought to be working miracles.

People’s hearts are hard. Who can deny it? Who can deny it today? But once I passed through a village in Euboea, near Aliveri, that did not have a single drop of water.

The women had to walk beyond the village and struggle to find a little water to drink. When I passed through again, I saw joy shining on every face. What had happened? That dry place, where there had not been a drop of water, where you could not even water a flower in a pot, that barren, wild stretch of land was full of water.

A machine had come to that rocky place: a drill, with a diamond at its tip. It bored through the hard rock and went down fifty, sixty, seventy, a hundred, a hundred and fifty, two hundred meters.

The ground was so hard. One person had tried scratching at it with his nails, another with a hoe, another with a pickaxe. But this man came with a drill. The dry rock opened deep within, and a whole river burst up from the earth.

They planted gardens and trees and grew all they needed. In our Christian work, people’s hearts can be like rock, like granite. Give me drills! Give me preachers! Let us, the old guard, step aside. O God, mothers, families, work to give us preachers like John Chrysostom, like Basil, like the Fathers. Give us drills, drills! As for us, we only scratch at the surface.

We do not have the strength of soul; we have no drills to pierce these hearts. “Rend your hearts,” as the prophet says. Let hearts open, and from them let living waters flow: eternal life.

At this very moment I am moved, because this year, 1961, marks how many years, do you think? A hundred years. Ah, leaders of the Church, you are anxious and troubled about many things, yet there is one thing you have overlooked. A hundred years have passed since that day when, shut inside a cell, he gave his holy soul to his heavenly Creator.

A hundred years have passed since Papoulakos died, a preacher and a martyr. If you come from the Morea, you know his name; there is no village there that does not. Papoulakos passed through them. Who was he? Had he graduated from schools and academies? Had he gone abroad to study? No. He loved Christ. He was uneducated, but his heart was full of fire, and his words shone with light.

Wherever Papoulakos went and preached repentance, husbands and wives who had been apart for five or ten years were reconciled that very evening.

Show me a priest in Athens, show me a bishop who can reconcile a husband and wife, and I will bow down before him. What is happening? Have I heard wrong?

All right, divorces have increased in Greece, and the Archdiocese has become a factory, turning them out one after another. Married couples bear some blame, society bears some blame, and we bear blame too, wretched as we are, because we cannot bring those couples back together. We lack the power to persuade them. Papoulakos came through, and couples who had been quarreling loved one another again that very evening, after his sermon. He came through, and brothers and sisters who had been at odds made peace and kissed one another. Papoulakos came through, a man of heaven, like dew from heaven. He came through, and thieves who had stripped the vineyards, plundered homes, and stolen goats and sheep returned everything that same evening, down to the last needle. Papoulakos came through. What souls he reached, and what preaching he did in those days! But because he rebuked King Otto and the queen... Do you see why there are two kinds of preachers? There are those who cover up the sins of the powerful, and those who rebuke the sins of ordinary people. Because Papoulakos spoke out, that innocent man, that prophet... I have no time now. I must gather you all and give you a sermon about Papoulakos. And I promise you, if I live, I will speak about him, whether here or in the hall of the Three Hierarchs. You will see that Papoulakos also made prophecies. So, wherever Papoulakos went, the mountains and valleys were sanctified. What did they do then? At one point, he said that when Otto closed the monasteries...

Speaking of the monasteries, the Franks, and the Protestants, Papoulakos said that King Otto was a diseased sheep that would spread its disease throughout Greece. They seized the poor man, shut him in a monastery, and there he died. A martyr for Christ. May his memory be eternal.

But that is what our generation is like. They celebrate the anniversary of a poet who lived immorally, yet they do not mark the hundredth anniversary of a holy man. Remembrance of death helps people repent. So does the spoken word, the word of preaching.

There is another means, my dear friends. What is it? Alongside the spoken word, there is the written word: Holy Scripture. Written with ink and pencil? No, that is wrong. This book is immortal. It is written with the blood of Christ’s heart, and what is written in blood is never forgotten.

Here is what I recommend. I am giving you a penance, all of you here: during Great Lent, before Holy Week, read these passages from Holy Scripture.

Read the first three chapters of Genesis, the first book of Holy Scripture. They tell of the Fall of humanity. Read Psalm 50, “Have mercy on me, O God,” and the story of David the prophet.

Read the prophecy of Jonah, from the Old Testament. I also recommend the first chapter of..., what did I say? I have forgotten, forgotten, forgotten.

I want all of you to read one passage again and again, twice, three times, ten times, twenty times, until it moves your heart. Of all Holy Scripture, this is a passage that, if you read it carefully and take it to heart, you cannot help but repent, provided there is even one tiny spark of repentance within you.

What passage is it? The one that has brought thousands of people to repentance.

Let me tell you a short story. Once, a troupe of thirty actors came to a town. Among them was a young man who led a dissolute life, the most corrupt of the whole troupe.

They kept him in the troupe for one reason: to play a part that made people burst out laughing. Whenever he appeared, the audience could not contain themselves, with all his grimaces, gestures, and antics.

This actor, this wayward young man, could make everyone laugh with the indecent things he said. The Holy Gospel speaks of “those who laugh”, forgive me, that is how the Lord put it. When they brought him onto the stage, he could make the whole audience laugh until it was pitiful.

So he was an actor. Yet deep in the heart of this wayward young man, there was a spark of repentance. How did it come to light? One day he was passing the shop of a devout Christian.

Now, this actor had a wonderful gift for recitation. Think how such actors could hold people spellbound if they became preachers and teachers of the Gospel! What gifts are wasted, what tremendous gifts are wasted in the service of the devil.

As the young man passed the shop, the Christian called to him: “My son, I was at the theater yesterday. I enjoyed your performance very much. You have a wonderful gift for recitation.”

“I’ll give you a shilling. I’ll even make it a pound. See this chair? Stand on it and read me a short passage. It will take just three minutes, no more.” “Very well,” the actor said. “I’ll read it.”

So the actor climbed onto the chair and began reading the parable of the Prodigal Son that this devout Christian had given him. The other actors gathered around him, and people began to gather too.

As this man who made people laugh stood there, the shopkeeper prayed inwardly: “My God, this man makes people laugh at indecent things. Please, my God, make him weep, to Your glory.”

And the man who made people laugh at indecent things did weep in the end. How? “Pay close attention,” the shopkeeper told him. “Recite it properly for me.” So he stood there and began to read the parable of the prodigal son.

His friends stood below. They knew his story very well. When he came to the words, “He went away to a far country,” one of the actors called out, “Just like you, John!”

He stopped for a moment, shaken.

He went on: “And there he squandered his property in reckless living.” “Just like you, John!” Then he read that in that far country he began to be in need: his possessions were running out, and he was suffering. “Just like you, John!”

Then he read how the son longed to fill his stomach with the husks the pigs were eating. Again came the cry: “Just like you, John!” What could he do? He looked at them and could hardly continue the parable. But he went on.

Then he read: “I will rise and go to my father. Father, I have sinned against heaven and before you. I am no longer worthy…” When he reached those words,

There was no more “Just like you, John!” He was overcome with sobs and tears and stepped down. He began to cry like a little child. What had happened? He was the son of a wealthy family. He had fallen in with bad company, taken his inheritance, spent it all, and ended up as a clown.

As he read the parable, the others mocked him: “You were once the son of a wealthy man. You had everything, but now you’ve ended up playing the fool to make people laugh.” As he thought about it, he could no longer hold back his tears. “I am the prodigal son,” he said.

He stepped down, left the theater, and became a great preacher in his country. Do you see, my beloved, how Holy Scripture, and especially the parable of the prodigal son, is a lifeline for sinful souls? It has the power to pierce the heart and change a person.

Besides Holy Scripture, another means that helps bring a person to repentance is the lives of the saints.

Many people owe their repentance to reading the lives of the saints. If there is a young man here, I urge him to read the life of Saint John the Hut-Dweller. It is a wonder.

If there is a virgin here struggling at home, I urge her to read the life of Saint Barbara or Saint Thekla.

If there is a soldier here who is suffering through all kinds of troubles in the army, let him read the lives of the Forty Martyrs. If he is a doctor, let him read the lives of the Unmercenary Saints. If he is a king, let him read the lives of kings who became saints. And if he is a sinner, let him read, above all the other lives of the saints, the life of Saint Mary of Egypt. When you read her life...

When you read how a woman who had been a coal from the devil’s fire, a coal of Hell, became a diamond of heaven; how she made the sign of the Cross, walked across the River Jordan, went into the desert, lived as an ascetic for thirty or forty years, and confessed to Zosimas, when you reach that point, you cannot hold back your tears.

That is why our Church sets Mary before us on the Fifth Sunday of Great Lent. On the Fifth Sunday of Great Lent...

we commemorate Saint Mary of Egypt. And we remember Saint Mary of Egypt again on April 1, as well as on the Fifth Sunday of Great Lent.

Finally, brothers and sisters, the skulls and the graves of our dead can help bring us to repentance. So can the spoken word you hear in sermons, the word of Scripture, and the lives of the Saints. And beyond sermons, the lives of the Saints, and the graves of the dead, there is one more means.

It is a painful means, a painful one. What else can God the Father do? He called you to hear a sermon. He gave you religious books. He brought you into contact with a preacher and a spiritual father. You were born into a Christian home.

What else can the Father do? It is hard. A doctor first tries gentle medicines to heal a sick person. But when the illness grows worse, there must be surgery. Then come pain and afflictions. ‘Lord, in affliction we remembered You.’

People tell a story about that great ocean liner, the Titanic. With 1,500 passengers aboard, it was crossing the Atlantic some forty or fifty years ago on its maiden voyage to New York. Someone asked a sailor, “Is the ship strong enough?” “It is the sturdiest ship in the world,” he replied. And that sailor aboard the ship said, “The engineers have built it so well that not even God could sink it.”

It had not gone far when it reached the middle of the Atlantic. The ship’s salons were full of light. Inside, the wealthy passengers were amusing themselves, reveling, dancing, gambling, and blaspheming.

At that moment, an iceberg appeared. It had broken away from the North Pole and came toward them like lightning. At once the songs stopped. The blasphemies stopped. The stories stopped, and so did the indecency aboard the ship.

And everyone fell to their knees. ‘Lord Jesus!’

At that moment, the dark waves of the Atlantic Ocean were about to swallow the ship. The people aboard were now repentant, though only minutes earlier they had given no thought to repentance. They had even mocked a preacher on the ship when he tried to read from Holy Scripture. What that preacher could not accomplish aboard the Titanic, great suffering accomplished.

Then the captain, a devout man who remained on the bridge, ordered them to sing a hymn of repentance: ‘Nearer, my God, to Thee, nearer to Thee.’ And the ship sank into the depths. O my God, if Your word does not move me, if the Scriptures do not move me, then through afflictions, illness, widowhood, orphanhood, slander, persecution, loneliness, financial ruin, or whatever else may come in this world, You can reach the human heart.

And then the man repented. Here in Athens, for thirty years, do you hear me, thirty years, a professor stood at the lectern of the medical school and mocked the Gospel every time. He remained unrepentant.

Preachers rebuked him. Theologians rebuked him. The Holy Synod rebuked him, and the Metropolitan of Athens summoned him. Still he would not repent. ‘I don’t believe in fairy tales,’ the professor would say. But after thirty years, he took to his bed. As death drew near, he called to his maid: ‘Please, a priest to hear my confession! A priest! A priest!’ The priest who heard his confession was still alive until a few years ago. He said, ‘I have heard many confessions in my life, but I have never seen repentance like that professor’s. Through his tears he kept saying, “I repent. I led others astray. I made doctors into atheists. I repent. I ask for God’s mercy.”’

Neither the Holy Synod’s excommunications, nor the preachers’ accusations, nor their rebukes had made him take notice. Then affliction came and softened his hard heart until it was like wax.

I have reached the end of my sermon. These are the means that lead us to repentance.

In the flow of my words, I forgot to mention the most important factor in repentance.

Even if you have all the other things, 999 of them, if that one thing is missing, there can be no repentance. What is that one thing, the most necessary of all? Yes, my dear ones, you may live near the cemetery, right beside it. Some people are afraid to live near a cemetery. I have learned that houses near the cemetery have lower rents. You understand? The rents there are very low, although they used to be the highest. So you may be living right across from the cemetery.

You may live beside the Church. I knew someone in Mesolongi who lived beside the Church of Saint Paraskevi for thirty years and remained unrepentant. He watched people fill the Church of Saint Paraskevi, but it did nothing for him.

Nothing. A person may live across from a cemetery and watch coffins and hearses pass by day and night. He may even be a gravedigger, digging up ten or fifteen bodies and tossing their skulls around as though they were balls. Or he may be a chanter, singing those beautiful funeral hymns in the cemetery, burying the dead, and laughing.

A person can live beside a cemetery and feel nothing at all when he sees it. Or he may read, listen, and hurry from place to place. Some people run from one sermon to the next.

They never miss a sermon. From one to another, and then to another. “I heard this preacher,” they say, “and that preacher, and another one.” And what is the result? A person can hear every sermon in the world and still remain unrepentant.

Another person may read Holy Scripture. He may be a theologian or a professor. He may read the lives of the saints. He may do all these things, and still his heart remains unrepentant.

What is missing? My God, what is missing? Illumination from God.

How does this happen, my God? What is metanoia, repentance? It is a heavenly gift, a gift from heaven. Unless God illumines a person, that person does not repent.

Unless heavenly fire, a flame from heaven, comes down, a person does not repent. It is like the switch that must be turned for light to fill the church.

At this point I will tell you a short story, a recent one, and then I will finish. It happened less than a month ago. One of our fishing boats had to leave Greece. Boats like this cannot go near the Turkish ports to catch a few fish in waters that are ours: they are seized and their crews are taken to Ankara. These poor, blessed men, heroes of the Theotokos, could not fish near Mytilene, Chios, and the Dardanelles, in waters that are ours. So they had to sail elsewhere to fish and provide for their families. There were thirty men

on that fishing boat, and they sailed toward Benghazi, off the coast of Africa. A storm swept across the sea near Benghazi. The waves were like mountains; the night was moonless, and they were in danger. At the last moment the captain told them to jump into the sea. They struggled against the waves. All drowned but one. Only one survived.

How did that one man survive? He too was close to drowning. He was exhausted from fighting the waves. The waves and foam washed over his face, and there he was, worn out in the moonless night.

The night was moonless, and he was about to give himself up to the waves. Then, at the very last moment, lightning flashed across the sky. In that brief light, what did he see? A rock right beside him. “Glory to You, O God,” he said. “Glory to You.” The rock was right beside him, and he had not seen it. Right beside him, and he had not seen it. The lightning shone for only a moment, as lightning does. Just one flash.

A flash of lightning. In its brief light, he saw the rock. He made the sign of the Cross and cried, “Most Holy Theotokos, help me!” He swam to the rock, and there he was saved. All because of one flash of lightning. What does this mean?

My brothers and sisters, we are shipwrecked too. All of us here are struggling against the waves. The waves of sin threaten to cover us: adultery, fornication, lies, and exploitation. They break over our heads, and we are sinking, drowning.

My brothers and sisters, the rock is close by in this moonless night. It is Golgotha; it is the precious Cross. If only lightning would flash! “Shine forth your radiant flashes, O Cross,” they sang in the Church last night.

If only one flash would light up the sea before our eyes, just one flash in the darkness of our lives! If the Cross of the Lord would shine, then in an instant we could see the rock, struggle toward it, stand upon it, and be saved.

My dear ones, the sermon is over.

Tonight, let us all pray that God will illumine us, that we may believe firmly in our Lord Jesus Christ. May God send us a ray of light, a flash like the one that illumined the thief, so that in that light we too may say, “Remember me, O Lord, in Your Kingdom.”

Τάδε λέγει Κύριος Παντοκράτωρ: ἐπιστράφητε πρός με ἐν νηστείᾳ καὶ ἐν κλαυθμῷ καὶ ἐν κοπετῷ, καὶ διαρρήξατε τὰς καρδίας ὑμῶν καὶ μὴ τὰ ἱμάτια ὑμῶν. Ἐπιστράφητε πρὸς Κύριον τὸν Θεὸν ὑμῶν, ὅτι ἐλεήμων καὶ οἰκτίρμων ἐστίν, μακρόθυμος καὶ πολυέλεος καὶ μετανοῶν ἐπὶ κακίαις ἀνθρώπων.

Αιδεσιμότατοι αδελφοί και πατέρες, ευσεβείς ακροαταί. Το θέμα πέριξ του οποίου περιστρέφονται οι ομιλίες αυτές της Μεγάλης Σαρακοστής είναι το θέμα της μετανοίας, και νομίζω δεν υπάρχει άλλο θέμα πιο αναγκαίο και πιο χρήσιμο από το θέμα αυτό της μετανοίας.

Εγώ τουλάχιστον φρονώ ότι στον κόσμο αυτό μας αφήνει ο Θεός όχι για κανέναν λόγο. Μερικοί λένε: «Να μ' αφήσει ο Θεός να σπουδάσω το παιδί μου, να παντρέψω την κόρη μου, να τελειώσω τις εργασίες μου και κατόπιν να αποθάνω».

Δεν λέγω ότι αυτή η επιθυμία είναι αμαρτωλή, διότι έχουμε και υποχρεώσεις ιεράς εις τον κόσμο τούτο. Αλλά περισσότερον, πέρα από τις υποχρεώσεις που έχουμε εις τον κύκλο των οικογενειακών, υπάρχει μια άλλη υποχρέωσις: να τακτοποιηθώ απέναντι του Θεού.

Φρονώ λοιπόν ότι μας αφήνει ο Θεός εις τον μάταιον αυτόν κόσμον μόνον και μόνον για να μετανοήσουμε. Και αλίμονον, αγαπητοί μου, αν χωρίσουμε από τον κόσμο αυτόν αμετανόητοι. Πρέπει όλοι μας να φροντίσουμε να τακτοποιήσουμε τα χαρτιά μας.

Πρέπει να φροντίσουμε να τακτοποιήσουμε το διαβατήριό μας. Όπως αυτοί που θέλουν να ταξιδέψουν στην Αυστραλία, στην Αμερική, από μήνες ολόκληρους τακτοποιούν τα χαρτιά τους όλα.

Για τους ώρα, γιατί πολλά έχεις ένα χαρτί να λείψει, ματαιούται το ταξίδιό τους εις την Αυστραλία, εις την Αμερική. Έτσι και εμείς που θα κάνουμε το ταξίδιον, το αιώνιον ταξίδιον πέραν, εις το πέραν του τάφου, πρέπει όλοι μας από τώρα να φροντίσουμε να τακτοποιήσουμε το διαβατήριό μας, δι' την πέραν του τάφου ζωή. Και το διαβατήριον αυτό, αγαπητοί μου, είναι η μετάνοια. Στην προηγουμένη Κυριακή ομιλήσαμε περί του αμετανοήτου ανθρώπου. Προσπαθήσαμε να σας δώσουμε με ζωηρά χρώματα

Τα γνωρίσματα, τα χαρακτηριστικά γνωρίσματα του ανθρώπου του αμετανοήτου. Και είπομε ότι ο αμετανόητος άνθρωπος είναι ηθικός και θρησκευτικός αναίσθητος. Είπομε ότι ο αμετανόητος είναι όπως ο τυφλός και το μεσημέρι ακόμα που λάμπει ο ήλιος δεν βλέπει.

Ο αμετανόητος άνθρωπος είναι όπως ο κουφός που κι αν ακόμα περνάει ο κουφός μέσα από ένα δάσος.

Από ένα δάσος και κελαδάνε όλα τα αηδόνια, όλα τα πουλιά του δάσους, δεν ακούει τίποτε. Και αν ακόμα χτυπούν όλες οι καμπάνες της πόλης, δεν ακούει τίποτε. Είναι τυφλός και κουφός και δεν βλέπει και δεν ακούει ο αμετανόητος. Δεν ακούει την φωνή, όπως ελέγαμε, δεν ακούει το κατηγορώ της κοινωνίας δια τα φανερά αμαρτήματά του. Δεν ακούει το κατηγορώ της συνειδήσεώς του δια τα κρυφά αμαρτήματά του. Δεν ακούει ακόμα τα έκτακτα αυτά γεγονότα που συγκλονίζουν την υφήλιο και μας προσκαλούν εις μετάνοιαν. Ο αμετανόητος, ελέγαμε, ότι ομοιάζει με τον σατανά, διότι μόνον αυτός εμμένει εις την αμαρτία, εις την κακία, και οσονδήποτε αιώνες και χιλιετηρίδες και αν περάσουν, ουδέποτε ο σατανάς θα πει το ήμαρτον, διότι μόλις ο σατανάς πει το ήμαρτον θα γίνει άγγελος, αλλά δεν το λέει. Γι' αυτό εκλείσαμε την ομιλία της παρελθούς Κυριακής με το ρητόν του ιερού Χρυσοστόμου, το οποίο έλεγε ότι το μεν αμαρτάνειν είναι ανθρώπινο, το δε εμμένειν εν τη πλάνη και εν τη αμαρτία είναι σατανά.

Ευαγγελία είναι σατανικό, και ότι ο Θεός δεν θα μας δικάσει διότι αμαρτάνουμε, αλλά θα μας δικάσει διότι δεν μετανοούμε. Απόψε, αγαπητοί μου, αυτά εν περιλήψει ελέγαμε στην προηγουμένη μας ομιλία. Απόψε θα συνεχίσουμε το κήρυγμα.

Θα σας παρακαλέσω ησυχία, προσευχή, διότι το κήρυγμα πάλι θα περιστραφεί σε θέμα της μετανοίας, που είναι αναγκαιότατον για όλους μας. Μόνον εάν υπάρχει κανείς εδώ μέσα, εάν υπάρχει, δεν αποκλείεται, εάν υπάρχει εδώ πέρα άντρας ή γυναίκα ή νέος που είναι αναμάρτητος, είναι άχρηστον δι' αυτόν το κήρυγμα.

Εάν όμως όλοι εδώ μέσα διατελούμε υπό τους νυγμούς της συνειδήσεως ότι είμεθα αμαρτωλοί, τότε θα σας παρακαλέσω με προσοχή ιδιαίτερα να προσέξετε το αποψινό μας κήρυγμα.

Ίσως, αγαπητοί, εκ της ζωηράς περιγραφής του αμετανοήτου ανθρώπου, όπως τον παρουσίασε ο λόγος της περασμένης Κυριακής, Ίσως, λέγω, από την περιγραφή αυτή να έχει δημιουργηθεί μέσα εις την καρδία ένα αίσθημα μελαγχολίας, ένα αίσθημα απελπισίας.

Ένα αίσθημα που κάνει τον άνθρωπο να λέγει: εγώ είμαι σκληρός και αμετανόητος άνθρωπος και άρα δι' εμένα δεν υπάρχει πλέον ελπίς σωτηρίας. Θέλω να προλάβω αυτόν τον κίνδυνον, τον άνθρωπο ο οποίος απελπίζεται και ο οποίος λέγει ότι δεν υπάρχει σωτηρία.

Όχι! Εφόσον στον κόσμο αυτόν ζούμε, εφόσον αναπνέουμε ένα ακόμα, ένα δευτερόλεπτο ακόμα να μείνει στη ζωή μας και αν υποθέσουμε ότι έχουμε σπαταλήσει όλο τον χρόνο της ζωής μας και υπολείπεται από το ρολόι της ζωής μας να χτυπήσει το τελευταίο δευτερόλεπτο και μετά το τέλος, και αν ακόμα, αγαπητοί μου, από όλο το ρολόι της ζωής μας, από όλη τη ζωή μας, υπολείπεται ένα λεπτό, και πάλι σε αυτό το λεπτό μπορεί να γίνει το θαύμα το μεγάλο της Θείας Προνοίας, να γίνει η μετάνοια.

Διότι, όπως είπα, από όλα τα θαύματα το μεγαλύτερο θαύμα εις τον άνθρωπο είναι η μετάνοια.

Και δι' αυτόν τον λόγο ακριβώς και εκείνος που είναι δίκαιος και εκείνος που είναι Άγιος και αυτός πρέπει να φοβείται. Διότι δεν γνωρίζεις το τελευταίο λεπτό της ζωής σου ποιο θα είναι. Και δι' αυτό η Εκκλησία μας λέγει: χριστιανά τα τέλη της ζωής ημών.

Έχουν μεγάλη σπουδαιότητα, πολύ μεγάλη σπουδαιότητα, οι τελευταίες στιγμές της ζωής μας. Και είναι μεγάλη ευθύνη μας όλων απέναντι των προσφιλών μας προσώπων, τα οποία από ώρα σε ώρα ετοιμάζουν τα διαβατήριά τους για το άλλο ταξίδι.

Υπάρχει φόβος να πέσει την τελευταία στιγμή και να χάσει τους κόπους μιας ολοκλήρου ζωής. Έτσι πάλι για τον αμαρτωλό, τον μεγαλύτερο αμαρτωλό που διέπραξε τα μεγαλύτερα εγκλήματα εις τον κόσμο, και η δικαιοσύνη τον έχει καταδικάσει και περιμένει το εκτελεστικό, να πω, απόσπασμα. Και πάλι δι' αυτόν τον αμαρτωλό, τον επίσημο, τον περιβόητο αμαρτωλό, και δι' αυτόν ακόμα το τελευταίο της ζωής λεπτό μπορεί να είναι σωτήριο. Δι' αυτό δεν πρέπει ουδείς να απελπίζεται εφόσον υπάρχει στον κόσμο αυτό. Αλλά, αδερφοί μου...

Αδελφοί μου, κατά ποιο τρόπο θα μπορέσουμε μια καρδιά σκληρά, μια καρδιά που δεν συγκινείται, πώς θα μπορέσουμε μια καρδιά να την κάνουμε να κλάψει και να είπει το «ήμαρτον»; Αδελφοί μου, 25 χρόνια κηρύττω, αυτό είναι το παράπονό μου.

Η μεγαλύτερη δυσκολία σήμερα στον αιώνα που ζούμε είναι πώς θα κατορθώσουμε τη σκληρά καρδιά, την καρδιά του αιώνος μας, την καρδιά των ανθρώπων, των υπερηφάνων ανθρώπων. Πώς θα κατορθώσουμε την καρδιά αυτή να την σπάσουμε, να την κάνουμε να κλάψει και να μετανοήσει μπροστά στο Θεό;

Υπάρχουν μέσα, υπάρχουν μέσα, και την πιο σκληρά πέτρα τη χτυπάς με το σφυρί και σπάει και τον πιο σκληρό βράχο, το γρανίτη, βάνεις φουρνέλο και τον κάνεις σκόνη.

Μα τη σκληρά καρδιά κατά ποιον τρόπο θα την κάνουμε να μετανοήσει, κατά ποιον τρόπο θα την κάνουμε να γονατίσει μπροστά στον Εσταυρωμένο και να είπει το «ήμαρτον»;

Δώσ' μου το μέσα, δώσ' μου τα μέσα εκείνα να μπορέσω τις καρδιές τις σκληρές να τις φέρω εις μετάνοια. Υπάρχουν μέσα, υπάρχει εν πρώτοις ένας καθρέπτης. Θα προσπαθήσω σήμερα να εφοδιαστείτε όλοι απόψε με έναν καθρέπτη.

Αν κατορθώσω να σας βάλω στις τσάντες σας, στα σπίτια σας μέσα, γιατί είμαι βέβαιος ότι κανένας από εδώ δεν σας καταδικάζω. Δεν είμαι άνθρωπος των ασκητών του Αγίου Όρους, όχι, ζω και εγώ μέσα στην κοινωνία και αντιλαμβάνομαι τις ανάγκες στα σπίτια σας και δεν θα είμαι ο ιεροκήρυκας εκείνος ο οποίος θα σας πει: «Σπάστε τους καθρέφτες σας», αλλά θα ήθελα κοντά στους καθρέφτες των σπιτιών σας, που έχετε μέσα στα σπίτια σας, κοντά στους μικρούς καθρέφτες που έχετε στις τσάντες, μικρή και μεγάλη, και βλέπετε το πρόσωπό σας και ευτρεπείτε το πρόσωπό σας και ετοιμάζεστε για να βγείτε έξω στην αγορά ή στην κοινωνία μέσα,

θα ήθελα κοντά στους τόσους καθρέπτες, θα ήμουν ευτυχής απόψε εάν θα μπορέσω να προσθέσω, να σας προσθέσω και έναν καθρέπτη.

Καθρέπτης, ναι, καθρέπτη. Εάν έλεγα απόψε ότι υπάρχει ένας καθρέπτης, καθρέπτης εξαιρετικός, καθρέπτης που έχει μια ιδιότητα μαγική,

είπαμε ότι πρέπει να εφοδιαστείτε απόψε με έναν καθρέπτη. Εάν σας έλεγα ότι υπάρχει ένας καθρέφτης που έχει τη μαγική δύναμη, μόλις κοιτάξεις μες στον καθρέφτη, σβήνει όλη την ασχήμια. Μόλις αν κοιτάξει μες στον καθρέφτη μια άσχημη γυναίκα, θα γίνει αμέσως η πιο ωραία γυναίκα του κόσμου.

Αν κοιτάξει μες στον καθρέφτη μια γριά, θα γίνει νέα. Αν κοιτάξει ένας γέρος, θα γίνει νέος. Εάν υπάρχει ένας τέτοιος καθρέφτης, θα ήμουν βέβαιος ότι χρήματα πολλά, ποσά μεγάλα, θα έδιναν οι κυρίες της αριστοκρατίας και οι νέοι και οι νέες να προμηθευτούν αυτόν τον μαγικόν καθρέφτη που θα τους παρουσίαζε ωραίους στον κόσμο αυτόν.

Και όμως, αδελφοί, υπάρχει ένας τέτοιος καθρέφτης. Καθρέφτης που προκαλεί όμως την αντιπάθεια, το όνομά του που μας στενοχωρεί πολύ και όμως είναι αναγκαίος ο καθρέφτης αυτός. Ποιος; Θα σας ομιλήσω με ένα μικρό ανέκδοτο.

Υπήρχε μια κυρία από εκείνες τις κυρίες που δεν κάνουν τίποτε άλλο να βλέπουν τον εαυτό τους στον καθρέφτη. Μια κυρία της αριστοκρατίας, μια κυρία φιλάρεσκος, μια κυρία που προσπαθούσε να επιδείξει, να επιδειχθεί εξωτερικώς.

Μια τέτοια κυρία συνήντησε κάποτε ένα διδάσκαλο, ένα φιλόσοφο. Και ο φιλόσοφος αυτός, τας ημέρας εκείνας ανεχώρησε σε ταξίδι στο εξωτερικό, επήγαινε ο φιλόσοφος αυτός σε μια πόλη τους καλύτερους καθρέπτες.

Και τον παρεκάλεσε αυτόν τον διδάσκαλο, όταν πάει στην πόλη αυτή που κατασκευάζουν τους καθρέπτες, τον παρεκάλεσε τον διδάσκαλο να της φέρει έναν καθρέπτη από την πόλη αυτή. Και ο διδάσκαλος, ο φιλόσοφος αυτός, εφάνη πρόθυμος.

Με το λίγους μήνας, παρος επέστρεψε από ταξιδιών του διδάσκαλος αυτός, Έφερε και ένα κιβώτιον και μέσα στο κιβώτιον είχε τον καθρέπτη. Η κυρία γέμισε από χαρά. Λέγει ο διδάσκαλος στην κυρία:

«Εξετέλεσα την επιθυμία σου, ηγόρασα τον καθρέπτη τον πολίτικο». Τέτοιος καθρέπτης μέσα στην πολιτεία δεν υπάρχει. Είναι ο ανώτερος από όλους τους καθρέπτες. Θα σας παρακαλέσω, λέει, μόνο. Επειδή ο καθρέπτης αυτός είναι μεγάλης αξίας και πρέπει να τον θαυμάσει ο κόσμος, θα σας παρακαλέσω το σαλόνι του σπιτιού σου, που θα μαζευτούν όλες οι κυρίες, θα σας παρακαλέσω τότε τον καθρέπτη αυτό να τον ανοίξω μπροστά σε όλο τον κόσμο.

Εδέχθη η κυρία. Και σε ορισμένη ώρα στο σαλόνι της κυρίας ήταν μαζεμένες όλες οι φιλενάδες της. Και παρουσιάστηκε αυτός ο διδάσκαλος και παρουσίασε το κιβώτιον αυτό που είχε μέσα τον καθρέφτη, τον πολύτιμο, τον ανεκτίμητο, τον καθρέφτη.

Και όλα τα μάτια των κυριών και δεσποινίδων και του κόσμου ήταν συγκεντρωμένα επάνω στο κιβώτιον που περιείχε τον πολύτιμο καθρέφτη.

Να μην τα πολυλογώ εγώ. Ανοίγει τον καθρέφτη. Ανοίγει το κιβώτιο. Μόλις άνοιξε το κιβώτιο και τα χέρια του διδασκάλου, του φιλοσόφου, πιάσανε τον πολύτιμο αυτόν καθρέπτη, μόλις παρουσιάστηκε αυτός, τρόμος και φόβος τους κατέλαβε.

Ένα επιφώνημα φόβου εξέβαλαν και προσπαθούσαν να φύγουν όλες από μέσα από το σαλόνι. Τι συνέβη; Δεν ήταν καθρέπτης; Ήταν καθρέπτης, ήταν καθρέπτης, ήταν καθρέπτης. Ο ωραιότερος καθρέπτης, ο πραγματικότερος καθρέπτης.

Τίτον, παρουσίασε μέσα από το κηβότιο ένα κρανίο Να, λέει, ο καθρέφτης σας. Σταθείτε, λέει, κυρίες, σταθείτε. Σταθείτε, λέει, κυρίες. Να δείτε εδώ στον καθρέπτη. Μπορείτε να μου πείτε αυτό το κρανίο που κρατώ;

Πείτε, τι είναι το κρανίο αυτό; Είναι κρανίο μιας γυναίκας ωραίας που αναστάτωσε ολόκληρη την κοινωνία και δημιούργησε δράματα οικογενειακά; Είναι το κρανίο μιας γυναίκας ασχήμου; Είναι το κρανίο Είναι το κρανίον μιας βασιλίσσης που επάνω στο κεφάλι της λαμποκοπούσαν τα πολύτιμα πετράδια; Είναι το κρανίον μιας υπηρετρίας; Είναι το κρανίον μιας χήρας; Είναι το κρανίον ενός... Τίνος το κρανίον αυτό;

Μπορείτε να μου πείτε πού είναι τα μάτια; Μπορείτε να μου πείτε πού είναι η μύτη, πού είναι τα αυτιά, πού είναι οι παρειές, πού είναι όλο το μεγαλείο, όλο το άνθος της νεότητας; Αυτός είναι ο καθρέπτης. Αυτή η ιδέα του θανάτου, αυτή η ιδέα του θανάτου είναι μέσον που συντελεί ώστε ο άνθρωπος να μετανοήσει και να επιστρέψει στον Θεό.

Και είναι γεγονός ότι η ιδέα του θανάτου συντελεί στην μετάνοια του ανθρώπου, στην διόρθωση του ανθρώπου.

Χριστιανοί αλλά και αρχαίοι φιλόσοφοι και μεγάλοι άνδρες της αρχαίας εποχής επάσχιζαν με τη μνήμη του θανάτου να διορθώσουν τον εαυτό τους.

Ότι ο βασιλεύς Φίλιππος, ο πατέρας του Μεγάλου Αλεξάνδρου, που έζησε 400 χρόνια π.Χ., ο βασιλεύς, όταν ανέβηκε πάνω στον θρόνο και έγινε βασιλιάς, δεν το πήρε πάνω του, δεν φαντάχθηκε. Αλλά τι έκανε; Διέταξε έναν στρατιώτη και του είπε ότι πρωί πρωί θα φυλάς απ' έξω από τον κοιτώνα μου.

Δεν θα επιτρέπεις κανέναν στρατηγό, κανέναν κύριο, κανένας δεν θα επιτρέπεται να με ενοχλήσει. Εσύ πρώτος πρώτος θα χτυπάς στο δωμάτιό μου, θα παρουσιάζεσαι μπροστά μου, θα με χαιρετάς και θα μου λες: Βασιλέφ Φίλιππε, μέμνησε ό,τι θνητώσεις, να ενθυμείσαι Φίλιππε ό,τι θνητώσεις Αυτό το έκανε κάθε μέρα. Κάθε πρωί παρουσιάζετο μπροστά στον βασιλέα τον Φίλιππο ο στρατιώτης, τον εχαιρέτα στρατιωτικώς και του έλεγε: «Φίλιππε, μέμνησο ότι θνητός είσαι». Ναι, ενθυμήσου, Φίλιππε, ότι θνητός είσαι. Και ήτο αυτός όχι χριστιανός, και ήτο ειδωλολάτρης.

Επίσης λέγουν για τον Μέγαν Αντώνιον ότι τον ερώτησαν τον Μέγαν Αντώνιον πώς κατόρθωσε να ζήσει τόσα χρόνια μέσα στην έρημο και να ακούει τα άγρια θηρία να ωρύονται, να μουγκρίζουν και να υποφέρει μέσα στην έρημο, στην καυτική έρημο, 80 ολόκληρα χρόνια, που εμείς ούτε μια στιγμή δεν μπορούμε να καθίσουμε μέσα στην άγρια έρημο.

τον άγνων έρημον, τον ρώτησαν λοιπόν τον Μέγαν Αντώνιον κατά ποιο τρόπο κατόρθωσε να αντέξει στον πειρασμό της ερήμου και εκείνος ο Μέγας Αντώνιος πήρε ένα κρανίο και είπε: «Ιδού διδάσκαλός μου, κύριο κύριε Κάζος». Και είπε ακόμα ότι κάθε μέρα που ξημερώνει, κάθε μέρα που ξημέρωνε στην έρημο, έρχεται: «Αντώνιε αμαρτωλέ, η σημερινή ημέρα είναι η τελευταία ημέρα της ζωής σου. Προσπάθησε να ζήσεις όσο να είναι η τελευταία ημέρα της ζωής σου». Με αυτή την ιδέα.

Πώς κατόρθωνε να εξαϋλώνεται, να εξαγιάζεται ο Μέγας Αντώνιος; Και είναι εντολή αγαπητοί μου της Αγίας Γραφής, ότι ἐν πᾶσι τοῖς λόγοις σου, μιμνῄσκου τὰ ἔσχατά σου καὶ εἰς τὸν αἰῶνα οὐχ ἁμαρτήσεις, σε κάθε ενέργειά σου, σε κάθε πράξη σου, που θα κάνεις, σκέψου ότι θα φτάσει το τέλος σου, σκέψου ότι είσαι θνητός και ουδέποτε, λέει, θα αμαρτήσεις.

Και τώρα, και τώρα, σας κατηγορώ, σας κατηγορώ, αγαπητοί μου αδελφοί. Σας κατηγορώ ενώπιον του Κυρίου του Παντοκράτορος για κάποια αμαρτία που έχετε. Ξέρω πολύ καλά ότι κάνετε ταχτικά επισκέψεις. Δεν είμαι εναντίον των επισκέψεων, είμαι όμως εναντίον των επισκέψεων εκείνων που είναι όλο φλυαρία και όλο κατάκριση και όλο αμαρτία.

Κάντε επισκέψεις στις εορτάσεις, επισκέπτεστε τον ένα συγγενή, τον άλλο συγγενή. Θα σας συστήσω μια επίσκεψη, να κάνετε τον ωραιότερο περίπατο στη ζωή σας. Οι αρχαίοι χριστιανοί είχανε τον ωραιότερο περίπατο κάθε Κυριακή, όπως τώρα.

Τώρα χωματένι γεννήκαμε Κάποτε οι άνθρωποι δεν πατούσανε τη γη, ήσανε ουρανοπολίτες. Τώρα ζητούμε να πάμε με το Σπούτνικ πάνω στα άστρα. Αλλά τότε δεν πήγαμε με το Σπούτνικ πάνω στα άστρα. Επήγαιναν με το πνεύμα τους και τα άνω ζητούμε, κατά άλλον τρόπο, πνευματικούς περιπάτους έκαναν τότε οι άνθρωποι.

Τώρα γίναμε χωματένιοι. Στα παλιά εκείνα τα ευλογημένα χρόνια, οι άνθρωποι την Κυριακή, όπως εμείς την Κυριακή, γεμίζουμε, άντε, την ώρα αυτή που μαζευτήκατε εδώ πέρα, εδώ στην Εκκλησία, είστε μια μικρά μειοψηφία.

Τι είναι εδώ δύο χιλιάδες κόσμος μπροστά σε ένα, σε δύο εκατομμύρια; Αυτή την ώρα που είστε εδώ πέρα και ακούετε εσείς, πίχτρα είναι ο κόσμος. Τα γήπεδα που γίνονται τα ματς είναι γεμάτα. Όπως γεμίζει λοιπόν ο αιών μας, όπως η εποχή μας τώρα γεμίζει τα γήπεδα, όπως γεμίζει τα στάδια, όπως γεμίζει τους κινηματογράφους, όπως γεμίζει τις πλατείες.

Έτσι κάποτε στα παλιά τα ευλογημένα χρόνια οι χριστιανοί εγέμιζαν τέτοια μέρα την Κυριακή. Πού εγέμιζαν; Ούτε ένας δεν έλειπε. Την μέρα ταύτη, την Κυριακή το απόγευμα, εγέμιζαν όλοι πού; Τα νεκροταφεία. Όλοι στα νεκροταφεία ήταν.

Τι είπα, τι είπα; Νεκροταφεία; Εμείς τα ονομάζουμε νεκροταφεία. Οι χριστιανοί που πίστευαν σε εκείνον που είπε «Εγώ είμαι ανάσταση και ζωή», οι χριστιανοί εκείνοι δεν έλεγαν νεκροταφεία. Σε κανένα σταυρό επάνω, σε κανένα. Θέτε να δείτε τη γενιά μας; Άντε στα μνήματα πάνω.

Σταυροί, δάσος σταυρών, δάσος, μαρμάρινοι, ξύλινοι, γεμάτοι σταυροί. Πάρε στους σταυρούς, θα βλέπεις όλους τους σταυρούς, αν πας στα νεκροταφεία. Μια μέρα πήγα και κοίταξα τους σταυρούς. Απέθανε, Δεν γράφανε «απέθανε».

Στα παλιά τα μνήματα γράφανε «εκοιμήθη» κυρίως. Και τα νεκροταφεία τα λέγανε όχι νεκροταφεία, κοιμητήρια. Και πηγαίνουν μέσα στις κατακόμβες, μέσα στα μνήματα και εκεί επικοινωνούσαν με την αιωνιότητα ολόκληρη.

Ένα μέσο που ξυπνά και τον φέρνει σε συναίσθηση των αμαρτημάτων του, ένα τέτοιο μέσο μετανοίας είναι η μνήμη του θανάτου. Αλλά εκτός, αγαπητοί μου, από τη μνήμη του θανάτου, η οποία είναι συντελεστική ώστε να δημιουργήσει ένα κλίμα μετανοίας εις τον άνθρωπο, υπάρχει και ένα άλλο ακόμα μέσο.

Ποιο είναι το μέσο αυτό; Είναι ο Λόγος του Θεού, είναι εν πρώτοις ο προφορικός λόγος. Είναι ανάγκη, αγαπητοί μου, να εξηγήσω, να αναπτύξω ποια δύναμη έχει για τον άνθρωπο ο Λόγος του Θεού, ο προφορικός λόγος. Αφαίρεσε το Λόγο του Θεού από την Εκκλησία του Χριστού και νεκροταφείο πνευματικό θα γίνει ο κόσμος. Αφαίρεσε το Λόγο του Θεού και η ζωή πνευματική θα εκλείψει.

Ο προφορικός λόγος του Θεού. Εκήρυξε ο Απόστολος Πέτρος κήρυγμα «Μετανοείτε». Σε ποιους, παρακαλώ; Σε αυτούς που εσταύρωσαν τον Χριστό, σε αυτούς που εφωνάζανε «Σταύρωσον, σταύρωσον αυτόν», σε αυτούς που τον φτύσανε, σε αυτούς που εξεδήλωσαν όλη την κακία τους κατά του Χριστού.

Τους ομίλησε ο Πέτρος ο Απόστολος, εις τους σταυρωτάς του Χριστού, και τρεις χιλιάδες ψυχές επίστεψαν εις τον Χριστό. Εκήρυξε ο Απόστολος Παύλος εδώ στην Αθήνα, κοντά μας, στην Ακρόπολη. Εκήρυξε πάνω εις τον Άρειο Πάγο και το αποτέλεσμα του κηρύγματός του ήταν να πιστεύσει Δάμαρις και Διονύσιος και έτεροι συν αυτοίς. Εκήρυξαν οι διδάσκαλοι και πατέρες της Εκκλησίας και πλήθος αμαρτωλών μετενόησαν.

Μετανόησαν και επεστράφησαν στον Χριστό. Κηρύττωμε και εμείς, αδελφοί μου. Ποια είναι τα αποτελέσματά μας; Τα αποτελέσματα σήμερα των κηρυγμάτων που γίνονται και εδώ στην πρωτεύουσα και εις επαρχίας, ποιά είναι τα αποτελέσματα; Συνηθίζουμε να λέμε ότι φταίει το ακροατήριο. Συνηθίζουμε να λέμε ότι φταίει ο λαός. Συνηθίζουμε να λέγουμε ότι η γενεά είναι άπιστος και διεστραμμένη. Συμφωνώ, αλλά πρέπει να συμφωνήσουμε και με ένα άλλο θέμα. Αλλά μήπως και εμείς, οι κήρυκες του Ευαγγελίου, μήπως δεν είναι;

Μήπως το κήρυγμά μας δεν είναι όπως το κήρυγμα των Αποστόλων, δεν είναι όπως το κήρυγμα των διδασκάλων της Εκκλησίας; Μήπως το κήρυγμά μας δεν έχει τη φωτιά της Πεντηκοστής; Το κήρυγμά μας δεν παρουσιάζει τη ζωτικότητα, την πειστικότητα, την αποτελεσματικότητα που παρουσίαζε το κήρυγμα εκείνο. Γιατί να το κρύψω;

Το κήρυγμα το δικό μας, το κήρυγμα το σημερινό ιεροκήρυκό μας, δεν συνοδεύεται από το παράδειγμα του ιεροκήρυκος. Δεν συνοδεύεται από την αγιότητά μας. Δεν συνοδεύεται από θαύματα, γιατί και θαύματα έπρεπε να κάνουμε.

Είναι σκληρές οι καρδιές, ποιος τα αρνιέται, ποιος τα αρνιέται σήμερα; Αλλά περνούσα από ένα χωριό της Εύβοιας. Και δεν είχε το χωριό αυτό της Εύβοιας, απ' έξω από το Αλιβέρι, δεν είχε μια σταλαγματιά νερό.

Και οι γυναίκες εβάδιζαν απ' έξω από το χωριό και βασανίζονταν να βρούνε λίγο νεράκι να πιούνε. Και ξαναπέρασα πάλι από το χωριό και είδα όλα τα πρόσωπα να λάμπουν από χαρά. Τι μου είπαν; Ότι αυτό το ξηρό, το μέρος που ήταν ξερό εντελώς, το μέρος που δεν είχε μια σταλαγματιά νερό, το μέρος που δεν μπορούσες να βάλεις μια γλάστρα να ποτίσεις ένα λουλούδι, το μέρος αυτό το κατάξυρον, η στέπα η αγρία, το μέρος αυτό ήταν γεμάτο νερό.

Στο βράχο εκείνο, στο βραχώδες εκείνο μέρος, ήρθε μηχάνημα, όχι απλώς μηχάνημα, γεωτρύπανο, και τρύπησε. Γεωτρύπανο που είχε στο άκρο του, γεωτρύπανο, είχε διαμάντι στο άκρο. Και το σκληρό εκείνο γεωτρύπανο κατόρθωσε να τρυπήσει μέσα το βράχο και να προχωρήσει 50, 60, 70, 100, 150, 200.

Πόσο σκληρό ήταν το έδαφος, αλλά ο άλλος πήγαινε και τον γρατζούνιζε με τα νύχια του. Άλλος πήγαινε με την τσάπα του, άλλος πήγαινε με την αξίνη, ο άλλος πήγαινε με το γεωτρύπανο. Και αυτός ο βράχος ο ξηρός άνοιξε κάτω τα σπλάχνα του και πετάχθηκε μέσα από τα σπλάχνα της γης ολόκληρο ποτάμι.

Και έκαναν περιβόλια, και έκαναν δένδρα, και έκαναν τα πάντα. Ο χριστιανισμός, βράχος είναι η καρδιά των ανθρώπων, γρανίτες. Δώστε μου γεωτρύπανα, δώστε μου κήρυκας, να φύγουμε εμείς, να φύγουμε εμείς, εμείς να φύγουμε, η παλιά φρουρά να φύγει. Αχ, Θεέ μου, οικογένεια, οι μανάδες, κοπιάστε να δώσετε ιεροκήρυκα σαν τον Χρυσόστομο, ιεροκήρυκα σαν τον Βασίλειο, ιεροκήρυκα σαν τους Πατέρες, γεωτρύπανα, γεωτρύπανα. Εμείς τώρα σκαλίζουμε, σκαλίζουμε.

Δεν έχουμε τις ψυχές, δεν έχουμε γεωτρύπανα να τρυπήσουμε τις καρδιές. Διαρρήξατε τας καρδίας υμών, όπως λέγει ο προφήτης, να ανοίξουν οι καρδιές και μέσα από τις καρδιές αυτές να βγουν αθάνατα νερά, η ζωή αιώνια.

Την ώρα αυτή, τη στιγμή αυτή, συγκινούμαι, διότι φέτος, το 1961, συμπληρώνονται πόσα χρόνια νομίζετε; 100 χρόνια. Αχ, Εκκλησία επίσημος, αχ, Εκκλησία επίσημος, περί πολλά μεριμνάς και τυρβάζεις, ενός δε, από την ημέρα εκείνη που σε ένα κελί κλεισμένος έδωσε την ψυχή του, την αγία του ψυχή, στον ουράνιο πλάστη.

Εκατό χρόνια περάσανε που απέθανε μάρτυς, ιεροκήρυκας μάρτυρας, ο Παπουλάκος. Όσοι είναι από το Μοριά, δεν υπάρχει χωριό στο Μοριά που να μην ξέρουν το όνομα του Παπουλάκου. Πέρασε ο Παπουλάκος. Τι ήταν ο Παπουλάκος; Βγήκε από σχολεία, βγήκε από ακαδημίες, βγήκε από σχολές, επήγε στο εξωτερικό και εμορφώθηκε; Όχι. Αγαπούσε τον Χριστό. Αγράμματος ήτανε, αλλά η καρδιά του ήταν γεμάτη φωτιά, η γλώσσα του ήτανε φωτεινή, η γλώσσα του.

Όπου πέρασε ο Παπουλάκος και κήρυξε κήρυγμα μετανοίας, αντρόγυνα χωρισμένα πέντε χρόνια, δέκα χρόνια, την ίδια βραδιά συμφιλιώθηκαν.

Δείξατέ μου, και να πέσω να προσκυνήσω, δείξατέ μου έναν παπά των Αθηνών, δείξατέ μου έναν αρχιερέα που κατορθώνει το αντρόγυνο να το συμφιλιώσει. Τι, τι συμβαίνει; Δεν ήμαθα εντάξει.

Εντάξει, εάν τα διαζύγια αυξηθήκανε στην Ελλάδα και έγινε φάμπρικα, η Αρχιεπισκοπή έγινε φάμπρικα και βγάζει συνεχώς διαζύγια, φταίνε και τα αντρόγυνα, φταίει και η κοινωνία, φταίμε εμείς, αυτό το μαύρο, που δεν κατορθώνουμε να συμφιλιώσουμε τα αντρόγυνα. Δεν έχουμε δύναμη πειστική. Πέρασε ο Παπουλάκος και τα αντρόγυνα που ήταν μαλωμένα το ίδιο βράδυ του κηρύγματος αγαπιόντανε. Πέρασε ο Παπουλάκος και αδέρφια που ήταν μαλωμένα αγαπηθήκανε και φιληθήκανε. Πέρασε ο Παπουλάκος, άντρας του ουρανού, δρόσος του ουρανού. Πέρασε ο Παπουλάκος. Κλέπτες που είχαν ρημάξει τα αμπέλια, που είχαν ρημάξει τα σπίτια, που είχαν ρημάξει τα γίδια και τα πρόβατα, το ίδιο βράδυ επιστρέψανε και την βελόνα επιστρέψανε. Παπουλάκος πέρασε. Τέτοιες ψυχές, και τέτοιο ήταν το κήρυγμα που έκανε τότε που εξασκούσε ο Παπουλάκος. Αλλά επειδή έλεγξε το βασιλιά τον Όθωνα και τη βασίλισσα... Κατάλαβες γιατί είναι δυο μερίδες ιεροκηρύκων; Που σκεπάζουν τα αμαρτήματα των μεγάλων και οι ιεροκήρυκες που ελέγχουν τα αμαρτήματα των μικρών. Επειδή είπε ο Παπουλάκος, ο αθώος αυτός άνθρωπος, προφήτης... Δεν έχω καιρό, πρέπει να σας κάνω ένα κήρυγμα για τον Παπουλάκο, να σας μαζέψω όλους, να σας μιλήσω για τον Παπουλάκο. Και σας το υπόσχομαι, αν θα ζήσω, είτε εδώ είτε στην αίθουσα των Τριών Ιεραρχών, να μιλήσω για τον Παπουλάκο και θα δείτε ότι είπε και προφητείες ο Παπουλάκος. Επειδή λοιπόν ο Παπουλάκος όπου περνούσε αγιάζονταν τα βουνά και τα λαγκάδια, τότε λοιπόν τι έκαναν; Και είπε κάπου ότι ο Όθωνας τότε που έκλεισε τα μοναστήρια...

Στα μοναστήρια με τους Φράγκους και με τους Προτεστάντες, τότε είπε ο Παπουλάκος ότι ο Όθωνας είναι το ψωριασμένο πρόβατο που θα ψωριάσει ολόκληρη την Ελλάδα. Και τον πιάσανε τον δυστυχή και τον ρίξανε μέσα στο μοναστήρι και εκεί απέθανε. Μάρτυς του Χριστού, αιωνία του η μνήμη.

Αλλά έτσι είναι η γενιά μας. Γιορτάζουν τα χρόνια ενός ποιητού πόρνου, πόρνου ποιητού, και δεν εορτάζουν τα χρόνια, τα εκατόχρονα ενός αγίου ανθρώπου. Μέσο που συντελεί να μετανοήσουν οι άνθρωποι είναι η μνήμη του θανάτου, μέσο είναι ο προφορικός λόγος, ο λόγος του κηρύγματος.

Μέσον ακόμη, αγαπητοί μου, ποιο είναι; Είναι όχι ο προφορικός μόνο λόγος, είναι ο γραπτός λόγος, είναι η Αγία Γραφή. Με μελάνι και με μολύβι; Λάθος έκαναν. Το βιβλίον αυτό είναι αθάνατο, είναι γραμμένο με το αίμα της καρδιάς του Χριστού και ό,τι γράφεται με αίμα δεν λησμονείται. Είναι γραμμένο το βιβλίον αυτό.

Αυτό θα συνιστούσα, σας βάζω επιτίμιον από τις θέσεις σας όσοι είστε τώρα τη Μεγάλη Τεσσαρακοστή μέχρι τη Μεγάλη Εβδομάδα, σας συνιστώ ιδιαιτέρως να διαβάσετε τα εξής κεφάλαια από την Αγία Γραφή.

Σας συνιστώ να διαβάσετε τα τρία πρώτα κεφάλαια της Γενέσεως, του πρώτου βιβλίου της Αγίας Γραφής, τα κεφάλαια εκείνα που περιγράφουν την πτώση του ανθρώπου. Σας συνιστώ να διαβάσετε ακόμα τον Πεντηκοστόν Ψαλμόν, το «Ελέησόν με, ο Θεός», και την ιστορία του Δαβίδ του Προφήτου.

Σας συνιστώ ακόμα να διαβάσετε την προφητεία Ιωνά του Προφήτου, εκ της Παλαιάς Διαθήκης. Σας συνιστώ να διαβάσετε το πρώτο κεφάλαιο της προφημείως επιστολής. Τι είπα; Ξέχασα, ξέχασα, ξέχασα.

Θέλω όλοι σας να διαβάσετε, μία και δυο και τρεις και δέκα φορές και είκοσι φορές έως η καρδιά σας συγκινείται. Θέλω να διαβάσετε, από όλη την Αγία Γραφή, ένα κομμάτι που άμα το διαβάσεις με προσοχή και προσέξεις, στο τέλος δεν μπορεί παρά να μετανοήσεις, αν έχεις μέσα σου ένα μόριον, ένα σπινθήρα μετανοίας.

Ποιο είναι αυτό το κομμάτι; Το κομμάτι που έφερε σε μετάνοια χιλιάδες ανθρώπους.

Ένας, θα μιλήσω με ένα μικρό ανέκδοτο. Κάποτε σε μια πόλη μετέβαινε ένας θίασος που αποτελείται από 30 θεατρίνους, ηθοποιούς. Μέσα στο θίασο αυτό ήταν και ένας έκφυλος νέος, ο πιο διαφθαρμένος νέος του θιάσου.

Που τον είχαν αυτό μόνο και μόνο να παίζει ένα ρόλο, να κάνει τους ανθρώπους να σκάνουν στα γέλια. Δεν μπορούσαν να κρατηθούν οι ακροατές όταν παρουσιάζεται αυτός. Με τις γκριμάτσες του προσώπου του, με τα σχέδιά του, με τα καμώματά του.

Αυτός ο θεατρίνος, ο έκφυλος νέος, κατόρθωνε με τα αισχρά που έλεγε, με όλα αυτά που έλεγε. Να ανατρέπει το Ιερό Ευαγγέλιο που λέει «Οι γελώντες». Συγγνώμη, «Οι γελώντες», έτσι είπε ο Κύριος. Αυτός κατόρθωνε όταν έβγαζαν πάνω στο θέατρο να τους κάνει όλους να γεννάνε μέχρι ελεηνότητος, μέχρι το σημείο αυτού.

Ήταν λοιπόν ένας ηθοποιός. Αλλά αυτός ο ηθοποιός όμως, αυτός ο έκφυλος νέος που έπαιζε τον ηθοποιό, στα βάθη της καρδιάς του είχε ένα σπινθήρα μετανοίας. Πώς; Μια μέρα περνούσε από το κατάστημα ενός ευσεβούς ανθρώπου χριστιανού.

Και του λέει, είχε δε αυτός ο ηθοποιός μια θαυμασίαν απαγγελία. Θαυμασίαν επάνω. Πόσοι από αυτούς τους ηθοποιούς, αν γίνονταν ιεροκήρυκες, αν γίνονταν οι δάσκαλοι του Ευαγγελίου, κατά ποιο τρόπο θα κατόρθωναν να μάγευαν; Οι τάλαντα σπαταλούν, τα τάλαντα τεράστια σπαταλούνται δια τον Διάβολο.

Είχε αυτός ο έκφυλος νέος μια θαυμασία απαγγελία. Όταν περνούσε απ' έξω από το κατάστημα, του λέει, παιδί μου λέει, παιδί μου, δεν βλέπω λέει, θα σε παρακαλέσω, ήμουν στο θέατρο χθες. Σε απήλαυσα λέει, ωραία λέει, πολύ ωραία λέει. Έχεις μια θαυμασία απαγγελία.

Θα σου δώσω ένα σελίνι, θα σου το κάνω λίρα ακόμα. Βλέπεις αυτή την καρέκλα; Ανέβα πάνω στην καρέκλα λέει και να μου διαβάσεις ένα κομματάκι. Τρία λεπτά, λέει, δεν παραπάνω, λέει. Α, μπράβο, λέει, το διαβάζω, λέει, το διαβάζω.

Ανέβηκε, λοιπόν, επάνω ο ηθοποιός αυτός στην καρέκλα και άρχισε να διαβάζει την παραβολή του ασώτου που του έδωσε αυτός ο ευσεβής χριστιανός. Και μαζεύτηκαν κοντά του και οι άλλοι ηθοποιοί. Μαζεύτηκαν και κόσμος.

Και ανέβηκε επάνω τώρα αυτός που έκανε να γελάνε, είπε μέσα του ο καταστηματάρχης: Θεέ μου, αυτόν που κάνει να γελάει αισχρά ο κόσμος, σε παρακαλώ Θεέ μου, κάνε τον να κλάψει, προς δόξα σου.

Αυτός που έκανε τον κόσμο να γελάει αισχρά, στο τέλος έκλαψε. Πώς; Ανέβηκε πάνω. Πρόσεξε καλά, του λέει, θα μου το απαγγείλεις όπως πρέπει. Ανέβηκε λοιπόν επάνω αυτός και άρχισε να διαβάζει την παραβολή του Ασώτου.

Από κάτω οι φίλοι του, οι φίλοι του ξέρουν την ιστορία του, ξέρουν καλά την ιστορία του. Όταν λοιπόν αυτός άρχισε και διάβαζε την παραβολή του Ασώτου και έφτασε εις το σημείο εκείνο, απεδήμησε εις χώραν μακράν, του λένε από κάτω, του φωνάζει ένας από τους ηθοποιούς που ξέρανε: Σαν και σένα, Γιάννη.

Ωστόσο σταμάτησε προς τη στιγμή, ταράχτηκε

Παρακάτω και λέγει: Και εκεί εσκόρπησε την ουσίαν αυτών, την περιουσία ζώων, Ασώτος Σαν και σένα, Γιάννη. Και λέγει ότι στη χώρα τη μακρινή ήρξατο υστερείσθαι. Ότι άρχισαν να λιγοστεύουν τα αγαθά και να υποφέρει, σαν και εσένα, Γιάννη.

Και ότι επεθύμιγε εμείς σε την κοιλία αυτού εκ των κρατείων ονείς και ο νυχίος Σαν και εσένα του πούνα Τι να κάνει; Τον κοίταζε, τον κοίταζε, δεν μπορούσε να προχωρήσει την παραβολή. Προχώρησε παρακάτω.

Και λέγει, όχι, μπορέσουμε στον Πατέρα Κερό αυτό πάτερ, ήμαρτον εις τον ουρανόν και ενώπιόν σου. Κι ουκ ημιάξιος Όταν έφτασε αυτό

δεν υπήρχε πλέον άλλο «σαν και σένα, Γιάννη», δεν είχε πλέον, αλλά αυτόν τον έπιασαν οι λυγμοί, τον έπιασαν τα δάκρυα και κατέβηκε κάτω. Άρχισε να κλαίει σαν μικρό παιδί. Τι συνέβη; Ήταν παιδί πλουσίας οικογενείας, έμπλεξε με κακές παρέες, επήρε περιουσία, την έφαγε την περιουσία και στο τέλος κατήντησε γελωτοποιός.

Και τώρα που διάβαζε την παραβολή και του λέγανε οι άλλοι, να τον κοροϊδέψουν, ότι κάποτε ήσουν παιδί πλουσίου, πλουσίου ανθρώπου και είχες όλα τα αγαθά, αλλά τώρα κατήντησες να παίξεις ρόλο γελωτοποιού και να κάνεις τους ανθρώπους να γελούν. Όταν τα σκεφτόταν αυτά, δεν μπορούσε να κρατηθεί. «Εγώ», λέει, «είμαι ο άσωτος».

Και κατέβηκε κάτω και άφησε το θέατρο και έγινε ένας σπουδαίος ιεροκήρυκας μέσα στη χώρα του. Είδατε, λοιπόν, αγαπητοί μου, ότι η Αγία Γραφή, ότι η παραβολή του Ασώτου είναι το σωσίβιο των αμαρτωλών ψυχών, ότι έχει δύναμη να κεντρίζει και να μεταβάλλει τον άνθρωπο.

Εκτός της Αγίας Γραφής, μέσο συντελεστικό για τη μετάνοια του ανθρώπου είναι οι βίοι των Αγίων.

Πολλοί άνθρωποι οφείλουν τη μετάνοιά τους στην ανάγνωση του βίου των Αγίων. Εάν εδώ μέσα υπάρχει νέος, θα του συστήσω να διαβάσει τον βίον του Αγίου Ιωάννη του Καλυβίτου. Είναι θαύμα.

Εάν υπάρχει εδώ παρθένα που δοκιμάζεται μέσα στο σπίτι, συνιστώ να διαβάσει τον βίον της Αγίας Βαρβάρας ή της Αγίας Θέκλας.

Αν υπάρχει εδώ μέσα στρατιώτης που μέσα στο στράτημα βασανίζεται από πολλά και διάφορα προβλήματα, να διαβάσει τους βίους των Τεσσαράκοντα Μαρτύρων. Ή αν είναι ιατρός, να διαβάσει τους βίους των Αγίων Αναργύρων. Ή αν είναι βασιλιάς, να διαβάσει τους βίους των βασιλέων που αγίασαν. Ή αν είναι αμαρτωλός, να διαβάσει από όλους τους βίους των Αγίων τον βίο της Οσίας Μαρίας της Αιγυπτίας. Άμα διαβάσεις τον βίο της.

Άμα φτάσει στο σημείο ότι μια γυναίκα που ήταν κάρβουνο του διαόλου, κάρβουνο της κολάσεως, και αυτό το κάρβουνο της κολάσεως έγινε διαμάντι του ουρανού, άμα φτάσει στο σημείο ότι με το σημείο του Σταυρού επέρασε τον Ιορδάνη, περπατώντας τον Ιορδάνη ποταμό, και πήγε μέσα στην έρημον και ασκήτεψε 30 to 40 χρόνια και εξομολογήθηκε στον Ζωσιμά, όταν φτάσει σε αυτό το σημείο είναι αδύνατο να μην κρατήσεις τα δάκρυά σου.

Γι' αυτό και η Εκκλησία μας την Πέμπτη Κυριακή των Νηστειών προβάλλει τη Μαρία. Την Πέμπτη Κυριακή των Νηστειών

εορτάζουμε τη μνήμη της Οσίας Μαρίας της Αιγυπτίας και όχι μόνο την Πέμπτη Κυριακή των Νηστειών, αλλά και την 1η Απριλίου πάλι έχουμε τη μνήμη της Οσίας Μαρίας της Αιγυπτίας.

Τέλος, αδερφοί, μέσο συντελεστικό της μετανοίας, τα κρανία, οι τάφοι των νεκρών μας. Μέσον συντελεστικόν της μετανοίας μας. Είναι ο λόγος ο προφορικός, ο λόγος που ακούτε στα κηρύγματα, ο λόγος της Γραφής, ο βίος των Αγίων και τέλος, εκτός του κηρύγματος, εκτός του βίου των Αγίων, εκτός των νεκρών, των κρανίων, των βίων των Αγίων, υπάρχει και ένα άλλο μέσο.

Είναι μέσον οδυνηρόν, είναι οδυνηρόν. Τι να κάνει ο Θεός Πατέρας; Σε φώναξε στο κήρυγμα, σου έδωσε βιβλία θρησκευτικά. Σου έφερε περιστάσεις, συνεδέθηκες με ιεροκήρυκα και πατέρα. Γεννήθηκες μέσα στο χριστιανικό σπίτι.

Τι να κάνει ο Πατέρας; Είναι σκληρά. Μόνο όσοι είναι γιατροί. Προσπαθεί ο γιατρός να θεραπεύσει με ήπια φάρμακα τον άρρωστο. Με ήπια παρνόκα, αλλά όταν πλέον προχωρήσει η ασθένεια, εγχείρηση, είναι ο διόντων μέσα από αυτό, είναι ο πόνος, είναι οι θλίψεις, κύριε εν θλίψη εμείς τη μέρα σου.

Άνθρωποι λένε γι' αυτό το μεγάλο υπερωκεάνιο, το Τιτανικό, που με 1500 επιβάτες έπλεε προ 40 χρόνια, προ 50 χρόνια, έπλεε τον Ατλαντικόν Ωκεανόν και έκανε το παρθενικό του ταξίδι κάτω στη Νέα Υόρκη. Ο Ναύτης ρώτησε έναν Ναύτη, το πλοίο αντέχει, αντέχει το πλοίο, λέει είναι το στερεότερο πλοίο του κόσμου και λέγει ο Ναύτης αυτός που ήταν μέσα στο πλοίο, το έχουν φτιάξει μηχανικοί κατά τέτοιον τρόπο, ότι ούτε ο Θεός δεν μπορεί να το βυθίσει.

Δεν έκανε ούτε πρόλα όταν ευρισκόταν στο μέσο του Ατλαντικού Ωκεανού. Και μέσα στα σαλόνια του πλοίου, τα φώτα όλα στα σαλόνια. Οι πλούσιοι μέσα διασκέδαζαν και οργίαζαν και χόρευαν και έπαιζαν και βλαστημούσαν.

Την ώρα εκείνη, ένα παγόβουνο. Και απεσπάσθη το παγόβουνο από τον Βόρειο Πόλο. Και με αστραπή κατευθύνθη. Και αμέσως πάυσαν τα τραγούδια. Και αμέσως πάυσαν οι βλαστημίες. Και αμέσως πάψανε τα μυθιστορήματα και αμέσως πάψανε οι αισχότητες που γινόταν μέσα στο πλοίο.

Και όλοι πέσανε στα γόνατα. Κύριε Ιησού!

Την ώρα εκείνη που τα μαύρα κύματα του Ατλαντικού Ωκεανού ήταν έτοιμα να καταποντίσουν το πλοίο, το σκάφος, την ώρα εκείνη που μετανοημένοι πλέον ήσαν, ενώ προ λίγων λεπτών ουδόλως εσκέπτοντο τη μετάνοια και μάλιστα κάποιον ιεροκήρυκα μες στο πλοίο που πήγε να διαβάσει Γραφή τον κορόιδευαν. Την ώρα εκείνη, αυτό που δεν κατόρθωσε ο ιεροκήρυκας μες στον Τιτανικό, το κατόρθωσε ο πόνος ο μεγάλος.

Τότε ο πλοίαρχος, ένας ευσεβής άνθρωπος που έμεινε πάνω στη γέφυρα, διατάσσει να ψάλλουν τον ψαλμό της μετανοίας. Εγγύτρω προσέω Θεό, εγγύτρω προσέω Θεό και κατεποντίστη μέσα εις το Άδησο. Ω Θεέ μου, δεν συγκινούμαι από τον λόγο σου, δεν συγκινούμαι από τας Γραφάς, αλλά διά θλίψεων, είτε ασθένεια, είτε χηρεία, είτε ορφάνια, είτε συκοφαντία, είτε κατατρεγμός, είτε ερημία, είτε χρεοκοπία εμπορική, ή ό,τι να είναι στον κόσμο αυτόν, διά θλίψεων, και εσύ εξ ολοκλήρου την καρδιά του ανθρώπου.

Και τότε ο άνθρωπος μετανόησε. Εδώ μέσα στην Αθήνα, 30 χρονάκια, ακούτε, 30 χρονάκια, επάνω στην έδρα της Ιατρικής Σχολής ανέβαινε ένας καθηγητής και κάθε φορά κορόιδευε το Ευαγγέλιο και ήταν αμετανόητος.

Τον ήλεγξαν ιεροκήρυκες, τον ήλεγξαν θεολόγοι, τον ήλεγξε η Ιερά Σύνοδος, τον κάλεσε ο Μητροπολίτης Αθηνών. Αμετανόητος. «Δεν πιστεύω εγώ σε παραμύθια», έλεγε ο κύριος καθηγητής. Και ύστερα από 30 χρόνια, όταν πλέον έπεσε στο κρεβάτι, και από ώρα σε ώρα επλησίαζε με τα μαύρα του φτερά το γεράκι του θανάτου να τον αρπάξει, όταν πλέον πλησίαζε στο τέλος, φωνάζει την υπηρετριά του και της λέγει: «Σας παρακαλώ, εξομολόγο, εξομολόγο, εξομολόγο!» Και έρχεται ο εξομολόγος, και ζούσε ακόμα προ ολίγα χρόνια, ζούσε ο εξομολόγος που εξομολόγησε τον καθηγητή και έλεγε: «Εξομολόγησα πολλούς ανθρώπους στη ζωή μου, αλλά τη μετάνοια του καθηγητού δεν είδα στον κόσμο. Έσμιγε τα δάκρυά του και έλεγε: Μετανοώ, εσκανδάλισα, έκανα αθέους ιατρούς, μετανοώ, ζητώ το έλεος του Θεού».

Αυτόν που δεν τον λογάριασαν ούτε αφορισμοί Ιεράς Συνόδου, ούτε κατηγορίες ιεροκηρύκων, ούτε έλεγχος, ήρθε η θλίψη και την καρδιά τη σκληρά την εμαλάκωσε, την έκανε κερί.

Έφτασα εις το τέλος του λόγου. Αυτά τα μέσα είναι τα μέσα της μετανοίας.

Εξέχασα επάνω στη ρύμη του λόγου μου, εξέχασα να σας αναφέρω, είναι ο σπουδαιότερος παράγων μετανοίας.

Αυτά τα όλα τα άλλα, 999, 999 να είναι, άμα λείπει το ένα, μετάνοια δεν γίνεται. Ποιο είναι αυτό το ένα, το αναγκαιότερο από όλα; Μάλιστα, αγαπητοί μου, η μπορεί. Ανάληψη, Ευαγγελισμός, Ευαγγελ Είναι εκεί κοντά, ενώ εκεί έπαιρναν τα ακριβότερα ενοίκια. Λοιπόν, μπορεί να κάθεσε κορσά, καρσή με το νεκροταφείο. Αυτό το ένα, τον αγκαιότερο από όλα. Μάλιστα, αγαπητοί μου. Ή μπορεί να κάθεσαι κοντά στο νεκροταφείο. Κοντά στο νεκροταφείο να κάθεσαι. Είναι μερικοί που δεν πάνε κοντά στο νεκροταφείο να κάθεσαι, φοβάται. Εάν πάνε, δεν έχουν ο λιγότερο. Έμαθα ότι τα σπίτια που είναι κοντά στο νεκροταφείο έχουν ο λιγότερο ενίκιο. Κατάλαβες. Λοιπόν, δεν μπορούν να βγουν. Φτηνά, πολύ φτηνά είναι εκεί τα κοντά, ενώ εκεί έπαιρναν τα ακριβότερα ενίκια. Λοιπόν,

Μπορεί να κάθεσαι δίπλα στην εκκλησία, όπως ήξερα κάποιον στο Μεσολόγγι, που 30 χρόνια ήταν δίπλα στην εκκλησία της Αγίας Παρασκευής, αμετανόητος. Έβλεπε τον κόσμο και γέμιζε την Αγία Παρασκευή, μα αυτός τίποτα.

Τίποτα. Μπορεί να κάθεται καρσί κοντά στο νεκροταφείο και να βλέπει να περνάνε οι κάσες, οι νεκροφόρες να περνούνε μέρα νύχτα, ή μπορεί να είναι νεκροθάπτης, νεκροθάπτης στο νεκροταφείο και να ξεθάπτει 10 και 15 νεκρούς και να παίζει μπάλα τα κρανία των ανθρώπων, ή μπορεί να είναι ακόμα και ιεροψάλτης και να είναι μέσα στο νεκροταφείο και να ψάλλει τους ωραίους αυτούς ύμνους, τους νεκρώσιμους, και να θάπτει και να γελάει.

Μπορεί να είναι κοντά στο νεκροταφείο και να μην του κάνει καμιά συγκίνηση το νεκροταφείο. Ή μπορεί ακόμα να είναι ο άνθρωπος εκείνος που να διαβάζει, που να ακούει, να τρέχει. Είναι μερικοί που τρέχουν από κήρυγμα σε κήρυγμα.

Δεν αφήνουν κήρυγμα, κανένα κήρυγμα. Από το ένα κήρυγμα στο άλλο, από το άλλο κήρυγμα στο άλλο. Δεξιά, άκουσα σου λέει τον ιεροκήρυκα, άκουσα τον άλλο ιεροκήρυκα, άκουσα τον άλλο ιεροκήρυκα. Το αποτέλεσμα; Μπορεί να ακούσει τα κηρύγματα όλου του κόσμου και να μένει αμετανόητος.

Μπορεί ο άλλος να διαβάζει την Αγία Γραφή, να είναι θεολόγος, να είναι καθηγητής. Ή μπορεί ο άλλος να διαβάζει τους βίους των Αγίων, ή μπορεί όλα αυτά να τα κάνει. Και όμως η καρδιά να είναι αμετανόητη.

Τι λείπει, τι λείπει, Θεέ μου, τι λείπει; Ο φωτισμός του Θεού.

Πώς, ο Θεός μου, διότι τι είναι η μετάνοια; Η μετάνοια είναι δώρον ουράνιο, είναι δώρον του ουρανού. Εάν δεν φωτίσει ο Θεός, ο άνθρωπος δεν μετανοεί.

Ή αν δεν έρθει φωτιά ουράνια, φλόγα ουράνια από τους ουρανούς, ο άνθρωπος δεν μετανοεί. Είναι το κουμπί που πρέπει να στρίψει για να φωτίσει μέσα ο ναός, η εκκλησία.

Και στο σημείο αυτό θα αναφέρω ένα μικρό, μια μικρά ιστορία, σύγχρονη ιστορία, και τελειώνω τον λόγο. Δεν είναι ένας μήνας, ένας μήνας δεν είναι, ένας μήνας δεν συμπληρώθηκε. που ένα δικό μας αλιευτικό πλοιάριο, από αυτά τα πλοιάρια που φεύγουν από την Ελλάδα γιατί δεν μπορούν να πλησιάσουν τα τουρκικά λιμάνια να ψαρέψουν λίγα ψάρια, που είναι δικές μας οι θάλασσες, γιατί τους πιάνουν και τους πάνε μέσα στην Άγκυρα, φτωχά και ευλογημένα, ήρωες της Θεοτόκου, ένα αλιευτικό πλοιάριο που δεν μπορούσε να ψαρέψει προς τα μέρη της Μυτιλήνης και της Χίου και των Δαρδανελίων, που είναι δικές μας θάλασσες, αναγκάστηκαν να φύγουν και να πάνε να πλεύσουν, να ψαρέψουν, να ζήσουν τους οικογενειάρχες, 30 άνθρωποι

σε ένα αλιευτικό πλοιάριο, και πήγανε προς τη Βεγγάζη κάτω, προς την Αφρική. Έπεσε φουρτούνα, θύελλα που εσάρωνε τη Βεγγάζη, το πέλαγο της Βεγγάζης, βουνά κύματα, νύχτα η ώρα, ασέληνη η νύχτα, και κινδύνευσαν. Τελευταία στιγμή ο πλοίαρχος λέει στη θάλασσα, πέφτουν στη θάλασσα, παλεύουν με τα κύματα, πνίγονται όλοι, ένας εσώθηκε, ένας και μόνον εσώθηκε.

Πώς εσώθηκε ο ένας, πώς εσώθηκε; Ήταν και αυτός έτοιμος, κουράστηκε πλέον να μάχεται με τα κύματα, τα κύματα σκεπάζανε, οι αφροί σκεπάζανε ολόκληρο το πρόσωπό του και αυτός πλέον κουρασμένος μέσα στη νύχτα την ασέληνη,

Είναι ασέληνο, εκείνο είναι πλέον να παραδοθεί μέσα στα κύματα. Την τελευταία στιγμή, εσώ και πώς, την τελευταία στιγμή, τη νύχτα, γίνεται μια αστραπή, άστραψε ο ουρανός. Και μέσα στο λίγο φως της αστραπής, τι είδε; Είδε ότι ήταν δίπλα ο βράχος. Δόξα σοι ο Θεός, είπε, δόξα σοι. Δίπλα ο βράχος και δεν τον έβλεπε. Δίπλα ο βράχος και δεν τον έβλεπε. Σε μόλις άστραψε τα πούνη μερικοί, έτσι άστραψε βέβαια, έτσι όλα είναι έτσι λοιπόν, άστραψε μια αστραπή.

αστραπή, και μόλις άστραψε η αστραπή, σε λίγο λεπτό, στο λίγο φως της αστραπής, βλέπει το βράχο, κάνει τον σταυρό του, Παναγιά βοήθεια, κολυμπάει και έφτανε πάνω στον βράχο. Και εκεί εσώθη. Από μια αστραπή. Τι σημαίνει αυτό;

Αδέρφια μου, εμείς είμαστε ναυαγοί, όσοι είμαστε εδώ μέσα, όλοι είμαστε ναυαγοί, παλεύουμε τα κύματα. Να μας καλύψουν τα κύματα της αμαρτίας, τα κύματα της μοιχείας, τα κύματα της πορνείας, τα κύματα της ψευτιάς, τα κύματα της εκμεταλλεύσεως, μας σκεπάζουν το μέτωπό μας και εμείς καταποντιζόμεθα, πνιγόμεθα.

Αδέρφια μου, δίπλα είναι ο βράχος, μέσα στην ασέληνη νύχτα, δίπλα είναι ο βράχος, είναι ο Γολγοθάς, είναι ο Τίμιος Σταυρός. Να στράψει μια αστραπή, λάμψον λέει, άστραψον, χθες το βράδυ το λέγανε στην εκκλησία, άστραψον τας φωτοβόλους αστραπάς σου, Σταυρέ.

Αχ, να στράψει μπροστά στα μάτια μας, το πέλαγος, να στράψει μια αστραπή, μια αστραπή μόνο να στράψει, μες στο σκοτάδι της ζωής μας, να στράψει ο Σταυρός του Κυρίου και μέσα σε μια στιγμή να δούμε το βράχο και να παλέψουμε, να πλησιάσουμε τον βράχο και πάνω στο βράχο να σταθούμε και να σωθούμε.

Αγαπητοί μου, τελείωσε το κήρυγμα.

Παρακαλέστε απόψε όλοι μας να μας φωτίσει ο Θεός, να πιστεύσουμε ακραδάντως τον Κύριο Νημόνες του Χριστόν, να μας ρίψει ο Θεός μια αχτίνα, μια αστραπή, όπως μια αχτίνα σαν την αστραπή εκείνη που εφώτισε τον ληστή και να μπορέσουμε και εμείς μέσα στην αστραπή αυτή του φωτός να είπαμε το μνήσιτι μου Κύριε που τα γράφησε τη Βασιλεία.