Ο Χρυσόστομος για τη μετάνοια και τη χριστιανική οικογένεια

Ἡ ἀγγλικὴ μεταγραφὴ εἶναι αὐτόματη μετάφραση τῆς πρωτότυπης ἑλληνικῆς διάλεξης. Ἐνδέχεται νὰ περιέχει σφάλματα· ἡ πρωτότυπη ἑλληνικὴ ἠχητικὴ ἐγγραφὴ εἶναι ἡ ἔγκυρη πηγή. Ὁρισμένα ἀποσπάσματα παραλείπονται βάσει ἐκδοτικῆς πολιτικῆς.

Glory to God for all things. Beloved, devout listeners, dear men and women of Kozani.

Your Eminence, reverend clergy, and dear listeners, is it necessary for me at this moment to express what is in my heart

Do I need to say that, at this moment, I feel a very special joy and deep emotion? I am in Kozani. And the simple fact that I am here, quite apart from this talk, is for me a source of…

, joy and gladness.

Kozani is not, for me, just one of the many cities of Greece.

God granted me the grace to become a preacher and to preach in many cities of northern and southern Greece. He granted me the grace to travel through many parts of the Greek world. In time, He also brought me to Athens as a preacher.

But Kozani has a very special meaning for me. To speak in the language of Scripture, it is my own city. It is the city to which unforgettable memories bind me, and sacred bonds that no obstacle, no Satan, will ever be able to break.

One day in Athens, a devoted reader of my magazine, Spitha, stopped me and said, “I have a question. You have been in Athens for years now. You left Kozani long ago. Why have you kept the same place of publication on the magazine for fifteen whole years?”

“Since you left Kozani, why do you still print ‘Kozani’ at the top of the magazine?”

I answered him, “You are right. But for me there are two maps. The geographical map hanging in our schools shows Athens as the capital of Greece. Yet there is another map, the map of the heart. And the map of my heart tells me that, for me, the capital is Kozani.”

So it is no figure of speech when I say that I feel a special emotion whenever I am in Kozani. That joy reaches its height when I also have the pleasure of speaking to you.

In earlier days, under an authoritarian Church regime,

speaking to you was out of the question. Even staying in Kozani was difficult. The Greek police followed us. If they could, they would have forbidden us even to breathe the fresh air of this city. For it was treated as a crime for this hieromonk and preacher to remain in Kozani one more day.

The Holy Synod met repeatedly to consider whether I should even set foot in Kozani. Now, thanks to the liberal spirit of Kozani’s present bishop, I have the joy of standing before you.

I too have been granted the chance to speak to you, my dear friends. Yet I believe this city needs no more sermons from me. Your good bishop speaks to you. The preacher of the diocese speaks, as do the protosyncellus, the senior priest, the educated clergy, the theologians among the soldiers, the women and the men. Who does not speak? I cannot imagine another city in Greece that has heard as many sermons as Kozani. You have heard your fill.

So there was no need for me to speak to you. What this city needs is one thing: to put into practice what it has heard. If Kozani had lived by the teaching it has heard from various preachers over the past twenty years and more, it would be a very different city today.

I am no orator. Anyone who came here to hear one will be disappointed. I will not speak with grand rhetoric or verbal fireworks. I am not here to impress you. The years are passing.

I will speak plainly. I want everyone here to understand me: the elderly woman, the young man, the child, the person who cannot read. I may tire you a little. I pass through Kozani only once in a while, so I ask you to show patient endurance and listen once more, perhaps for the last time, to the preacher and hieromonk Augustinos.

Please keep your attention here, and pray for me. A sermon is not a sport or an amusement. That is not how I see it. It is not entertainment, like going to a game. A sermon is a battle. That is what I want it to be: a battle in which the preacher struggles first, risking defeat while striving to make a difference in the life of his people.

And I regard all my dear friends, all my dear Christians, as fellow fighters in that battle, not simply listeners or spectators, but people who struggle alongside me in the best sense.

There are many subjects I could choose. Today I will choose one, for every other subject seems to give way before the feast we celebrate on this holy day. Today, November 13, we honor someone I might call a colleague. It may sound presumptuous, but we do the same work. We honor a preacher. Did I say merely a preacher? No. We honor the preacher, the greatest preacher of all the ages.

Today we celebrate the king of the pulpit, John Chrysostom. We are not worthy even to untie the straps of his sandals. Among all the songbirds singing in the thick forest, the nightingale sings most sweetly.

And among all the precious metals hidden deep in the earth, gold is the finest. So too, in the history of preaching, one man stands above every preacher and every orator of the pulpit: the immortal John Chrysostom.

He is the lyre of the Spirit, the undying nightingale of the Church. His tongue was golden; that is why he was called Chrysostom, the Golden-Mouthed. Shall we praise him? I once counted twenty-two teachers and Fathers of the Church who had already sung his praises.

We celebrate him today, though ordinarily his feast would fall on another date. Let those who are so rigid about the Church’s order of services hear this. I have no wish to abolish that order.

But we must not cling to its forms absolutely. The Church has freedom to act. John Chrysostom’s feast would ordinarily fall on September 14, the day his holy soul took flight to the immaterial world and he gave up his spirit to Christ. But that day is a great day of joy and gladness for all the world: the Exaltation of the Holy Cross. So the Church exercised her right to move his feast. I stress this for those who understand, or wish to understand, why it matters.

The Church has the right to move a feast day, and she moved this one from September 14 to November 13. She deliberately placed the commemoration of his departure to the Lord today. Tomorrow is the feast of Saint Philip, and the day after, God granting us the grace, we enter the forty-day Christmas fast. At its end we shall hear, ‘Christ is born,’ and ‘Glory to God in the highest, and on earth peace, goodwill among men.’

The Orthodox Church, which has ordered all things so well, acted rightly and wisely. She placed his feast on the eve of this new fast, as we prepare for a new spiritual struggle.

She rightly chose to begin the course of the Christmas fast with a golden trumpet call. John Chrysostom sounds his timeless call at the start of this course, seeking ears to hear his preaching.

More than 2,560 of his sermons survive to this day. Yet if you gathered all of John Chrysostom’s sermons and summed them up in a single word, that one word would ring out from every one of them.

I confess that, even at fifty-three, I have still not grasped that word, not out of false modesty, but because I truly feel it. Perhaps you have understood it. It calls for a revolution, the holiest revolution in the world. We all need to grasp it. The word that sums up all of John Chrysostom’s preaching is this: ‘Repent.’ Sadly, we remain unrepentant.

My brothers and sisters, we could consider John Chrysostom’s life, work, and preaching from many sides. Today I want to speak to you about one of them.

I will speak of him not as an ascetic, a Saint, an orator, or a man who honored the monastic life, but as something else as well: a reformer of society.

Let us give that a little thought.

John Chrysostom was a reformer of society. To understand that work, we must look at the historical setting and the conditions in which he lived, taught, and acted.

What sort of world surrounded him? John Chrysostom was born and began his work as that great star of the Church, Great Athanasius, was setting. That is how it is in the Church: one star sets and another rises.

In the heavens, some stars shine high while others sink toward the west and still others rise. The heaven of the Church has its stars too. As the star of Alexandria, Great Athanasius, that great light of the Church, was setting, John Chrysostom was ascending the pulpit in Antioch.

He lived in the fourth century, in Antioch, one of the greatest cities of the ancient Greek world. What was Antioch like in his time?

What interests me chiefly is the religious makeup of the city. Antioch had about 200,000 inhabitants. Half were Christians, and the other half were pagans. Between these two large groups stood a strong Jewish community.

With the persistent opposition of Jews who criticized Christianity, and with schisms and heresies within Antioch, the Christians of John Chrysostom’s day no longer lived up to the example of the Christians of the first centuries.

Their surroundings had harmed them. John Chrysostom wanted to free Antioch’s Christian community from the faults it had acquired through contact with the other groups around it.

He wanted a community wholly devoted to God, an ideal community where the will of the heavenly Father would reign. He wanted a society that was a kingdom of Jesus of Nazareth, a realm of God, a society like that of the angels. He wanted to bring the stars down to earth and make earth into heaven.

John Chrysostom saw how far society stood from the ideal he had formed through deep study of Holy Scripture and purity of heart. That ideal seemed as distant as the stars, yet he was not one to give up. He did not say, “Oh, brother, am I supposed to put our whole society right?” You hear people say that today. Speak with bishops, archimandrites, clergy, laypeople, officers, and others, and they tell you, “Oh, Father, what you say is right. But am I supposed to put our whole society right?”

“What you write is right. But am I supposed to put things right?” I know no more satanic phrase than that. What did Chrysostom say? He believed that even one person could do great things to restore and reform society, if that person carried the fire of heaven in his heart: not earthly fire, not the fire of Hades, not the fire of the passions, vices, and faults, but the fire of heaven.

John Chrysostom believed that ten people could make a difference. “Give me,” he cried from the pulpit in Antioch, “give me ten living Christians, ten zealous Christians at the heart of the work. Give me ten like that, and ten will become twenty, twenty will become forty, forty will become eighty, eighty will become two hundred, three hundred will become a thousand, and a thousand will become the whole city, and then the whole inhabited world.”

He believed that the Gospel is like leaven. You take a small piece of dough and put it into a large quantity of flour in the kneading trough. That little bit of leaven is enough to work through all the flour and spread its effect throughout it.

So he believed that the Gospel is leaven, it is a city, a spiritual power that works upon people and transforms them. Chrysostom also read the prophet Isaiah often. Among all the Apostles, he especially loved the Apostle Paul.

Of all the prophets, he especially loved the Prophet Isaiah. In Isaiah’s words, we often find a great vision. Together with John Chrysostom and the Fathers of the Church, I believe that vision will become a reality.

When? When hearts rise together in a holy turning toward a new society, toward the rule of God. What does the prophet Isaiah say? He sees human society passing through ages and stages, moving forward through wars and civil strife. Still it moves forward.

The goal of human society is the vision of Isaiah. And what is that vision? Isaiah says that a day will come when the wolf will graze in the field with the lamb.

A wolf and a lamb grazing together down in the meadow, on the grass, is that possible? Can a wolf ever graze with a lamb? It seems difficult, but it will happen. The wolf and the lamb will graze together like brothers, in love. The wolf will become a lamb, and then peace will come: one faith, one flock under one shepherd, Christ. He believed this unwaveringly and struggled tirelessly and persistently to pass on the fire in his heart.

What means did Chrysostom have? Did he have weapons? He was unarmed, yet he was better armed than anyone. His weapon was no material weapon. It was the word of God, the sword of the Spirit.

Somewhere he says, “I hold no knife in my hands. I hold no burning iron. I hold something greater: the word of God, sharper than iron.”

So it was with the word of John Chrysostom. At times it was a gentle stream, flowing steadily and watering the land. At times it was the dew of Hermon, or a balm of consolation. At other times it was a rushing waterfall, or the River Haliacmon rolling along in waves. But sometimes it was thunder and lightning. Fire came from his mouth, and he was seized, we might say, by a kind of spiritual fury when he saw evil, injustice, and heartlessness triumphing in the world. He held a whip in his hands. There are moments when poultices will not do. I disagree with the way preaching is done from the pulpit. I have said so at conferences of preachers, and I say it everywhere. If we go up to the pulpit merely to explain the Gospel and the Apostle without looking at society, there is no need for that kind of sermon. People can read Theotokis’s Sunday homilies.

There are other things as well. We cannot reach Theotokis; we cannot reach a state where we feel nothing. But this part of his preaching matters: we must look at society and be ready to stand as witnesses against injustice, against mercilessness, and against all the evils that ravage human society.

Society needs healing. A good doctor may perform surgery, but what truly sets a good doctor apart is the ability to make the right diagnosis. One doctor may know a great deal and have studied in Paris, Berlin, and everywhere else. Another may know less, yet make a sound diagnosis. Many patients have gone to their graves because of a wrong diagnosis. So it was with John Chrysostom: he knew how to diagnose the illness.

He could diagnose the illnesses of society. To heal it, he did not begin with the leaves or branches. He dug deep and found the roots from which both good and evil grow. He turned to those roots, seeking to restore and renew them.

And what are these roots? The roots of society. If the root is good, the tree will be good too. If the root rots, the fruit will rot as well. Give me a tree whose root is healthy, free of disease, untouched and clean. Give me such a root, and the tree above it will flourish and bear blossoms and fruit. If the root is good, the fruit will be good. Chrysostom turned his attention to these roots, from which good or corruption grows. A society has many roots, many. It does not have just one root; like a tree, it has other roots beneath the surface. So he turned his attention to one of the most important roots and preached many homilies about it. This ascetic, who had never known the pleasures of a woman, who had never known a woman, who truly lived as a virgin, who lived in caves, one cannot help but marvel at the breadth of his mind, his genius, and his understanding of society’s problems.

This ascetic, then, turned his attention to the root. And what is the root? It is marriage. It is the family. What begins with the family?

The family, yes. And what did John Chrysostom say about the family? He did not begin with monasteries; he began in the home. What did he believe about the home? What did he say about the family? We would need many sermons to cover it. In his view, the family equals… equals what? What does it equal? Give me some chalk and a board, and I’ll write it down. Better still, write it on your hearts.

What is the Christian home? According to John Chrysostom, what does it equal? It equals...

The Church! You must make your home a Church. And what do we mean by that? Is it enough just to put up icons while husband and wife blaspheme and behave shamefully beneath them? If you are going to behave that way beneath the icons, you may as well burn them.

That is no way to honor the saints. You put a vigil lamp in your home, an icon of Saint Nicholas and an icon of Saint Demetrios. Do not behave shamefully before their eyes. If you do, you make a mockery of God.

So the home is a Church. Put more simply, Chrysostom began with marriage. He believed that Holy Matrimony is a Mystery, a sacred Mystery. What unites a man and a woman is not empty talk, vain words, or foolish chatter.

Nor is it fleeting emotion. What unites a man and a woman is not physical beauty, which fades and passes away like a flower. Nor is it money, those thirty pieces of silver paid to Judas. No!

What unites a man and a woman is virtue: the virtue of the person, and especially the virtue of the woman, whose beauty does not fade.

How many marriages, John Chrysostom asks, reach the height to which he wanted to raise this Mystery? Very few. Most young men, he said, do not look for a woman who can build a home and raise a family. They look for a wealthy bride.

He says they look for a wealthy woman, not a woman of good character. John Chrysostom opposed dowry hunters, dowries, and the exploitation of women. He did not want marriages made in this way.

Sadly, this is one of the wounds of Greek society, one of the causes of our nation’s suffering. I have written and preached about it again and again. As long as I live, I will fight it. I hope the holy day will come, even if it is after my lifetime, when someone governing our nation will sign a decree: dowries are forbidden in Greece.

That will be a holy day, a day of resurrection. I have spoken with people here and learned that in this small town more than two hundred young women have been left unmarried, worthy, honorable women who could have raised families.

Why? Do they lack beauty? No. The ability to keep a home? No. Health? No. They have all these things, more than many others. What stands in their way? Judas’s thirty pieces of silver. I consider small grants toward dowries a mockery. No. We must strike at the evil more deeply.

We seek a holy revolution. We seek to abolish the dowry, this many-headed monster that drains families and drives fathers to theft, fraud, and crime. It sends Greece’s children far from home to earn a dowry for some wretched man who wants to grow rich from other people’s sweat.

Sadly, we meet many obstacles in this struggle against dowries. But John Chrysostom gives me comfort. When I am persecuted, my one consolation is to open his writings and read the passages where he spoke most forcefully about this.

John Chrysostom spoke against dowries, against wretched dowry hunters, and against the pagan customs that turned the Mystery of Holy Matrimony into a business transaction. And listen to this: did he oppose betrothal itself? No. He opposed long betrothals. I do not have time to bring you his wonderful homily on the subject. He understood society deeply and sought to reform it. Once you have decided that your daughter will marry, he says, do not drag things out. Hold the wedding soon.

Betrothals that last months and years bring danger. Christian morals do not commend them. All that coming and going is the devil’s work. That is what John Chrysostom says. How deeply it moved me!

I was moved. I have always held the Pontic people dear in my heart. In recent years they too have undergone changes that have harmed them. Even so, their souls retain a pure, sincere love of their homeland and roots that reach back to Chrysostom.

Last Sunday, when I went to Klitos, to Hainarli,

I spoke with some elderly people afterward. They told me, ‘Here in our village we have a custom.’ What custom? ‘We betroth our son or daughter, and within ten or twenty days the wedding crowns are placed on them.’

‘We received this custom from our parents, and they received it from John Chrysostom, Basil the Great, and the teachers of the Church.’ That was his way: he stood against marriage as a business transaction, against commercial customs, against long betrothals, and against a marriage arranged merely to secure the bride. What kind of marriage is that?

I do not have time to explain all this now. Your bishop, the preacher, and the others here can explain it to you. You have heard it before. I have nothing new to tell you. The Gospel did not begin with me, and it will not end with me. This is about marriage, marriage.

Fathers with daughters, beware of giving your daughter to a young man who has already been married a hundred and fifty times. Can such a corrupt man appreciate purity? If I had spiritual authority in my hands, I would not sign such marriages. I would not sign them. I would not sign marriages like that. A man has been married a hundred and fifty times, yet has the effrontery to demand a completely pure wife. If a pig can appreciate the flowers in a garden, then such a swinish man can appreciate the flowers of virginity and the honor of a family.

John Chrysostom also gave much attention to raising children. He wrote a beautiful discourse on how parents should bring them up.

Somewhere John Chrysostom asks, ‘You have married, but when shall I call you a mother?’ Listen to what Chrysostom says, not I: ‘When shall I call you a mother?’

Is there a sweeter word than “mother”? Is there a more majestic word than “father”? Even God is called Father. The family is an image of heaven, of Paradise. “In My Father’s house are many dwelling places.”

So, woman, when shall I call you a mother? Chrysostom says, ‘I will not call you a mother simply because you have given birth. Nor will I call you, man, a father simply because you have fathered a child.’ Having children is the easiest thing in the world. The instinct to reproduce is rooted throughout the animal kingdom, from the largest creatures to the smallest. Bears give birth, lions give birth, wolves give birth, all wild animals do so with ease. That instinct was planted in them from the beginning by the Lord.

‘I will not call you a mother just because you give birth, or a father just because you father a child. I will call you a mother when you take that little child in your arms and raise it to be like an angel. And I will call you a father when you imprint on your child the image of Christ and make that child a citizen ...’

If all you mean to do is bring children into the world, it would be better not to. Do not misunderstand me: he was not against having children. He wanted a father to be a father in the fullest sense, leaving behind children worthy to follow him.

Many of you will die and leave this world. If you have not raised your children well, they may curse the memory of the father who brought them into the world.

And put it up beside the icons and leave it there? No! Every evening, he says, before the children go to sleep, you, the father, should sit down with your wife, open the Gospel, read a page, and try to live by what it says.

For where the Gospel is, he says, the devil cannot remain. Where you read the Gospel and put it into practice, the devil cannot enter that home. But, my brothers, let us stop here. John Chrysostom wanted to heal the family at its roots.

Besides caring for those roots, John Chrysostom paid attention to something else. The family alone is not enough; father and mother alone are not enough. Society must help them, yet society itself is being corrupted. Many things corrupt it.

And children are exposed to that corruption. He says, ‘Watch over the children. Pay attention to two things: their little ears and their little eyes.’

Think of what their eyes see! Ah, what do their little ears hear now on the radio? Is there no one in Athens who will turn it off? Is this the radio of Greece? Am I the only one who feels this? Am I mad? What is this radio the children gather around every evening to hear? Is this the radio of Greece?

Even Moscow does not have a radio service like this, scattering filth across the whole of Greece. Neither does London, nor any other city. Only when elections come around do they cry, ‘Religion is in danger! The homeland is in danger! The family is in danger!’

Do not tell me such things, you who claim to defend great and lofty ideals but fail to live by them. Your inconsistency is criminal.

Is there no official voice of the Church to establish a radio station of its own? If there were, the Church would have its own radio station, newspaper, cinemas, and theatres, and like a great wave it would wash away all this filth in the Kingdom of Greece.

In his day there were theatres where women living in sin gathered and performed the most immoral dances. There were the theatres and the dances; but on the other side stood John Chrysostom.

Oh, what sermons he preached against the theatres and the dances! What John Chrysostom said about them deserves to be remembered.

Someone says, ‘I go to the theatre and to the dances, and they do me no harm.’ John Chrysostom takes up the claim in a whole sermon: ‘No harm? You say they do you no harm?’ Then you must be one of two things: either you feel nothing at all, or you come from another world and are made of different stuff.

You would have no nerves, no blood, no feelings, no sexual desire, nothing at all. ‘If you are such an angel,’ he says, ‘then yes, you will come to no harm. But if, as Chrysostom says, dry grass can touch fire without burning, then a young man or woman can go into those theatres without being consumed by the fire of sin.’

John Chrysostom did more than preach about this. What did he do? He gave them a warning.

He stationed priests outside the theatres and had them take note of those who went in, especially the powerful and prominent. Then he warned them: ‘If you continue going to those theatres, I will stand at the door of the Church and refuse to let you enter.’

‘I would sooner cut off my hand,’ John Chrysostom said, ‘than give you the receiving of the Holy Gifts. I will not give you Holy Communion. Christmas and Pascha will come, and everyone else will receive Holy Communion, but you who love the theatre will not.’

So he stood against immoral theatres, performances, dances, and entertainments, another wound in society.

The Russian Chrysostom spoke out against the society of his day. He said that, when he examined it closely, he found one root, a satanic root, that keeps society from seeing days of joy and gladness. People have tried for years, right down to our own day, to pull it out. So many hands at work! What a struggle it has been to uproot it! I remember a tree we had near the barracks during the Occupation. Father Konstantinos Gazis will remember it. It was a plane tree, and what a struggle we had to pull it out! How old was it? A hundred years? Two hundred? Three hundred? I found bits of iron, keys, and all sorts of things in its trunk and roots. We had a terrible time uprooting it. Its roots ran deep; they had gripped that ground for years and years. Well, there it was.

Some trees have roots that run deep. So it is with this evil tree. Society struggles to pull out its root and shakes it, but the root goes deep. What is this root? If it were pulled out, flowers would grow where that cursed tree once stood. The place would become a garden, a Paradise, a true society.

What is the root of this evil tree, the one that drains all the goodness from the earth? John Chrysostom tells us: it is greed, the love of money, the love of Judas’s thirty pieces of silver. And, as Paul says, the love of money is the root of all evils.

How hard John Chrysostom struggled! His hands were bloodied as he shook that tree of love of money. Its roots ran deep. Do you know what a historian says? In Chrysostom’s time in Antioch, one tenth of the city was rich, swimming in gold.

Eight tenths were poor, and one tenth were destitute, with absolutely nothing. That wealthy tenth had gathered up all the riches of Antioch. How did they live? Chrysostom himself describes it. They had houses built of red, green, and other colored marble, splendid staircases, trees and gardens beside them, and horses adorned with gold, even down to their bridles. When you entered one of their homes, you felt ashamed to set foot inside. The floors were covered with fine Persian carpets. Even the walls were draped in silk, taffeta, and tapestries, while the ceilings were covered with gold leaf.

Their beds were gold, and their plates were gold. Chrysostom tells us something else. Since he says it, I’ll say it too. I’m not going to be more delicate than Chrysostom. What does he say? Their extravagance went so far that it wasn’t enough to have carpets under their feet, gold bowls and plates, and walls covered with costly things. Even their vessels for use at night were...

Those too were made of gold.

When Chrysostom learned that the ladies of Antioch even had chamber pots made of gold, he went up into the pulpit like fire and thunder. What he said that day was extraordinary. It is not said that he threatened them: “There will be an earthquake.”

There will be an earthquake in Antioch, he said. An earthquake brought on by your gold, your riches, your greed, rather than by fornication or adultery. And indeed, an earthquake came upon them and the whole city because of their love of money and greed.

You have enough food for a thousand people, clothes for a thousand people, money for a thousand people, and another person is dying in the street without a piece of bread. The Gospel of our Christ cannot tolerate that.

In one of his sermons against the rich, he tells a story. Listen to this. He says, ‘What can I say about those magnificent houses you build?’ There was once an ancient philosopher named Aristippus. One day a rich man invited him home. He brought Aristippus inside and showed him the staircases, the colored marble, the carpets, everything. Aristippus looked around. Then some phlegm rose in his throat, and he needed to spit. But where could he spit? On the carpets and ruin them? On the walls, draped in silk? At the ceiling?

That was covered in gold. Where could he spit? He looked one way, then the other. At last, with the phlegm choking him and nowhere on the floor to spit, he spat in the rich man’s face.

You laugh, but the rich man was stunned and furious. ‘Shame on you!’ he said. ‘I invited you into my house, and you spit in my face?’ Aristippus answered, ‘My friend, I couldn’t find anywhere else. Yours was the only place left.’

John Chrysostom tells this story in a sermon to expose the foolishness of people who covered everything in gold until there was nowhere to set foot or even stand.

But Chrysostom went further. Do you know how far he went? He went further still.

Chrysostom was a great spirit who lived Christianity deeply. For him it was no mere outward form, no shallow thing. He lived it from the depths of his heart. And in his effort to uproot and strike down...

The love of money and greed. And what does he say? “Do you know when evil will cease in the world? Do you know when the nations will live in peace?”

Do you know when the nations will be at peace? When you will find war only in old dictionaries, as something strange and dreadful? Do you know when? “When?” he asks. When each of us erases one phrase from our own dictionary. We all have a dictionary of our own. What phrase? When we stop saying that accursed verb. There is an accursed verb: the verb of the devil.

There is a saying of the devil. It is not of God; it is not of Christ. Ah, society! Centuries will pass. You will swim in blood, suffer greatly, and endure many terrible shipwrecks. But at last you will reach the summit of the mountain, where Christ calls us. What is this accursed saying? Who has not heard it? It is: ‘This is mine, and that is yours.’

This is mine, and that is yours. This is mine, and that is yours. When people stop saying this and come to see the goods of the earth in a different way, when all things are held in common, not in the usual sense, but in the Christian sense, as they were in the first centuries, then peace and love will come to society.

Chrysostom says these things. I’m not the one saying them.

He was a reformer of society. You fool, you idiot, you sit there going on and on, telling me these are new theories. Oh, come on! I have to fault you people of Kozani. You have the most beautiful library in the world, with books by the Holy Fathers and Patriarchs, thousands of books.

Whenever I pass through Kozani, I go down to that library. And how it grieves me that I don’t see people reading the ancient writings, the books, the prophecies, all that is there.

Yet the cafés, the taverns, and the sports grounds are all packed. This is what we call our culture.

And not one wealthy person stepped forward to take this basement and turn it into a library that would be the jewel and pride of this city.

So, as a reformer, John Chrysostom wanted to reshape the family and society. He also turned to another area. Which one? Here his ordeal begins: he wanted to reform those who governed the state.

For John Chrysostom was not opposed to authority. He was no anarchist; he believed in authority. But what did he say? What should a ruler be, whether in civil government or in the Church?

A ruler, John Chrysostom said, must be a

guardian of justice. And John Chrysostom believed something more:

What did he say about the one who held the highest office, the emperor? The emperor, he said, must be more than a guardian of justice. The emperor of an Orthodox realm

must also be a guardian of the Orthodox faith. I am telling you what John Chrysostom said. Every ruler must guard justice; the emperor of an Orthodox realm must guard Orthodoxy.

These were the two measures by which he weighed rulers, kingdoms, and palaces. And his reign was just. John Chrysostom did not use one measure for the poor and another for the rich. He was just, and he proved it.

He says somewhere that if a person in authority, a head of an office, an officer commanding soldiers, a judge responsible for justice, or anyone with power, fails to uphold justice, then that ruler is worse than a robber. A robber can do only limited harm.

But a person with authority can do far greater harm. ‘Learn justice, you who dwell upon the earth.’ Those in power are meant to do good to all. When they show favoritism, loving some and hating others, and fail to give each person justice, such a ruler is worse than a robber, worse than any other criminal in society. John Chrysostom believed this. And because he stood by that belief, he often came into conflict with those in power.

Shall I tell you about those clashes? No, I want to finish. I am coming to the end; in four or five minutes I will let you go. How does the story end? Today we put signs along the roads to show the distances. In those days, he says, the streets of Alexandria had small statues instead.

These were statues of the emperor and empress. They were called herms. So if Antioch had two or three hundred streets, you might find three hundred little statues of the emperor standing along them.

One day, the people were burdened with a new tax they could not bear. They rose up, saying they could take no more taxes, and smashed all the little statues of Emperor Theodosius to pieces.

When the statues were broken, Theodosius gave the order. A powerful force arrived, cavalry, infantry, all the armed forces of that time, and surrounded the entire city. Do you remember the German and Italian occupations? The younger generation has forgotten them. The rich fled; everyone was leaving. One man remained: the great John Chrysostom, alone in the pulpit.

About a thousand poor people were seized and thrown into dungeons. Mourning and lamentation filled Antioch. Mothers wept, wives wept, everyone wept. Then the tireless John Chrysostom went to the monks who lived up in the mountains and caves. ‘Come out of your caves,’ he told them. ‘We cannot leave the people to suffer while we sit in our caves with our prayer ropes. Come out.’ And he brought them down from their monasteries.

The day came when Theodosius’s officials set up a court, ready to execute hundreds of innocent people. As the executions were about to begin, John Chrysostom stood at the doorway with his monks and said, ‘You will have to step over us. We will not let you execute these poor people.’

“My poor little ones! Execute us, hang us, cut us down, but you will not cut them down.” At this, even the stern military judge of that time was moved to tears. He could not go through with it, and he postponed the executions. The only favor John Chrysostom asked was for a month’s delay. “Within that month,” he said, “we will set things in motion to save them.” And he did save them. He sat down that night and drafted his appeal. John Chrysostom knew how to write.

His heart ached for them. He wrote an appeal and gave it to Flavian the bishop. Flavian set out by the fastest means of travel then available, changing horses at each station,

and reached the emperor. What had John Chrysostom written to him? ‘Remember that you are a human being. Remember that we can replace the statues they broke, and make them better than before.

But if you kill a person, you cannot make another person. You can make statues, houses, ships, all sorts of things; you cannot make a human being.’ And he told him something else: ‘I remind you of the gentleness shown by earlier emperors.

I remind you, too, of the example of Emperor Constantine.’ Constantine the Great had his faults. Even the greatest Saint has faults, just as there is no evildoer without some good in him.

And there is no Saint, however Saintly, without some blemish. That is how human beings are. Well, one day someone smashed a statue of Saint Constantine the Great to pieces. A flattering courtier went to him and said, ‘Your Majesty, do you know they have smashed your statue?’ Constantine the Great did not get angry and say, ‘Seize him, bind him, throw him in prison.’ Do you see? He simply raised his hand to his forehead.

He looked at his forehead and said, “Here I am. My eyes and my head are still here; they haven’t been hurt. Have I suffered any harm? No. They broke the statue? Well, they can make another one.”

Do you see? Remember what Constantine the Great did: he did no harm to those who broke his statue. Do the same. And John Chrysostom went up into the pulpit. He gave twenty-one sermons, speaking night after night. For twenty-nine days he held his place in the pulpit, at the height of his apostolic calling.

He comforted those people, strengthened them, and gave them courage in the face of that terrible trial.

That was one time he came into conflict with those in power. There was another, far fiercer conflict, which brought his ordeal to its end. At that time the emperor was Arcadius. No, I should not say Arcadius was truly an emperor.

He was a fool, led about by a woman as a bear trainer leads a bear by a ring. That was Arcadius, the unworthy son of Theodosius the Great.

He was an utterly foolish emperor, vain and empty. The empress Eudoxia led him wherever she pleased. One Sunday, Chrysostom arrived at church early in the morning, as he always did. As he approached the church, he heard music outside. Musicians and instruments had gathered there at that early hour.

What a strange thing to find on a Sunday: drums and festivities. And that was not all. The leading men were there too: generals, consuls, former consuls, court officials, and the rest. The cream of society had gathered with their wives, dressed in silk and finery.

What was happening? They were unveiling a golden statue of the empress Eudoxia. The courtiers had arranged it to flatter her. Such people know only how to praise whoever holds power.

They gave rings and other gifts to flatter Eudoxia, that vain empress. They melted down silver and other valuables, made a fine statue of her, and set it up.

They chose Sunday morning to provoke Chrysostom and cause him trouble. Just as the Divine Liturgy was about to begin, there they all were. How could Chrysostom serve the Liturgy?

Where could he celebrate it? It was impossible to hold the Divine Liturgy.

He went up into the pulpit and spoke. How sharply he rebuked the empress! That was exactly what his enemies wanted.

That was what we wanted to know, because Chrysostom was not a man who compromised. He was not someone who would say, “Let this pass. I’ll close my eyes and pretend I haven’t seen it.” He never did that. He rebuked the empress and the emperor very sharply because they had erected this idolatrous statue on a Sunday, and he condemned what they had done. For Chrysostom says somewhere, listen to what he says, and remember it well. Now…

Chrysostom says this: every sin you commit carries weight. Whether you sin on Monday or on any other day, the sin has its weight. But God will judge a sin committed on Monday differently from one committed on Tuesday, Wednesday, Thursday, or Friday.

And God will judge sins committed on Sunday morning differently again. Sunday is no ordinary day! There are 168 hours in a week, Chrysostom says, and one of those hours is holy.

It is an hour for receiving the King of all. Woe to you! Of course, God does not rain thunderbolts down on sinful humanity and burn us to ashes, for God is great in mercy.

But you are badly mistaken if you think the sins committed on Sunday are slight. God will call you to account for them. As I told you at Saint Nicholas, the spiritual fathers of old would ask someone coming to confession, “My child, when did you commit this sin?” They would always give you a canon, a rule of prayer, but the canon for a sin committed on Sunday would be greater. For it is the Lord’s Day: “Let us rejoice and be glad in it.”

Chrysostom wanted Sunday kept pure. He wanted no theaters, no horse races, no games, no wrongdoing on that day. Sunday belonged to the Lord.

“An old-fashioned preacher,” you will say. “An old-fashioned preacher indeed! The newspapers are right to call you that and to attack you. You have lost your senses!”

Yes, I stand against these things. Sunday must be Sunday. Sadly, look what it has become. I asked a prosecutor in Athens, and he told me, “Most sins are committed on Sundays: drunkenness, sexual immorality, theft, disgraceful acts.” We might as well erase the name Sunday.

We might as well stop calling it the Lord’s Day and call it the devil’s day. But Sunday belongs to the Lord. Take your wife and children with you. Do not go to the stadium to watch a ball game.

You will not go to the theater or the cinema.

But I tell you this: if you have time to spare, go to the poor, visit the sick, go to the prisons. Open your purse, do good works, read the Scriptures, and take a walk through the mountains and valleys. You cannot spend Sunday playing football. You cannot spend Sunday gambling. You cannot spend Sunday running around like a fool. That is no way to spend Sunday.

That is what Chrysostom taught. You may say, ‘But we are progressive people now.’ Listen carefully to what I am saying, so no one misunderstands me. The older generation knows me well. I belong to no party, no coalition, no political group, neither East nor West. I belong only to the crucified Jesus.

But I want to give you an example. I am not finished. These past few days, people on both the right and the left have had their ears pressed to the radio, waiting for the results of the election in the United States of America. It is the richest country and the most advanced country. I will grant you that.

But did you notice one detail? Millions of people went to elect a president with enormous powers, on whom the fate of whole nations depends. I ask you: on what day did they vote? On what day? ‘Father,’ you say, ‘it was Tuesday.’ They did not go to vote on Sunday. Americans consider voting on Sunday a sin. They go to church.

Protestants and people of all denominations: Sunday is for church. No elections on Sunday. They hold them on a weekday. Above elections stands the Lord Jesus Christ, the God they worship. When did they vote? On a weekday.

And here in poor little Greece? When do we vote? Sunday is the day they choose! But where are the Christian clergy? Where are the Orthodox people? Someone said to me, ‘You say these things because you are not a bishop.’

Then go to the trouble of making me one. I might govern my diocese for a month, or even just ten days. But I would govern it by the Gospel. I would stand by the Gospel and confront every fraud and every godless person who claims to be religious while trampling on the Holy of Holies. No, my dear friends, no!

So on Sunday morning, people on the right and the left gather around the polling places. We priests and preachers go to the churches and find the congregations empty. The Church is empty.

And everyone is standing in line outside the polling places. My people, when will you wake up? When will you wake up? Sunday itself has been taken from you. Look at the Americans: they do not hold elections on Sundays or on great feast days. They vote on weekdays.

And what do you expect? You wait for an election, hoping to see better days. From elections held on Sunday, devils will come out of the ballot boxes: red devils, green devils, black devils, never white ones.

Never anything good. It is a curse; it is a sin. But where can you say such things? ‘Oh, that backward preacher! He will cause trouble!’ Well, let me finish. There is one last point, enough for a whole sermon: John Chrysostom cared about marriage and the upbringing of children. He cared about the theaters and the faults of Greek public life. He cared about justice and all these matters. So he cared even more about renewing and reforming the Church.

In John Chrysostom’s day, the Church was in a wretched state. The clergy of Constantinople had two great evils: greed and immorality. John Chrysostom fought hard against both.

In a single day, he removed six or seven bishops from office, some of high rank and some of lower rank. He took up a broom, as it were, to sweep his diocese clean. He wanted the clergy to meet a very high standard. And there was something else. What did John Chrysostom want?

John Chrysostom stood with the people. I have a passage from one of his letters that I intend to publish. I will print it in large letters on a sign.

As he was leaving Constantinople, his followers asked him a question. He had many followers, not a party in the bad sense of the word, but people devoted to him in the best sense. Those who listened to his sermons asked, ‘Teacher, should we accept the new bishop they send us?’ He was leaving, and a new bishop would come.

They asked him, ‘Should we accept this new bishop?’ And what did he answer? ‘If this new bishop is chosen together by the clergy and the people, then accept him. Otherwise, do not accept him.’

Do you hear those words? Let me go on. John Chrysostom wanted the shepherds to enter the fold of the Church through one door. For every shepherd in the Church, whatever his rank, there is one proper door. And written above it in golden letters are the words: ‘By the vote of clergy and people.’

“Lord have mercy”, that is the vote: “Lord have mercy.” That is where we must draw our shepherds from. This is how Saint Nicholas was chosen, how Saint Athanasius the Great was chosen, how Saint Spyridon was chosen, how John Chrysostom was chosen. This is how all the great hierarchs were chosen. And this is how the Copts chose their holiest hierarch, who works miracles.

For a hundred years, the Copts saw no progress. Their bishops would gather and elect their own people, one after another. At last, the Coptic people rose up and said, ‘We too will choose our own leader.’

They went and found an ascetic named Elijah, a wonderworker whom people went to see and who truly worked miracles. They elected Elijah Patriarch, and within five years he renewed their Church.

Today, in my judgment, and in the judgment of many others, the reason for the state of our Church comes down to one thing. The system of Church government that developed during the last years of foreign rule is thoroughly authoritarian.

I am speaking generally. The bishop chooses his church wardens. The bishop chooses the deacon, the priest, the bishops, and the abbot. The clergy choose everything. The people have no part in it.

In other words, the people have disappeared entirely. We believe in a firm principle: the shepherds of our Church should come from among the people.

You insist: “From the people, through the people, and for the people.” I, along with other preachers and theologians, support this view.

Saint John Chrysostom served to the very end. That is all. My dear friends, that has not happened. We cannot go any further. Enough. In closing, let us say that this kind of action follows a law of history, a law among nations: action in society provokes a reaction. A reaction. And Chrysostom’s actions provoked a reaction. If you simply sit there, if no one troubles you...

If you trouble no one, they call you good, good, good, and a saint. But the Gospel says, “Woe to you when all people speak well of you.” John Chrysostom’s work stirred up opposition.

Who opposed John Chrysostom? First, the young people who wanted to rush off to the theaters, shows, and dances. The rich opposed him because his sermons struck them hard. Women who loved luxury opposed him, as did corrupt clergy and the women of the imperial court.

The women of the court, who lived in the palace and whose names history has preserved, opposed John Chrysostom. So did the powerful figures of the day: Arcadius and Empress Eudoxia. But I have not told you the whole story. He would have overcome them all. He would have overcome the young people and the corrupt clergy too. He would have overcome them. Then came a terrible opposition, truly terrible.

But John Chrysostom was not brought down because he fought the theaters, the dances, the rich, or those living corrupt lives. No. He was brought down because he challenged the bishops. He says so himself.

He says it himself. And Chrysostom, that fearless soul, says something in one of his letters that stands as an eternal condemnation of the authoritarian spirit by which...

Speaking in exile about those who govern the Church of Christ, John Chrysostom says, “I feared nothing in the world as I feared bishops, apart from a few.”

“I feared nothing.” Who says this? It is not some hieromonk speaking. You might say, “Augustinos, you are bitter, and that is why you say such things.” But these are the words of a Saint, a Father, an immortal light of the Church, a star, a nightingale, a singing cicada, a sun.

What does he say? “I feared nothing in the world: neither the rich, nor the women, nor even the devil. But the bishops...” Oh, my brothers and sisters, do not make me open my heart! A bishop is not there to scatter the people. He is there to give them nectar.

And when a bishop falls away from that high calling and uses various means to pressure the religious conscience of the people, he is no longer a bishop. He is a tyrant. The Church of Christ has no need of bishops like that.

Christ’s Church. “I fear no one as much as bishops, with a few exceptions.” And I, poor Hieromonk Augustine, say this with sorrow: I did not fear the Italians or the Germans. Even in the dungeons, I feared nothing as much as I fear bishops. Some of them are worse than the cruel persecutors who persecute the Church of our Christ. “I fear no one as much as bishops.” But let us end this talk in peace and love, and come to the eve of his death.

They took him, beat him, and stripped him. He went on foot from Constantinople, through Ankara and across the Sangarios River. He went on into Armenia, reaching a remote place near Tabriz. There they gave him a new order to keep marching. By then he was an old man, sixty-three years of age.

His body was frail as a spider’s web, yet he walked on. It was the eve of the Exaltation of the Precious Cross.

Think of an apple ripe on the tree. A mere breath of wind is enough to make it fall. So it was with John Chrysostom. Like a red apple still hanging from the tree, he needed only the slightest shake, and he fell.

On that eve, he could walk no farther. They turned back with him and brought him to a little chapel built on a hill. It was dedicated to Saint Basiliscus the Martyr.

That night he slept there, on the marble floor of the Church, with no one beside him. The preacher who had once drawn thousands of listeners and admirers lay there utterly alone.

There he was, alone in the night. His saintly mother was no longer beside him, nor his aunt, nor anyone else in this world. This lonely exile had given the best years of his life for truth and justice. At last he fell asleep, and in his sleep he had a vision. He saw Basiliscus, who said to him, “My brother.”

On the day of the Cross he rose, changed, gave away his clothes, and made the sign of the Cross, and then this Saintly bishop, this nightingale of the Church, this immortal hierarch, died there in exile. All of us clergy in Greece, bishops, preachers, and theologians together, cannot equal the sound of his voice. He had fought against injustice and corruption, and his final words sealed his lips.

A person’s last words matter greatly. The repentant thief’s last words were, “Remember me, Lord, when You come into Your Kingdom.” And John Chrysostom’s last words, which sealed his earthly life, are the words with which I want to close tonight’s sermon. May they be the last words of us all: “Glory to God for all things.” With “Glory to God for all things,” his Saintly soul took flight to the heavens.

May he intercede for us. Amen.

Δόξα τω Θεώ πάντων ένεκεν. Αγαπητοί ευσεβείς ακροαταί, προσφιλείς κάτοικοι, άντρες και γυναίκες της πόλεως Κοζάνης.

Είναι άραγε εδεσιμότητα των Πρεσβυτέριων και λοιπή ακροατέ, είναι άραγε ανάγκη τη στιγμή αυτή να εκφράσω τον εσωτερικό μου κόσμο,

Ο κόσμος, είναι λίγο ανάγκη να πω ότι την ώρα αυτή αισθάνομαι μια όλως ιδιαίτερη χαρά και συγκίνηση. Ευρίσκομαι εις την Κοζάνη. Και αυτό απλώς το γεγονός, ότι βρίσκομαι εις την Κοζάνη, και μόνον αυτό το γεγονός, άσχετον προς την ομιλία, είναι δι' εμέ πηγή

γη χαράς και αγαλιάσεως.

Η πόλη της Κοζάνης δεν είναι δι' εμέ μια από τις πολλάς πόλεις του Ελληνισμού.

Μη λέει σε ο Θεός να είμαι ιεροκήρυξ, μη λέει σε ο Θεός να κηρύξω εις πολλάς πόλεις και της βορείου και της νοτίου Ελλάδος. Με ηξίωσε ο Θεός να περιοδεύσω αρκετά τμήματα του Ελληνισμού. Τέλος, μη λέει στον Θεό να βρίσκομαι μέσα της Αθήνας Ιεροκήρυξου.

Αλλά δι' εμέ, η πόλη της Κοζάνης έχει μια όλως ιδιαιτέρα σημασία. Είναι, εκφραστώ αγιογραφικώς, η ιδία πόλις. Είναι η πόλη εκείνη με την οποία με συνδέουν αναμνήσεις αλησμόνητες. Με την οποία με συνδέουν δεσμοί που δεν θα μπορέσει κανένα εμπόδιο, κανένας σατανάς να διαρρήξει τους ιερούς τούτους δεσμούς.

Κάποια μέρα μέσα στην Αθήνα ένας θερμός αναγνώστης του περιοδικού Σπίθα με σταμάτησε και μου λέγει: Έχω μια απορία. Χρόνια τώρα είσαι μέσα στην Αθήνα. Έχεις φύγει από πολλά χρόνια από την Κοζάνη. Γιατί στο περιοδικό αυτό που βγάζεις δεν αλλάζεις τόπο, αλλά εξακολουθείς τώρα δεκαπέντε ολόκληρα χρόνια;

Από τότε που έφυγες από την Κοζάνη, γιατί εξακολουθείς να γράφεις επάνω στην προμετωπίδα του περιοδικού Κοζάνη;

Του απήντησα: Έχεις δίκιο. Αλλά για μένα υπάρχουν δύο χάρτες. Ο ένας χάρτης που είναι κρεμασμένος στα σχολεία, ο γεωγραφικός χάρτης, δείχνει ως πρωτεύουσα της Ελλάδας μας την Αθήνα. Αλλά εκτός από αυτόν τον γεωγραφικό χάρτη υπάρχει και ένας άλλος γεωγραφικός χάρτης, υπάρχει ένας χάρτης της καρδιάς και ο χάρτης της καρδιάς μου λέγει ότι πρωτεύουσα δι' εμένα δεν είναι η Αθήνα αλλά η Κοζάνη.

Δεν είναι λοιπόν σχήμα λόγου όταν λέγω ότι μια ιδιαίτερη συγκίνηση αισθάνομαι όταν ευρίσκομαι στην Κοζάνη και η χαρά μου αυτή κορυφούται όταν, εκτός του ότι ευρίσκομαι στην Κοζάνη, έχω τη χαρά να ομιλήσω προς εσάς.

Επί των ημερών, επί παλαιών ημερών απολυταρχικού καθεστώτος, εκκλησιαστικού απολυταρχικού καθεστώτος,

Όχι να μιλήσουμε, αυτό ήταν ανέπτυκτο όχι να μείνω μέσα στην Κοζάνη, και αυτό ήταν ακόμα δύσκολο, Γιατί μας παρικολούθη η ελληνική αστυνομία Ακόμα θα ήθελαν, αν ήταν δυνατόν, να μας απαγορεύσουν Και να αναπνέουμε τον καθαρόν αέρα της φωλαιός Διότι ή το έγκλημα, ο ερωτήρης Ιερομόναφος να παραμένει και μια ακόμα ημέρα στην Κοζάνη.

Η Ιερά Σύνοδος κατ' επανάληψη συνεδρίασε εάν και κατά πόσον πρέπει εμείς να πατούμε την Κοζάνη. Τώρα, χάρις εις το φιλελεύθερον πνεύμα, εις το φιλελεύθερον του νυν ιεράρχου της Κοζάνης, έχω την χαρά να βρίσκομαι ενώπιόν σας.

Επετράπη και εις εμένα να ομιλήσω εις την αγάπη σας. Και πιστεύω ότι η πόλη δεν έχει ανάγκη να πω κηρύγματα. Ομιλεί ο καλός σας Δεσπότης, ομιλεί ο ιεροκήρυξ της Μητροπόλεως, ομιλεί ο Πρωτοσύγκελος, ομιλεί ο Πρωτοπρεσβύτερος, ομιλούν οι μορφωμένοι κληρικοί, ομιλούν οι θεολόγοι στρατιώτες, ομιλούν οι γυναίκες, ομιλούν οι άντρες, και ποιος δεν ομιλεί; Ομιλούν. Συνεπώς, κατ' εμέ, δεν φαντάζομαι άλλη πόλη στην Ελλάδα να έχει ακούσει τόσα πολλά κηρύγματα όσα έχει ακούσει η πόλη της Κοζάνης. Έχετε χορτάσει.

Συνεπώς δεν υπήρχε ανάγκη να ομιλήσω εγώ προς εσάς. Εκείνο που χρειάζεται, εκείνο που χρειάζεται η πόλη είναι ένα: Δεν είναι πλέον τόσο η ακρόαση του θεολόγου όσο είναι η εφαρμογή. Εάν από αυτά που ακούσατε 20 χρόνια και πλέον Από διαφορούς ιεροκήρικας Ή αν αυτά τα εφίρμοζε η πόλη η πόλη σήμερα θα ήταν πολύ διαφορετική από ό,τι είναι.

Επάς Ρητός ή θα σου μιλήσω, ρήτορας δεν είμαι. Εάν κανείς εδώ μέσα ήρθε να ακούσει ρήτορα, θα απογοητευτεί. Δεν θα ομιλήσω ρητορικώς, δεν θα ομιλήσω με πυροτεχνήματα. Δεν θα ομιλήσω για να σας κάνω εντύπωση. Τα χρόνια περνάνε.

Θα σας μιλήσω απλά, θέλω να με εννοήσετε και η γριά και ο νέος και ο μικρός και ο αγράμματος και όλοι που είστε εδώ πέρα. Θέλω να με εννοήσετε. Θα σας κουράσω λιγάκι. Μια φορά κι εγώ περνώ από την Κοζάνη και θα σας παρακαλέσω να κάνετε υπομονή, κοντά στην υπομονή που έχετε, να ακούσετε για μια ακόμη φορά, ίσως διά τελευταία φορά, τον ιεροκήρυκα ιερομόναχο Αυγουστίνο.

Θα σας παρακαλέσω να έχετε εδώ το νου σας. Ευχή σας. Πολλά, γιατί το κήρυγμα δεν είναι ένα είδος σπορ, δεν είναι μία διασκέδαση. Εγώ το κήρυγμα δεν το νιώθω έτσι. Δεν είναι μία ψυχαγωγία όπως πάμε στο γήπεδο ή δεν ξέρω πού πάμε. Εδώ το κήρυγμα είναι μάχη. Εγώ το κήρυγμα το θέλω μάχη. Μάχη στην οποία πρώτος αγωνίζεται ο κήρυκας ή να πέσει ή να επιδράσει και να δημιουργήσει καταστάσεις μέσα στο έθνος του.

Και ως μαχητάς, όχι απλώς ως ακροατάς, ως θεατάς, αλλά ως αγωνιστάς, συναγωνιστάς υπό την καλή έννοια, εκλαμβάνω όλους τους αγαπητούς φίλους, όλους τους αγαπητούς χριστιανούς.

Θέματα πολλά. Από τα πολλά θέματα ένα θα εκλέξω. Νομίζω ότι σήμερα υποχωρούν όλα τα θέματα μπροστά στο θέμα που προβάλλει η σημερινή Αγία ημέρα. Μπροστά στο θέμα που προβάλλει η σημερινή εορτή, σήμερα 13 Νοεμβρίου, εορτάζει, θα είναι εγωιστικό να το πω, αλλά ας το πω, απλώς διότι το ίδιο έργο κάνουμε, εορτάζει ένας συνάδελφος, εορτάζει ένας ιεροκήρυξ, τι είπα, ένας ιεροκήρυξ; Όχι, εορτάζει ο ιεροκήρυξ, εορτάζει ο κορυφαίος των ιεροκηρύκων όλων των αιώνων.

Εορτάζει ο Βασιλεύς του Άμβωνος, εορτάζει ο Ιωάννης ο Χρυσόστομος, του οποίου εμείς δεν είμεθα εις θέση να λύσουμε τον ιμάντα των υποδημάτων. Και όπως μεταξύ των ωδικών πτηνών, τα οποία ψάλλουν εις τα πυκνά δάση, από όλα τα πουλιά του δάσους, εκείνο που ψάλλει, άδει μελωδικότερον όλων είναι η αηδών.

Και όπως μεταξύ όλων των ευγενών μετάλλων που κρύπτουν στα βάθη της γης, το ευγενέστερο απ' όλα είναι ο χρυσός, έτσι και μέσα στην ιστορία του άμβωνος υπερέχει όλων των ιεροκηρύκων, όλων των ρητόρων του άμβωνος υπερέχει ένας και μόνον, ο αθάνατος Χρυσόστομος.

Αυτός είναι η κιθάρα του πνεύματος, αυτός είναι το αηδόνι της Εκκλησίας, το αθάνατο. Αυτός είναι ο Χρυσούς, έτσι ονομάσθη, ο Χρυσούς στην γλώσσα, ο Χρυσόστομος. Να τον εγκωμιάσουμε, να τον επαινέσουμε; Μόνο στα παλιά τα χρόνια εμέτρησα 22 διδασκάλους και πατέρας Εκκλησίας έπλεξαν το εγκώμιόν του.

Σήμερα εορτάζει. Δεν θα έπρεπε σήμερα να εορτάζει. Κανονικώς θα έπρεπε να εορτάζει άλλη ημερομηνία. Θα έπρεπε να εορτάζει, ας τα ακούσουν μερικοί οι οποίοι είναι τόσο φανατικοί στο τυπικό, χωρίς να θέλω να καταργήσουμε το τυπικό.

Δεν πρέπει απόλυτα να προσκολληθούμε στα τυπικά. Έχει η Εκκλησία ελευθερία κινήσεως. Ότι δεν έπρεπε σήμερα να εορτάζει ο Ιερός Χρυσόστομος. Έπρεπε να εορτάζει 14 Σεπτεμβρίου. Διότι αυτή την ημέρα, καθ' την οποία η αγία του ψυχή εφτερούγησε εις τους αΰλους κόσμους, Αυτή το ημέρα, κατ' την οποία παράδειγε το πνεύμα του ο Ιερός Χριστός το 14 Σεπτεμβρίου Αλλά επειδή η ημέρα αυτή είναι η ημέρα μεγάλη, είναι η ημέρα παγκοσμίου χαράς και αγαλλιάσεως, Είναι η ημέρα της υψώσεως του Θεού Σταυρού δι' αυτό η Εκκλησία, καθώς έχει δικαίωμα, τονίζω και υπογραμμίζω αυτό το πράγμα, αλλά έχει σημασία που το υπογραμμίζω για αυτούς που καταλαβαίνουν, που θέλουν να καταλάβουν,

η Εκκλησία έχει το δικαίωμα να μεταθέσει ημερομηνίας. Και μετάθεσε την ημερομηνία αυτή από 14 Σεπτεμβρίου Της 13 Νοεμβρίου Και σκοπίμως ετοποθέτησε την εορτή της εκδημίας προς Κύριον την ημέρα της εκδημίας τώρα, 13, διότι αύριο είναι του Αγίου Φιλίππου και μεθαύριο αρχίζει, μας αξιώνει ο Θεός, να εισέλθουμε στην νηστεία των 40 ημερών, στην νηστεία των Χριστουγέννων, και μετά 40 ημέρας θα ακούσουμε το «Χριστός γεννάται» και το «Δόξα εν υψίστοις Θεώ και επί γης ειρήνη, εν ανθρώποις ευδοκία».

Ορθώς λοιπόν και σοφώς η Εκκλησία, η καλώς τα πάντα διατάξασα και ορίσασα. Καλώς, λέγω, η Ορθόδοξη Εκκλησία όρισε τώρα που είναι παραμονές, που είναι προπαραμονή της νέας νηστείας, του νέου αυτού αγώνος πνευματικού.

Καλώς όρισε να αρχίσει το στάδιο της νηστείας των Χριστουγέννων, να αρχίσει με τη σάλπιγγα τη χρυσή. Σαλπίζει ο Ιερός Χρυσόστομος στην αρχή του σταδίου, σαλπίζει το αιώνιο σάλπισμά του. Σαλπίζει και ζητεί ώτα, για να ακουστεί το κήρυγμά του.

Και το κήρυγμά του, 2.560 και άνω κηρύγματα διασώζονται μέχρι σήμερα. Αλλά αν όμως πάρεις όλα τα κηρύγματα του Ιερού Χρυσοστόμου ή αν όλα τα κηρύγματά του συνοψιστούν, μείνουν σε μία λέξη, η μία λέξη που σαλπίζει ο Ιερός Χρυσόστομος μέσα από όλα τα κηρύγματά του είναι μία και μόνο.

Μία που ομολογώ, όχι εν ταπεινολογία αλλά εν πραγματική συναισθήσει, μια λέξη που εγώ παρόλα τα 53 μου χρόνια δεν έχω ακόμη καταλάβει. Εσείς θα την έχετε νοήσει. Μια λέξη που είναι μια επανάσταση, η πιο αγιότερη επανάσταση του κόσμου, μια λέξη που ήρθε όλοι μας να την εννοήσουμε και η λέξη αυτή που συγκεφαλαιώνεται και συνοψίζεται ολόκληρο το κήρυγμα του Ιερού Χρυσοστόμου είναι το «μετανοείτε». Δυστυχώς μένουμε αμετανόητοι.

Αλλά, αδελφοί μου, πολλές είναι οι απόψεις εκ των οποίων δύναται να εξεταστεί η δράση και η ζωή και το κήρυγμα του Ιερού Χρυσοστόμου. Από όλας τας πλευράς, εγώ μία πλευρά θα θελήσω να αναπτύξω προς την αγάπη σας.

Και η πλευρά αυτή δεν είναι ο Ασκητής, δεν είναι ο Άγιος, δεν είναι ο Ρήτορ, δεν είναι ο άνθρωπος, ο εκείνος ο οποίος ετίμησε απλώς την Αγίαν η Μοναχησία, αλλά είναι και κάτι άλλο ο Ιερός Χρυσόστομος, είναι ο αναμορφωτής της κοινωνίας.

Και επ' αυτού θα ρίψουμε ολίγας σκέψεις.

Αναμορφωτής της κοινωνίας ο Ιερός Χρυσόστομος. Για να εννοήσουμε το έργο του ως αναμορφωτού της κοινωνίας πρέπει να παρουσιάσουμε το ιστορικό πλαίσιο, τας συνθήκας εκείνας υπό τας οποίας έδρασε και εδίδαξε ο Ιερός Χρυσόστομος.

Ποιο ήταν το περιβάλλον του εν μέσω του οποίου εκινήθη ο Ιερός Χρυσόστομος; Ο Ιερός Χρυσόστομος εγεννήθη, όταν έδυε, έδρασε, όταν έδυε ο Μέγας εκείνος αστήρ της Εκκλησίας, ο Μέγας Αθανάσιος. Έτσι είναι στην Εκκλησία, ένας δύει, άλλος ανατέλλει.

Όπως στον Ουρανό άλλα αστέρια βασιλεύουν και άλλα χαμηλώνουν και άλλα φθάνουν προς τη Δύση και άλλα ανατέλλουν, έτσι και ο Ουρανός της Εκκλησίας μας έχει αστέρια, άλλα βασιλεύουν, άλλα ανατέλλουν, ούτω και στην εποχή του όταν πλέον εβασίλευε ο αστήρ της Αλεξανδρείας, ο Μέγας Φωστήρ της Εκκλησίας, ο Μέγας Αθανάσιος, τότε ανήρχετο τον Ιερόν Άμβωνα της Αντιοχίας ο Ιερός Χρυσόστομος.

Έζησε τον 4ο αιώνα, έζησε εις μίαν από τις μεγαλύτερας πόλεις του αρχαίου Ελληνισμού, έζησε εις την Αντιοχία. Οποία ήταν η κατάσταση της Αντιοχίας κατά την εποχή του Ιερού Χρυσοστόμου;

Στο στόμο, με ενδιαφέρει κυρίως η θρησκευτική πλευρά, η θρησκευτική σύνθεση της κοινωνίας. Η πόλη εκείνη είχε περίπου 200.000 κατοίκους. Η μισή ήτανε χριστιανοί, η άλλη μισή ήτανε ειδωλολάτρες. Και μεταξύ των δύο μεγάλων παρατάξεων, εκεί εις το κέντρο, μία ισχυρά παράταξη, μία ισχυρά κοινότης, μία κοινότης των Εβραίων.

Και λόγω πείσμονος αντιστάσεως των Ιουδαίων οι οποίοι κατηγορούν την χριστιανική θρησκεία, και λόγω υπάρξεως σχισμάτων και αιρέσεων μέσα εις την πόλη της Αντιοχίας, οι χριστιανοί της εποχής του Χρυσοστόμου δεν ήσαν πλέον στο ύψος των χριστιανών των πρώτων αιώνων.

Είχαν υποστεί την επίδραση τη βλαβεράν του περιβάλλοντος. Και ο Ιερός Χρυσόστομος ήθελε να απαλλάξει την κοινωνία της Αντιοχίας, την χριστιανική κοινωνία, από όλα τα ελαττώματα τα οποία απέκτησε εκ της συγκοινωνίας και επαφής με τ' άλλα στοιχεία.

Ήθελε την κοινωνία αμιγή, ήθελε την κοινωνία μια κοινωνία ιδεώδη, μια κοινωνία στην οποία να επικρατεί απολύτως το θέλημα του ουρανίου Πατρός. Ήθελε μια κοινωνία βασιλείαν Ιησού του Ναζωραίου, ήθελε μια κοινωνία κράτος Θεού, ήθελε μια κοινωνία αγγελική, ήθελε να φέρει τα άστρα κάτω στη γη, ήθελε τη γη να την κάνει ουρανό.

Βλέπων ότι η κοινωνία απείχε μακράν από το ιδεώδες το οποίο εμόρφωσε δια της μεγάλης μελέτης των Αγίων Γραφών και της καθαρότητας της καρδίας του. Βλέπων ότι το ιδανικό αυτό απείχε, ότι ήταν μακράν όπως τα άστρα, δεν ήταν από εκείνους τους τύπους που απογοητεύονται, δεν έλεγε: «Ωχ, αδερφέ, εγώ θα διορθώσω το Ρωμαίικο;» Ακούς και λένε σήμερα, ναι, κουβεντιάζεις με διαφόρους ανθρώπους, με αρχιερείς, με αρχιμανδρίτες, με κληρικούς, με λαϊκούς, με αξιωματικούς, με αυτούς: «Ωχ, αδερφέ», σου λέει, «εγώ θα διορθώσω το Ρωμαίικο; Τα παραδέχομαι, πάτερ, σωστά είναι αυτά που λες».

«Σωστά είναι αυτά που γράφεις. Εγώ θα διορθώσω;» Δεν ξέρω άλλο σατανικό ρήμα από αυτό το ρήμα. Σατανικό ρήμα. «Όχι, αδερφέ, εγώ θα διορθώσω το Ρωμαίικο;» Τι έλεγε ο Χρυσόστομος; Ο Χρυσόστομος επίστευε, πίστευε ότι και ένας άνθρωπος ακόμη, όταν μέσα στην καρδιά του έχει φωτιά του ουρανού, του ουρανού, όχι φωτιά της γης, όχι φωτιά του Άδου, όχι φωτιά παθών και κακιών και ελαττωμάτων. Όταν αυτός ο άνθρωπος, ο ένας, έχει μέσα καρδιά, έχει μέσα φωτιά του ουρανού, δύναται να συντελέσει τα μέγιστα εις την ανόρθωσιν και αναμόρφωσιν της κοινωνίας.

Επίστευε ο Ιερός Χρυσόστομος ότι δέκα, «Δώστε μου», λέγει, «δώστε μου δέκα ζωντανούς, δώστε μου δέκα πυρήνου ζηλωτάς χριστιανούς», φώναζε μέσα από το άμβωνος Αντιοχίας, «δώστε μου δέκα τέτοιους χριστιανούς, οι δέκα θα γίνουν είκοσι, οι είκοσι θα γίνουν σαράντα, οι σαράντα θα γίνουν ογδόντα, οι ογδόντα θα γίνουν διακόσιοι, οι τριακόσιοι θα γίνουν χίλιοι, οι χίλιοι θα γίνουν ολόκληρος η πόλις και ολόκληρος η Υπόλοιπης, θα γίνει ορόκρουση κομμένη.

Επίστευε ότι το Ευαγγέλιο είναι όπως τη ζύμη και όπως μια βροθιά ζυμάρι, ένα μικρό, μια μικρά ποσότη ζυμαριού τη ρίχνεις μέσα στη σκάφη, μες στο άλευρο, σε μεγάλη ποσότη αλεύρου και ένα απλώς, μια μικρά ποσότη ζύμης φθάνει να ζυμώσει, να μεταδώσει τας ιδιότητάς του εις μια μεγάλη ποσότη αλεύρου.

Έτσι επίστευε ότι το Ευαγγέλιο είναι ζύμη, είναι πόλη. Είναι πνευματική δύναμη που επιδρά και μεταμορφώνει. Επίστευε ακόμη ο Χρυσόστομος, συχνά εδιάβαζε τον Ισαΐα τον Προφήτη. Ένας από όλους τους προφήτες, από όλους τους Αποστόλους, ηγάπα τον Απόστολο, τον Απόστολο Παύλο.

Από όλους τους προφήτες, ηγάπα ιδιαίτερα τον Ισαΐα τον Προφήτη. Συχνά, στα ρητά του, υπάρχει ένα όραμα μεγάλο. Ένα όραμα που εγώ το πιστεύω με τον Χρυσόστομο και το πιστεύω με τους Πατέρες της Εκκλησίας ότι θα γίνει πραγματικότης.

Πότε; Όχι, όχι, όχι, όταν όλα τα πνεύματα εξεγερθούν εις μιαν ιερά και αγία επανάσταση δια μια νέα κοινωνία, δια ένα κράτος Θεού. Τι λέγει ο προϊσαΐας, ο Ισαΐας οκταφούσια χρόνια βλέπουν την κοινωνία να διάρχεται επικείρα στα άδεια και φάσεις, βλέπει ότι το τέλος της κοινωνίας, η κοινωνία είναι συνεχώς εξελισσομένη δια πολέμων, δια εμφυλίων σπαραγμών, μπροστά προχωράει, προχωράει.

Το τέρμα της ανθρωπίνης κοινωνίας είναι το όραμα του Ισαΐου. Το όραμα του Ισαΐου τι λέγει; Λέγει ο Ισαΐας: Ότι θα έρθει η μέρα που θα βοσκήσει στον κάμπο. Θα έρθει η μέρα που θα βοσκήσει στον κάμπο λύκος με αρνί.

Λύκος με αρνί, είναι ποτέ δυνατόν να βοσκήσει κάτω στον κάμπο, στο χορτάρι; Είναι ποτέ δυνατόν να βοσκήσει λύκος με αρνί; Δύσκολο, αλλά αυτό θα γίνει. Θα βοσκήσει αδερφικά, αγαπημένα, ο λύκος με το αρνί, δηλαδή ο αίσθημα θρηνοευόμενον, ο λύκος θα γίνει αρνί και τότε πλέον θα επέλθει η ειρήνη, η μία πίστη, η ποίμνη, υπό του ποιμένα Χριστόν. Αυτά επίστευε, τα πίστευε ακραδάντως και αγωνίζεται ανενδότως και πεισμόνως για να μεταδώσει το πυρ της καρδίας του.

Τα μέσα, ποιο μέσο είχε, τι μέσο είχε, μέσο όπλων ή το άόπλος Κι όμως ήταν περισσότερο από όλους οπλισμένος. Όπλον του δεν ήταν υλικά όπλα, όπλο του ήταν ο λόγος του Θεού. Ήταν η ρομφαία του πνεύματος.

Λέγει κάπου: Δεν κρατώ, λέει, στα χέρια μου μαχαίρι. Δεν κρατώ στα χέρια μου σίδερο πεπυρωμένο. Κρατώ στα χέρια μου κάτι ανώτερον, κρατώ το λόγο του Θεού, σιδήρου τομώτερον.

Ούτω μάτερον, κρατούσες τα, είτε ο λόγος, ο λόγος του Χρυσοστόμου, άλλοτε ήτο το ρυάκιον που έρρεε ομαλώς και επότιζε, άλλοτε ήτο η δρόσος αερμόν, άλλοτε ήτο το βάλσαμο παρηγορίας, άλλοτε ήτο ο καταρράκτης που κατέπληττε ορμητικός, άλλοτε ήτο ο ποταμός Αλιάκμων που έρρεε τα κύματά του, άλλοτε όμως ήτο ο κεραυνός, αστροπελέκι, από το στόμα του έφευγαν φωτιές και ο ρεκτικός και βρισκόταν σε μια κατάσταση εξέλων, μπορούμε να πούμε, από πνευματικής μανίας όταν έβλεπε το κακό και την αδικία και την ασπλαχνία να θριαμβεύουν μέσα στον κόσμο. Κρατούσε στα χέρια του μαστίγιο. Είναι στιγμές που δεν χρειάζονται καταπλάσματα. Εγώ διαφωνώ, και το τόνισα και στα συνέδρια των ιεροκηρύκων, και παντού διαφωνώ με την τακτική του άμβωνος. Αν πρόκειται να ανεβαίνουμε στον άμβωνα, να ερμηνεύουμε απλώς το Ευαγγέλιο, τον Απόστολο, χωρίς να κοιτάζουμε την κοινωνία, δεν χρειάζεται τέτοιο κήρυγμα. Ας διαβάσουν τα κυριακοδρόμια του Θεοτόκη.

Και είναι τα άλλα. Δεν μπορούμε να φτάσουμε εμείς στην Θεοτόκο, δεν μπορούμε να φτάσουμε να μην νιώθει, αλλά το κήρυγμα έχει σημασία από της πλευράς αυτής, ότι πρέπει να ρίψουμε μια ματιά στην κοινωνία και να είμαστε εκεί εμείς οι θέσεις να γίνουμε μάρτυρες εναντίον της αδικίας, εναντίον της ασπλαχνίας, εναντίον όλων των κακών που λυμαίνονται την ανθρωπίνη κοινωνία.

Η κοινωνία η τονιστέρει και όπως ο γιατρός ο καλός κάνει χειρουργικές επεμβάσεις, και όπως ο καλός γιατρός εκείνο που τον διακρίνει είναι η διάγνωση, διότι μπορεί ένας γιατρός να ξέρει πολλά, να πήγε στο Παρίσι, να πήγε στο Βερολίνο, να πήγε παντού, και μπορεί ένας άλλος να έχει ολιγότερες γνώσεις, αλλά κάνει καλή διάγνωση, γιατί πολλοί άρρωστοι είναι στον τάφο από κακή διάγνωση. Ούτω πως και ο Χρυσόστομος είχε διάγνωση, διότι έκανε διάγνωση.

Είχε διάγνωση των νόσων της κοινωνίας και άρχισε τη θεραπεία της κοινωνίας όχι από τα φύλλα, όχι από τα κλαδιά, έσκαψε βαθιά και βρήκε τις ρίζες από τας οποίας προέρχεται είτε το καλό είτε το κακό και εστράφη προς τας ρίζας, προς την ανόρθωση, προς την ανακαίνιση των ριζών.

Και ποιες είναι οι ρίζες; Οι ρίζες της κοινωνίας. Άμα η ρίζα είναι καλή, και το δέντρο μου θα είναι καλό. Άμα η ρίζα σαπίσει, θα σαπίσει και ο καρπός. Δώστε μου ένα δέντρο που κάτω η ρίζα είναι υγιής, είναι απαλλαγμένη μικροβίων, είναι αμόλυντος, καθαρή ρίζα. Δώστε μου μια ρίζα και απάνω το δέντρο μου θα θάλλει και θα παρουσιάζει ανθούς και καρπούς. Εάν η ρίζα είναι καλή, και οι καρποί θα είναι καλοί. Η ρίζα από την οποία προέρχεται το σάπιο ή το καλό, η ρίζα προς την οποία εστράφη ο Χρυσόστομος, είναι οι σπουδαιότερες ρίζες. Μια κοινωνία έχει πολλές ρίζες, πολλές. Δεν είναι μια μόνο ρίζα, όπως το δέντρο έχει μια ρίζα, αλλά έχει και άλλες ρίζες μέσα. Λοιπόν, οι ρίζες, μια από τις σπουδαιότερες ρίζες που έστρεψε την προσοχή του, έκανε πολλά κηρύγματα. Αυτός ο ασκητής, αυτός που δεν εγνώρισε γυναικεία ηδονή, αυτός που δεν εγνώρισε γυναίκα, αυτός που έζησε παρθένος όντως, αυτός που έζησε μες στις σπηλιές, αυτός, θαυμάζει κανείς το μέγεθος της διανοίας του, της μεγαλοφυΐας του, της αντιλήψεως των προβλημάτων των κοινωνικών.

Αυτός λοιπόν ο ασκητής ήτανε εκείνος ο οποίος έστρεψε την προσοχή του προς τη ρίζα. Και η ρίζα, ποια είναι η ρίζα; Είναι ο γάμος. Είναι η οικογένεια. Τι από την οικογένεια;

Η οικογένεια, ναι. Και τι έλεγε ο Χρυσόστομος για την οικογένεια; Δεν άρχισε από τα μοναστήρια, μολότερση της, άρχισε από μέσα από το σπίτι. Τι εφρόνει για το σπίτι; Τι έλεγε για την οικογένεια; Θα χρειαζόμασταν κηρύγματα πολλά να ομιλήσουμε. Ποια γνώμη, τι γνώμη είχε ο Χρυσόστομος για την οικογένεια; Εφρόνει ότι η οικογένεια ίσον... Τι ίσον; Τι ίσον; Δώστε μου τεμπεσίρι, δώστε μου έναν πίνακα να γράψω. Ας το γράψετε στην καρδιά σας.

Ευαγγελισμός. Τι είναι ο οίκος, το χριστιανικό σπίτι, τι είναι, ίσον για το Χρυσόστομο, ΙΣΟΝ

ΕΚΛΙΖΙΑ, πρέπει να φτιάσεις στο σπίτι σου εκκλησία, τι εννοούν σε λέγουν εκκλησία Απλώς εικονίσματα και κάτω από τα εικονίσματα να βλασφημάει ο άνδρας και η γυναίκα και να οργιάζουν; Κάτω από τις εικόνες, αν πρόκειται να οργιάζεις, κάψε τις εικόνες από κει και πέρα.

Δεν μπορεί να είναι τέτοια τιμή αν έχετε μέσα στο σπίτι, έβαλες καντήλα, έβαλες Αγίου Νικόλαο, έβαλες Αγίου Δημήτριο, να έχεις κάτω από τα μάτια και όχι να οργιάζεις κάτω από τα μάτια των Αγίων, γίνεσαι θεοπαίκτης.

Λοιπόν, οίκος, σπίτι ίσον, ίσον εκκλησία. Δηλαδή απλούστερα ότι άρχισε από το γάμο. Ο γάμος, ο γάμος, επίστευε ο Ιερός Χρυσόστομος ότι ο γάμος είναι μυστήριο, ιερόν μυστήριον. Επίστευε ότι εκείνο που ενώνει άνδρα και γυναίκα, εκείνο που ενώνει άνδρα και γυναίκα, δεν είναι τα λόγια τα κούφια, τα λόγια τα μάταια, τα λόγια τα σαχλώδη.

Δεν είναι τα αισθήματα, τα ανεμώλια, δεν είναι εκείνο που ενώνει τον άνδρα και γυναίκα, δεν είναι η ωραιότης, το κάλλος το σωματικόν που ως τ’ άνθη φεύγει και απόλλυται, δεν είναι δεσμός εκείνο που ενώνει άνδρα και γυναίκα, δεν είναι το χρήμα, τα τριάκοντα αργύρια του Ιούδα, όχι!

Εκείνο που ενώνει άνδρα και γυναίκα είναι η αρετή, η αρετή του ανθρώπου, πολύ περισσότερο η αρετή της γυναίκος, της οποίας το κάλλος είναι άφθαρτο.

Πόσοι γάμοι, λέγει ο Ιερός Χρυσόστομος, πόσοι γάμοι είναι στο ύψος αυτό που ήθελε να υψώσει το μυστήριον ο Ιερός Χρυσόστομος; Ολίγοι. Οι περισσότεροι νέοι, έλεγε ο Χρυσόστομος, οι περισσότεροι νέοι δεν κοιτάζουν να πάρουν νοικοκυρά, δεν κοιτάζουν να πάρουν κορίτσι το οποίο να μπορεί να δημιουργήσει οικογένεια, νοικοκυριό, να φέρει στον κόσμο παιδιά, αλλά οι περισσότεροι νέοι κοιτάζουν να βρουν πλουσίαν νύφη.

Όχι, λέγει, εύτροπον γυναίκα, αλλά εύπορον γυναίκα. Και ο Ιερός Χρυσόστομος ήταν εναντίον των προικοθήρων, εναντίον της προικός, εναντίον της εκμεταλλεύσεως του γυναικείου πλάσματος. Ο Ιερός Χρυσόστομος δεν ήθελε κατά αυτόν τον τρόπο να γίνονται γάμοι.

Δυστυχώς στο σημείο αυτό η ελληνική κοινωνία. Μία από τις πληγές της δυστυχίας του έθνους. Το έγραψα, το κήρυξα, έχω βγάλει αρκετές σπίθες απάνω στο θέμα αυτό. Έως ότου ζω θα το πολεμώ αυτό. και ελπίζω ότι όχι στα σημερά μου, αλλά με τα έκτη ημέρα θα έρθει η Άγια ημέρα που κάποιος τέλος πάντων που θα κυβερνά το έθνος μας, κάποια μέρα Άγια θα έρθει, που θα υπογραφεί ένα διάταγμα: απαγορεύεται η προίκα στην Ελλάδα.

Θα είναι η μέρα Αγία αυτή, η μέρα Αναστάσεως. Είναι έστως. Φέσαι ρώτησα κουβέντιζε μένα και έμαθα εδώ στην πόλη, τη μικρά πόλη, ότι απάνω από 200 κορίτσια κατήντησαν γεροντοκόρες. Κορίτσια άξια, κορίτσια τιμημένα, κορίτσια που μπορούσαν να φτιάσουν οικογένεια.

Γιατί; Λείπουν τα κάλλη; Όχι. Λείπει νοικοκυρά; Όχι. Υγεία; Όχι. Έχουν όλα. Παραπάνω από άλλες. Τι φταίει; Τα τριάκοντα αργύρια του Ιούδα. Θεωρώ εμπαιγμό τα χιλιάρια των προικοδοτήσεων. Όχι. Το κακό πρέπει να μπει βαθύτερα.

Ζητούμε μια επανάσταση Αγία. Ζητούμε να καταργηθεί η προίκα, αυτή η λερναία ύδρα, η οποία απομυζά και η οποία φέρνει τον οικογενειάρχη και εις κλοπάς και εις απάτας και εις εγκλήματα και να βγάζει παιδιά της Ελλάδος να φεύγουν μακριά για να κάνουν την προίκα του κάθε αθλίου υποκειμένου που θέλει να πλουτήσει με τον ιδρώτα των άλλων ανθρώπων.

Δυστυχώς, στον αγώνα αυτόν εναντίον της προικός συναντώνται πολλά εμπόδια. Αλλά εγώ παρηγοριά έχω τον Ιερό Χρυσόστομο. Όταν με διώκουν, όταν αισθάνομαι διωγμό, η μόνη μου παρηγοριά είναι να ανοίγω τον Χρυσόστομο και να διαβάζω τα κεφάλαια εκείνα τα οποία ο Ιερός Χρυσόστομος ετόνισε περισσότερον απ' όλα.

Εναντίον της προικός ο Ιερός Χρυσόστομος, εναντίον των αθλίων προικοθήρων, εναντίον των εθίμων εκείνων, των ειδωλολατρικών εθίμων που αλλοίωναν και μετέτρεπαν το μυστήριο του γάμου σε πράξη εμπορική. Ή το ακόμα, προσέξετε, ήταν ο Ιερός Χρυσόστομος εναντίον, τι εναντίον ήταν; Εναντίον της μνηστείας, της μνηστείας, της μνηστείας εναντίον του αρραβωνιάσματος; Όχι εναντίον της μνηστείας, όχι, εναντίον της μακράς μνηστείας. Δεν έχω καιρό να σας φέρω μια θαυμασία ομιλία, διότι ήταν βαθύς κοινωνιολόγος και αναμορφωτής της της κοινωνίας και ασχολείται με το θέμα αυτό. Απεφάσισες να παντρέψεις την κόρη σου, λέει, τα έμπα έβγα, γρήγορο γάμο, γρήγορο γάμο.

Οι πολλοί μην είναι αυτά τα ραβονιάσματα που βαστάνε μήνες και χρόνια είναι απέσφαιρα. Δεν είναι τα συνιστά η Χριστιανική ηθική. Το έμπα έβγα είναι του διαβόλου. Αυτά λέγει ο Ιερός Χρυσόστομος. Πώς συγκινήθηκα.

Συγκινήθηκα. Συγκινήθηκα. Πάντα, μες στην καρδιά μου, το ποντιακό στοιχείο το εκτιμώ. Αν και αυτοί τώρα τελευταίως υπέστησαν αλλοιώσεις που τους μετέβαλαν άρνημα. Πάντως όμως, μες στην ψυχή των Ποντίων υπάρχει ένας αγνός, καθαρός πατριωτισμός και ρίζες χρυσοστομικές.

Όταν την προηγουμένη Κυριακή επήγα στο Κλήτος, στο Χαϊναρλή,

μετά κουβέντιασα με κάτι ηλικιωμένους και μου είπανε ότι εδώ, λέει, στον τόπο, εδώ στο χωριό μας, έχουμε ένα έθιμο. Ποιο έθιμο; Αρραβωνιάζουμε το παιδί μας, το κορίτσι μας, μέσα σε 10 to 20 μέρες τελείωσε, στέφανα.

Το έχουμε πάρει από τους γονείς μας και αυτοί το πήραν από τον Ιερό Χρυσόστομο και τον Μέγα Βασίλειο και από τους δασκάλους της Εκκλησίας. Αυτός ήταν. Εναντίον λοιπόν του γάμου που είναι πράξη εμπορική, εναντίον των εθίμων των εμπορικών, εναντίον της μακράς μνηστείας, εναντίον του γάμου που γίνεται αγέρος για να φυλαχτεί η νύφη. Καθαρά τι γάμος είναι αυτός.

Δεν έχω καιρό τώρα να σας τα εξηγήσω αυτά και ο Δεσπότης σας και ο ιεροκήρυκας και όλοι εδώ μέσα θα σας εξηγήσουν. Τα έχετε ακούσει. Από εμένα δεν πρέπει να σας πω τίποτα νεότερο. Ούτε από εμένα άρχισε το Ευαγγέλιο, ούτε σε εμένα θα τελειώσει. Γάμος είναι αυτός. Γάμος.

Ευχή, Ανάσταση, να είναι παντρεμένος 150 φορές και να χιωάνε δέχτατος την αξία να παραπαρηκορεί τις 100% αγνών. Δεν υστέσαι να αυτόν, εάν ο χοίρος μπορεί να εκτιμήσει τα λουλούδια του κήπου, αλλά μπορέσει και ένας τέτοιος χοιρώδης τύπος να εκτιμήσει τα λουλούδια της παρθενίας και της τιμής μιας οικογενείας. Γάμος. Δυστυχισμένοι οι πατεράδες που έχετε κορίτσα, προτιμάτερο να το πάρετε ο κορίτσας, να το βάλετε σε ένα λάκκο γεμάτο ασβέ, να το ρίξετε, πρέπει να το βάλετε σε έναν νέο σήμερα, ο οποίος έχει παντρευτεί 150 φορές. Αν μπορέσει αυτός να εκτιμήσει αγνότητα, αν μπορέσει να εκτιμήσει αυτός ο άνθρωπος του στάβου και της διαφοράς, αν είχα εξουσία, αν είχα εξουσία πνευματική στα χέρια μου, τέτοιους γάμους εγώ δεν τα υπέραφα. Δεν τους υπέραφ Θα έχω εκεί κατάσταση να είναι παντρεμένος 150 φορές και να έχει ο ανεδέστατος την αξία να παραπαρικορεί τις 100% αγνών. Δεν υπήρξε αυτόν εάν ο χείρος μπορεί να εκτιμήσει τα λουλούδια του τσίπου, αλλά μπορεί και ένας τέτοιος χειρόδης τύπος να εκτιμήσει τα λουλούδια της Σπαρτανιάς και της τιμής μιας οικογένειας. Τέτοιους γάμους εγώ δεν τα υπέγραφα. Δεν τους υπέγραφα. Δεν τα υπέγραφα εγώ γάμους τέτοιους. Άρχιε και η κατάσταση να είναι παντρεμένος 150 φορές και να έχει ο ανεδέστατος την αξία να παραπαρικορεί τις 100% αγνών. Δεν υστέσαι να αυτόν, εάν ο χείρος μπορεί να εκτιμήσει.

Επίσης ο Ιερός Χρυσόστομος έστρεψε την προσοχή του πολύ στην ανατροφή των παιδιών και έχει κάνει μια ωραία πραγματεία, μια ωραία ομιλία επάνω στο ζήτημα κατά ποιον τρόπο πρέπει οι γονείς να ανατρέφουν τα παιδιά τους.

Λέγει κάπου ο Ιερός Χρυσόστομος, λέγει: Παντρεύτηκες, πότε θα σε ονομάσω μάνα; Άκου τι λέει ο Χρυσόστομος, όχι εγώ. Πότε θα σε ονομάσω μάνα;

Υπάρχει πιο γλυκιά λέξη από τη λέξη μάνα; Υπάρχει πιο έτσι μεγαλόπρεπο από τη λέξη πατέρα; Και ο Θεός Πατέρας λέγεται. Και η οικογένεια μέσα είναι ένα αντίγραφο του ουρανού, του παραδείσου είναι. Στον οίκον του πατρός μου μοναί πολλαί εισίν.

Λοιπόν, πότε εσένα, γυναίκα, θα σε ονομάσω μάνα; Δεν θα σε ονομάσω μάνα, λέει ο Χρυσόστομος, όταν γεννήσεις, ούτε εσένα, άντρα, θα σε ονομάσω πατέρα όταν γεννήσεις, γιατί το να γεννήσεις είναι το ευκολότερο πράγμα στον κόσμο, γιατί γεννούν, είναι μέσα στα ένστικτα, το ένστικτο μέσα της αναπαραγωγής είναι φυτευμένο, ριζωμένο εις όλη τη ζωολογική κλίμακα από τα μεγαλύτερα ζώα έως τα μικρότερα και το να γεννήσεις, γεννάει και η αρκούδα, γεννάει και το λιοντάρι, γεννάει και ο λύκος, γεννάνε και όλα τα άγρια θηρία με τη μεγαλύτερη ευκολία, γιατί στην έμειξη μέσα στο βάθος αυτής της υποθέσεως το θέλει πρώτη συντονή στον Κύριο.

Δεν θα σε ονομάσω μάνα γιατί γεννάς, ούτε θα σε ονομάσω, λέει, πατέρα διότι γεννάς. Θα σε ονομάσω μάνα γιατί από το κομμάτι το κρέας που πιάσεις στα χέρια σου το κάνεις άγγελο, και εσύ ο πατέρας απάνω στο παιδί σου αυτό βάλεις την εικόνα σου, την εικόνα του Χριστού, και γίνει πολίτης.

Αν πρόκειται να γενοβολάς απλώς, προτιμότερα να μη γενοβολάς. Όχι διότι των αντίοντων, όχι εναντίον της τεκνογονίας, μην παρεξηγηθούμε. Αλλά ήθελε τον πατέρα να είναι πατέρας, πραγματικός πατέρας που να αφήσει διαδοχή.

Γιατί πολλοί από εσάς θα πεθάνετε στον κόσμο αυτόν και άμα δεν έχετε παιδιά καλά, μέρα νύχτα θα βλαστημώνε το μάρτι μάχη του Πατέρα που τα γέννησε, Ευχή,

Και να το βάλεις επάνω στις εικόνες, να το έχεις εκεί. Όχι! Κάθε βράδυ, λέει, εσύ πατέρα, προτού να κοιμηθούν τα παιδιά, πάρε τη γυναίκα και ανοίξτε μια σελίδα, να διαβάσετε το Ευαγγέλιο, να προσπαθήσετε να εφαρμόσετε μέσα αυτά τα οποία λέει το Ευαγγέλιο.

Και λέει: όπου Ευαγγέλιο, διάβολος δεν μπορεί να σταθεί. Όπου είναι το Ευαγγέλιο που διαβάζετε, εφαρμόζετε, εκεί δεν μπορεί να μπει ο χαραμάντης, δεν μπορεί να μπει ο διάβολος μέσα σε τέτοιο σπίτι. Αλλά αδερφοί μου, εζήτη, ας σταματήσουμε στο σημείο αυτό και ας ρίξουμε, εζήτη λοιπόν τη ρίζα της οικογενείας να την θεραπεύσει.

Αλλά εκτός της ρίζας αυτής, παραπλεύρως, ο Ιερός Χρυσόστομος επρόσεχε ένα άλλο σημείο. Ότι δεν φτάνει μόνο η οικογένεια, δεν φτάνει ο πατέρας και η μάνα, αλλά πρέπει να βοηθήσει η κοινωνία. Και η κοινωνία διαφθείρεται. Πολλά είναι τα αίτια που διαφθείρουν την κοινωνία.

Αλλά εκείνο που διαφθείρει την κοινωνία, τα παιδιά, γιατί τα παιδιά, λέει, προσέξτε τα παιδιά. Προσέξτε, δυο πράγματα στα παιδιά να προσέξετε: τα αυτάκια τους και τα ματάκια τους.

Να μην βλέπουν τα ματάκια τους, τι δεν βλέπουν το άγγελο της γης. Αχ, αχ, αχ, αχ, τι βλέπουν, τι ακούν τα αυτάκια τους τώρα με το αυτό, με το ραδιόφωνο; Μα δεν υπάρχει κάποιος Έλληνας κάτω στην Αθήνα να το κλείσει; Είναι ραδιόφωνο Ελλάδος αυτό; Μα μόνο εγώ τα αισθάνομαι; Εγώ είμαι τρελός και εσύ; Τι είναι αυτό κάτω το ραδιόφωνο που κουλούνε κάθε βράδυ τα παιδάκια και ακούνε εκεί; Το ραδιόφωνο της Ελλάδος είναι αυτό;

Μα τέτοιο ραδιόφωνο που σκορπάει την κοπριά σε όλη την Ελλάδα δεν το έχει ούτε η Μόσχα, δεν το έχει τέτοιο ραδιόφωνο, ούτε το Λονδίνο, ούτε καμία πόλη. Μόνον όταν είναι εκλογές, κινδυνεύει η θρησκεία, κινδυνεύει η πατρίδα, κινδυνεύει η οικογένεια.

Μη μου τα λέτε αυτά τα πράγματα, μη μου τα λέτε εσείς, οι ειδίτες, οι υπερασπιστές των μεγάλων και υψηλών ιδανικών, Τα οποία εν τυπράξη δεν τα εφαρμόζεται και προσεάζεται ασυνέπειαν, εγκληματική.

Αλλά δεν υπάρχει επίσημη Εκκλησία να φτιάξει ένα ραδιόφωνο, να φτιαχτεί στα πλευρά. Δεν υπάρχει. Αν υπήρχε, θα είχε φτιάξει και ραδιόφωνο και εφημερίδα και κινηματογράφους και θέατρα δικά της και θα ξέπλυνε σαν κύμα πελώριο όλη αυτή τη βρωμιά που υπάρχει μέσα στο Ελληνικό Βασίλειο.

Στην εποχή του λειτουργούσαν θέατρα και μαζεύονταν γύναια αμαρτωλά. Και τα γύναια αυτά, τα αμαρτωλά, χόρευαν τους πλέον ανήθικους χορούς. Αλλά ήταν θέατρα και ήταν τα θέατρα και οι χοροί. Αλλά από τ' άλλο μέρος ήταν και ο Χρυσόστομος.

Πω πω πω πω. Τι κηρύγματα είναι εκείνα εναντίον των θεάτρων, εναντίον των χορών! Θα μείνει ιστορικό αυτό που λέγεται ο Χρυσόστομος.

Βασιλεία των Ουρανών, Γέννησης της Θεοτόκου, Δευτέρα Παρουσία, Ευαγγελισμός, Ησύχιος ο Πρεσβύτερος, Ευχή. Εγώ πάω στο θέατρο, πάω στους χορούς, δεν βλάπτομαι. Ανεβαίνει επάνω ο Χρυσόστομος και τον παραλαμβάνει αυτόν τον υποκριτάκο και του λέει εδώ, όλο το κήρυγμα αυτό: «Δεν βλάπτεσαι, δεν βλάπτεσαι, δεν βλάπτεσαι, λέει εσύ;» Μα ένα από τα δυο θα είσαι: ή αναίσθητος θα είσαι ή θα έρθεις από άλλον κόσμο, από άλλη πάστα θα είσαι.

Δεν θα έχεις νεύρα, δεν θα έχεις αίμα, δεν θα έχεις συγκινήσεις, δεν θα έχεις μέσα σεξουαλικά στοιχεία, δεν θα έχεις τίποτα απολύτως. Α, λέει, αν είσαι τέτοιος άγγελος, ναι, δεν βλάπτεσαι, λέει. Αν μπορεί, αν μπορεί, λέει ο Χρυσόστομος, Το χορτάρι να γείξει, το ξερό χορτάρι να γείξει τη φωτιά να μην καεί τότε μπορεί και ο νέος να πάει μέσα στα θέατρα και η νέα και να μην καεί, να μην γίνει παρανάλωμα του πυρός της αμαρτίας.

Ο Σαματίας.

Εναντίον, αλλά δεν ήταν μόνο θεωρία ο Χρυσόστομος. Ο Χρυσόστομος δεν ήταν μόνο θεωρία. Τι ήταν ο Χρυσόστομος; Ο Χρυσόστομος τους ειδοποίησε.

Όποιος πατήσει, πατήσει. Έβαλε τους ιερείς και κάθισαν απ' έξω από τα θέατρα και τους σημείωσε όλους αυτούς, ιδίως δε τους μεγάλους και ισχυρούς, τους σημείωσε και τους ειδοποίησε ότι εάν τυχόν εξακολουθείτε να πηγαίνετε στα θέατρα αυτά, εγώ θα σταθώ στην πόρτα της Εκκλησίας και δεν θα σας αφήσω να μπείτε στην Εκκλησία.

Δεν θα σας δώσω, κόβω το χέρι μου, λέει ο Χρυσόστομος, παρά να σας δώσω τη Θεία Μετάληψη. Δεν θα σε κοινωνήσω. Θα έρθουν Χριστούγεννα, θα έρθουν Πάσχα, θα κοινωνήσουν όλοι, μα εσείς που είστε θεατρόφιλοι δεν θα κοινωνήσετε.

Ήτο λοιπόν εναντίον των ανήθικων θεάτρων και παραστάσεων και ορχήσεων και διασκεδάσεων, μια άλλη πληγή της κοινωνίας.

Η κοινωνία, εναντίον της οποίας έστραφε ο Ρώσος Χρυσόστομος, είπε ότι κατά την έρευνα που έκανε μέσα στο κοινωνικό σώμα, διέκρινε ότι μία ρίζα, έλεγα, της οποίας η κοινωνία δεν μπορεί να δει ημέρας χαράς και αγαλλιάς, μία ρίζα, λέω, σατανική, εκεί που χρόνια χρόνια και μέχρι στις ημέρες μας προσπαθούν να την ξεριζώσουν. Πόσα χέρια, πω πω πω, τι αγώνας γίνεται. Τι αγώνας γίνεται να ξεριζώσουν. Θυμάμαι μια φορά στα χρόνια της κατοχής που ήταν ένα δεντρί. Απ' έξω από εδώ πέρα θα θυμάται ο Πάτερ Κωνσταντίνος ο Γαζής που ήταν απέρα πέρα στα κοντά στους στρατώνες και είχαμε ένα πλατάνι και τι αγώνα κάναμε να το ξεριζώσουμε. Πόσων χρονών ήταν; 100 χρονών, 200 χρονών, 300 χρονών, σίδερα και κλειδιά και ό,τι θες βρήκα μέσα στον κορμό του και στις ρίζες του. Και είδαμε και πάθαμε να το ξεριζώσουμε, είχε ρίζες μέσα, βαθιές, χρόνια ολόκληρα είχαν πιάσει τον τόπο. Λοιπόν, υπάρχει όπως υπάρχει.

Όπως υπάρχουν δέντρα με βαθιές τις ρίζες, σατανικά, έτσι υπάρχει και σατανικό δέντρο. Αγωνίζεται η κοινωνία, αγωνίζεται η κοινωνία να ξεριζώσει τη ρίζα αυτή, τραντάζει η ρίζα, αλλά αυτή είναι βαθιά. Πώς, πώς, ποια είναι η ρίζα αυτή που άμα βγει, εκεί στον τόπο που είναι το δέντρο αυτό το κατηραμένο θα φυτρώσουν λουλούδια, θα γίνει μπαξές, θα γίνει παράδεισος, θα γίνει κοινωνία;

Ποια είναι αυτή η ρίζα που απομυζάει όλο το χυμό της γης, που δεν αφήνει το σατανικό αυτό το δέντρο, όπως το λέγει ο Ιερός Χρυσόστομος; Ποιο είναι, ποιο είναι; Είναι η πλεονεξία, είναι η φιλαργυρία, είναι η αγάπη των τριάκοντα αργυρίων. Αυτή η πλεονεξία, όπως λέγει ο Παύλος, είναι ρίζα πάντων των κακών.

Πόσο αγωνίστηκε, πόσο αγωνίστηκε ο Χρυσόστομος, μάτωσαν τα χέρια του να τραντάζει το δέντρο αυτό της φιλαργυρίας. Ήτον βαθύ που, ξέρετε τι, ένας ιστορικός λέγει ότι στην εποχή του Χρυσοστόμου, ο Χρυσόστομος στην Αντιόχεια ήταν, το εν δέκατον, το εν δέκατον της πόλεως της Αντιόχειας ήταν πλούσιοι, κολυμπούσανε στο χρυσάφι.

Τα οκτώ δέκατα ήταν πτωχοί, το εν δέκατον ήταν πένητες, δεν είχαν τίποτε απολύτως, απολύτως τίποτα. Αυτό το εν δέκατον είχε συγκεντρώσει όλο τον πλούτο της Αντιόχειας. Πώς ζούσανε; Περιγράφει ο ίδιος πώς ζούσανε: είχαν σπίτια μαρμαρόχτιστα με μάρμαρα κόκκινα, πράσινα, χρωματιστά, σκαλιά θαυμάσια, δέντρα, περιβόλια δίπλα τους, άλογα χρυσοστόλιστα, με χρυσούς χαλινούς, και όταν έμπαινες μέσα στο σπίτι, εντρεπόσουν να πατήσεις, γιατί τα είχανε στρωμένα με τάπητας περσικούς, με τάπητας εκλεκτούς της Περσίας, και τα ντουβάρια ακόμα, τα είχανε ντύσει τα ντουβάρια με μεταξωτά φορέματα, με ταφτά, με τάπητα πάνω, και την οροφή απάνω, την είχανε σκεπάσει με φύλλα χρυσού την οροφή.

Και τα κρεβάτια χρυσά και τα πιάτα χρυσά. Λέει κάτι άλλο ακόμα ο Χρυσόστομος. Αφού το λέει ο Χρυσόστομος, θα το πω και εγώ, δεν θα γίνω εγώ ευγενέας τώρα στον Χρυσόστομο. Τι άλλο λέει; Έφτασε η μανία τους, όχι μόνο να έχουν χαλιά που πατούσαν μέσα τα πόδια, όχι μόνο να είχαν σκουτέλια και πιάτα χρυσά, όχι μόνο να είχαν τα ντουβάρια τους γεμάτα από αυτά, πλούτο για Θεσσαλον, αλλά ακόμα και τη νύχτα, τα αγγεία της νυχτός θα...

Τα έχουν και αυτά χρυσά.

Όταν έμαθε ότι οι κυρίες μέσα στην Αντιόχεια έχουν ακόμα και τα αγγεία της νυκτός, τα έχουν χρυσά, ανέβηκε επάνω στον άμβωνα και ήταν φωτιά και κεραυνός. Το τι είπε την ημέρα εκείνη δεν λέγεται. Δεν λέγεται ότι απείλησε: θα γίνει σεισμός.

Στην Αντιόχεια θα γίνει σεισμός. Σεισμός όχι για την πορνεία, όχι για τη μοιχεία, αλλά για τα χρυσά, για τα πλούτη σας, για την πλεονεξία. και όντως έγινε σεσμός, και εσείς και ολόκληρος η πόλης για την φουλαριωρία και πλονεξία.

Εσύ, λέει, να έχεις για χίλια άτομα, να έχεις τροφή για χίλια άτομα, να έχεις ρούχα για χίλια άτομα, να έχεις χρήματα για χίλια άτομα και ο άλλος να πεθαίνει στον δρόμο που δεν έχει ένα κομμάτι ψωμί, δεν το ανέχεται το Ευαγγέλιο του Χριστού μας.

Μάλιστα, σε κάποιο λόγο του, για να κάνουμε ένα διάλειμμα, σε κάποιο λόγο του εναντίον των πλουσίων λέει το εξής. Κάτσε καλά, σε ένα λόγο του λέει το εξής: λέει, τι να πω για αυτά τα σπίτια, τα σπίτια αυτά τα πολυτελέστατα που χτίζετε; Τι να πω; Λέει το εξής, ότι κάποτε ήταν ένας αρχαίος φιλόσοφος, Αρίστιππο τον λέγανε. Μια μέρα τον κάλεσε τον Αρίστιππο, τον φιλόσοφο, ένας πλούσιος, ένας πλούσιος τον κάλεσε, λέει πάμε στο σπίτι, στο σπίτι, στο σπίτι. Τον πήρε αυτόν, τον Αρίστιππο, στο σπίτι, του έδειξε τα σκαλιά, τα χρωματιστά μάρμαρα, τους τάπητας, τα πάντα. Κοίταζε αυτός, βέβαια φιλόσοφος αυτός όμως, το χαλάκι φιλόσοφο. Σε μια στιγμή του ήρθε φλέγμα εδώ στο λαιμό, του ήρθε να φτύσει δηλαδή, του ήρθε φλέγμα όπως συνήθως. Πού να φτύσει τώρα; Να φτύσει στα χαλιά, να του κάνει ζημιά; Να φτύσει στο ντουβάρι; Ήταν με τα μεταξωτά. Να φτύσει στην οροφή;

Ήτανε χρυσή. Να φτύσει, πού να φτύσει; Κοίταζε από εδώ, γύριζε από εδώ, γύριζε από εκεί. Επιτέλους λοιπόν, επιτέλους αφού δεν μπορούσε, σκεφτότανε πού να φτύσει, χάμω δεξιά και αριστερά και τον έπνιγε το φλέγμα, ή στο κούτελό του, στο πρόσωπό του.

Και όταν γελάσατε μα, λοιπόν, όταν έφτιαξες το πρόσωπό του, αυτούς τα άχασε, θύμωσε, ντροπή του λέει ανάγωγε και αυρήκε, σε έφραγω στο σπίτι εδώ μέσα και εσείς μου φτύσεις το κουτελό μου. Λέει, να σου πω φίλε μου, πουθενά δεν έβρισκα άλλο μέρος, πουθενά άλλο δεν έβρισκα, παρά σε εσένα, λέει, αυτό.

Λοιπόν, αυτό το παράδειγμα το αναφέρει σε μια ομιλία του ο Ιερός Χρυσόστομος για να ξεφτελίσει αυτούς οι οποίοι τα είχαν όλα ντυμένα μέσα στα χρυσάφια και δεν είχαν πού να πατήσουν και πού να σταθούν.

Προχωρούσε ο Χρυσόστομος. Ξέρετε πού προχωρούσε; Προχωρούσε.

Πνεύμα μεγάλο ο Χρυσόστομος που έζησε βαθιά τον Χριστιανισμό. Όχι απλώς έναν τύπο, όχι απλώς σημαίνει κάτι το ανεμώλιον. Αλλά το οποίο σε βαθιά το χριστενισμό Ο Χρυσόστομος προχωρούσε πολύ και πάνω στην προσπάθειά του να ξεριζώσει, να πατάξει

Την φιλαργυρία και την πλεονεξία. Τι λέει κάποιος; Λέει, ξέρετε πότε θα πάψει το κακό στον κόσμο; Ξέρετε πότε τα έθνη θα ειρηνεύσουν;

Ειρηνεύσουνε, ξέρετε πότε ο πόλεμος θα είναι πλέον μόνον, θα συναντάτε μόνον εις τα παλαιά λεξικά σαν κάτι άγνωστο και απαίσιο πράγμα; Ξέρετε πότε; Πότε; του λέει. Όταν, όταν όλοι μας σβήσουμε μέσα από το λεξικό, κάθε ένας έχει το λεξικό του, έχει το λεξικό του το κάθε ένας, αν σβήσουμε από το λεξικό μας μια φράση. Ποια; Όταν παύσουμε να λέμε το κατηραμένο ρήμα. Υπάρχει ένα κατηραμένο ρήμα, το ρήμα του διαβόλου.

Ρήμα του Διαβόλου. Δεν είναι του Θεού αυτό. Δεν είναι του Χριστού αυτό. Αχ, κοινωνία, θα περάσουν αιώνες, θα κολυμπήσεις μες στο αίμα, θα υποφέρεις πολλά, θα υποστείς πολλά τραγικά ναυάγια, αλλά θα φτάσεις επιτέλους επάνω στην κορυφή του όρους, επάνω εκείνο που λέει ο Χριστός. Ποιο το κατηραμένο ρήμα; Ποιος δεν το έχει; Το κατηραμένο ρήμα είναι: αυτό είναι δικό μου και αυτό είναι δικό σου.

Αυτό είναι δικό μου και αυτό είναι δικό σου. Αυτό είναι δικό μου και αυτό είναι δικό σου. Όταν πάψει πλέον να υπάρχει αυτό το ρήμα και όταν πλέον θα πάρει μια άλλη αντίληψη επάνω στα αγαθά της γης, και τα πάντα, όχι υπό έννοια όπως συνήθως λέγεται, αλλά υπό έννοια χριστιανική, τα πάντα κοινά, όπως ήταν στους πρώτους αιώνας, τότε θα επέλθει ειρήνη και αγάπη μέσα στην κοινωνία.

Τα λέει ο Χρυσόστομος αυτά τα πράγματα, δεν τα λέω εγώ.

Αναμορφωτής της κοινωνίας. Ρε κουτέ, ρε βλάκα, μου κάθεσαι και τσαμπουνάς και μου λες, μου λες εσύ, μου λες ότι καινούργιες θεωρίες. Άντε μωρέ εδώ πέρα, εγώ σας κακίζω τους Κοζανίτες. Έχετε την πιο ωραία βιβλιοθήκη του κόσμου, έχετε μέσα βιβλία Αγίων Πατέρων και Πατριαρχών, έχετε μέσα χιλιάδες βιβλία.

Μα ο Σάκης περνάω, εγώ τουλάχιστον ο Σάκης περνάω από την Κοζάνη, εκεί πάω, εκεί κάτω στη βιβλιοθήκη πάω Και πόσο λυπάται η ψυχή μου που δεν βλέπουμε σαν ανθρώπους να διαβάζουν τα αρχαία, τα βιβλία, τις προφητείες, τα πάντα.

Ενώ τα καφενεία, οι ταβέρνες, τα γήπεδα, τα πάντα γεμάτα κάτω εκεί. Εδώ είναι ο πολιτισμός μας.

Και δεν βρέθηκε και ένας πλούσιος να κρατήσει αυτό το υπόγειο και να φτιάξει μια βιβλιοθήκη, η οποία θα είναι το στολίδι και το καύχημα της πόλεως αυτής.

Λοιπόν, αναμορφωτής ζητούσε να μορφώσει την οικογένεια, αναμορφωτής ζητούσε να μορφώσει την κοινωνία, αναμορφωτής ακόμα εστάθηκε σε άλλο σημείο. Ποιο σημείο; Εδώ αρχίζει το δράμα του Χρυσοστόμου, ότι ήθελε να αναμορφώσει τας αρχάς και εξουσίας του κράτους.

Διότι ο Ιερός Χρυσόστομος εφρόνει ότι άρχων δεν ήταν εναντίον εξουσιών, εναντίον της εξουσίας δεν ήταν ο Χρυσόστομος, δεν ήταν αναρχικός, όχι, ήταν υπέρ της εξουσίας. Αλλά τι έλεγε ο Χρυσόστομος; Ο άρχων, είτε πολιτικός είτε εκκλησιαστικός, τι πρέπει να είναι ο άρχων;

Ο άρχων, έλεγε ο Χρυσόστομος, έπρεπε να είναι ίσον

φύλαξ του δικαίου. Ακόμα δε περισσότερο εφρόνει ο Χρυσόστομος Ότι

αυτός που κατέχει το ανώτατο βασίλειο, Όπως είναι ο Βασιλέψ τι έλεγε ο Χρυσόστομος; Ο βασιλεύς, όχι απλώς μόνο φύλαξ του δικαίου πρέπει να είναι, Αλλά ο Βασιλέψ, ο Ορθοδόξης του Βασιλείου έλεγε ο Χρυσόστομος.

Πρέπει να είναι φύλαξ ίσως. Λέτε, εγώ δεν το λέω εγώ. Σας είπα, ο άρχων ή οιοσδήποτε άρχων. Πρέπει να είναι φύλαξ του δικαίου. Ο δε βασιλέας ουδόξου βασιλείου έλεγε ο Χρυσός όμως τι πρέπει να είναι. Φύλαξη, φύλαξη, φύλαξη, φύλαξη της οφοδόξου πίστερος, οφοδοξίας.

Αυτές τις δύο ζυγαριές είχε και κρατούσε και ζύγιζε τους άρχοντες και τα βασίλεια και τα ανάκτορα. Και ήταν η βασιλεία του δικαία. Δεν είχε δυο ζυγαριές ο Χρυσόστομος να ζυγίζει αλλιώς τους φτωχούς και αλλιώς τους πλουσίους. Τίποτα, ήταν δίκαιος και το απέδειξε αυτό.

Λέγει δε κάπου ότι εάν ο άρχοντας, αυτός που έχει κάποια εξουσία, που είναι προϊστάμενος σε μια υπηρεσία, ο αξιωματικός που έχει κάτω στρατό, ο δικαστής που έχει τη δικαιοσύνη ή οιοσδήποτε τέλος πάντων που έχει εξουσία, Ο Ανλήμου άρχοντας αυτός δεν επίλαξε δικαιοσύνης τότε, τότε, τότε είναι χειρότερος από να ληστεί γιατί ο ληστής κάνει μικρό κακό.

Αυτός όμως που έχει εξουσία και την εξουσία δεν είναι απάνω στην εξουσία, δικαιοσύνην μάθετε οἱ ἐνοικοῦντες ἐπὶ τῆς γῆς. και πρόσθεσα από τις κακά τις ενδόξεις της γης όταν η δικαιοσύνη ότι αυτοί που έχουν την εξουσία δεν την έχουν την εξουσία για να χρειαζόν το καλό σε όλους Αλλά την εξουσία την έχουνε μεροληπτική και τους μεν αγαπούν, τους άλλους μισούν και να απονέμουν το δίκιο, τότε αυτός ο άρχων είναι χειρότερος από τον ληστή, χειρότερος από τον τιμωρήχο, χειρότερος από κάθε άλλο κακοποιό μέσα στην κοινωνία. Τα επίστευε ο Χρυσόστομος. Και πάνω στην πίστη αυτή, στον αγώνα αυτό, πολλές φορές ήρθε η σύγκρουση μετά των αρχών της εξουσίας.

Να αναφέρω συγκρούσεις; Όχι, θέλω να τελειώσω. Τελειώνω, βγαίνω προς το τέλος, σε 4 to 5 λεπτά σας έδιωξα. Ποιο είναι το τέλος; Λέγει μια φορά, όπως τώρα στους δρόμους βάζουμε οδοδείκτες, στους δρόμους και φανερώνουν τα χιλιόμετρα, έτσι στους δρόμους μέσα στην Αλεξάνδρεια, αντί οδοδείκτες είχαν μικρά αγαλματάκια.

Και τα αγαλματάκια αυτά ήταν αγάλματα που παρίσταναν το βασιλιά και τη βασίλισσα. Ερμαί λεγόταν αυτά. Κάθε τέτοιο ήταν, να πούμε, αν είχε 200 to 300 δρόμους μέσα η Αντιόχεια, είχε 300 αγαλματάκια του βασιλιά και τα άφηναν εκεί τα αγαλματάκια του βασιλιά.

Μια μέρα τον λαό αυτόν τον εφορολόγησαν με μια νέα φορολογία που δεν μπορούσε ο λαός να σηκώσει τη φορολογία αυτή και τότε ο λαός σηκώθηκε, δεν αντέχουν πλέον σε φορολογίες, είπε, και έπιασε και τα έσπασε όλα τα αγαλματάκια, τα έκανε θρύψαλα, τα αγάλματα του Θεοδοσίου του Αυτοκράτορα.

Όταν τα έσπασαν τα αγάλματα, τότε διατάσσει ο Θεοδόσιος και φτάνουν δυνάμεις ισχυρές, ιππικό, πεζικό, άρματα της εποχής εκείνης και έκαναν μπλόκο και πιάσαν ολόκληρη την πόλη. Θυμάστε τα γερμανικά και τα ιταλικά; Η νέα γενεά τα λησμόνησε. Οι πλούσιοι φύγαν, οι πάντες εγκατέλειπαν, ένας έμενε, ο αθάνατος Χρυσόστομος επί του άμβωνος, μόνον αυτός.

Όταν πιάσανε τα πτωχαδάκια, χίλια περίπου πτωχαδάκια, και τα ρίξανε μέσα στα μπουντρούμια και ακούετο θρήνος και κοπετός στην Αντιόχεια. Κλαίγανε οι μανάδες, κλαίγανε οι γυναίκες, κλαίγανε οι πάντες. Τότε ο Χρυσόστομος, ο ακάματος Χρυσόστομος, πήρε άλλους καλόγερους από τα βουνά επάνω, από τις σπηλιές, και τους λέει: «Φύγετε, βγείτε από τις σπηλιές, δεν μπορούμε να αφήσουμε το λαό και εμείς να κάνουμε κομποσκοίνια μέσα στις σπηλιές. Βγείτε έξω.» Σε αυτό τους έβγαλε έξω από τα μοναστήρια τους και τους κατέβασε κάτω.

Και ήταν η μέρα εκείνη που ανέβηκε από το αρχικό καθεστώς του Θεοδοσίου. Και στήσαν δικαστήριο και ήταν έτοιμοι να εκτελέσουν εκατοντάδες αθώων. Διότι οι Έννος είχαν πήγει Όταν την ώρα εκείνη πλέον ήταν έτοιμοι να εκτελέσουν, τότε στάθηκε στην πόρτα ο Χρυσόστομος με τους καλογύρους του και τους είπε: «Θα πατήσετε επάνω μας, Μα δεν θα σας αφήσουμε να εκτελέσετε από το χαδάκι

Τα πτωχαδάκια μου, εκτελέσατέ μας, κρεμάσατέ μας, κόψατέ μας, τα πτωχαδάκια δεν θα τα κόψετε. Εδώ δάκρυσε ο άγριος διοικητής, ο στρατοδίκης του το Σιπήν της εποχής εκείνης, και δεν μπόρεσε και ανέβαλε. Και μόνη χάρη που ζήτησε ο Χρυσόστομος, να αναβάλει, λέει, ένα μήνα την εκτέλεση, και μέσα στο ένα μήνα εμείς θα κινήσουμε τον κανόν και εγώ να τους σώσουμε. Και τους έσωσε. Ξεχώς συνέταξε, κάθισε τη νύχτα και είχε πένα, είχε πένα ο Χρυσόστομος.

Και είχε καρδιά και είχε πόνο και είχε αίμα μες στην καρδιά, και έπιασε και έγραψε μια αναφορά και την έδωσε την αναφορά στον Φλαβιανό τον Επίσκοπο. Και ο Φλαβιανός ο Επίσκοπος με το ταχύτερο μέσο της εποχής, με ίππους εναλλασσομένους κατά σταθμούς,

έφτασε στον βασιλιά. και τι έγραφε μέσα, τι έγραφε, τι του έγραφε ο Χριστολογιός «Θυμήσου ότι είσαι άνθρωπος. Θυμήσου ότι αυτά τα αγάλματα που σου σπάσανε μπορούμε να τα φτιάξουμε εμείς καλύτερα από την...

Αλλά αν σκοτώσεις άνθρωπο, δεν μπορείς να φτιάξεις άνθρωπο. Αγάλματα πιάνεις αλλά άνθρωπο δεν πιάνεις, σπίτια πιάνεις, πλοία πιάνεις, τα πάντα πιάνεις, άνθρωπο δεν μπορεί να πιάσεις Και κάτι άλλο του λέει: «Σου θυμίζω τα παραδείγματα της πραότητος των προηγουμένων βασιλέων.

Σου υπενθυμίζω ακόμα το παράδειγμα του βασιλέως Κωνσταντίνου». Μια μέρα είχε και ελαττώματα ο Μέγας Κωνσταντίνος. Και ο μεγαλύτερος Άγιος έχει τα ελαττώματά του. Δεν υπάρχει κακούργος που να μην έχει κάποιο καλό.

Και δεν υπάρχει Άγιος, οσοδήποτε Άγιος, που να μην έχει το ψεγάδι του. Ούτως είναι τα ανθρώπινα. Λοιπόν, ο Άγιος Κωνσταντίνος, μια μέρα πήγε κάποιος και του 'σπασε το άγαλμα. Άγαλμα. Του έκανε κομμάτια το άγαλμα, του Μεγάλου Κωνσταντίνου. Πάει λοιπόν ένας αυλοκόλακας και του λέει: «Ξέρεις, βασιλιά, μεγαλειότατε, σπάσανε το άγαλμά σου, το κάνανε θρύψαλα». Ο Μέγας Κωνσταντίνος δεν θύμωσε να πει «πιάστονε, δέστονε, ρίξ' τον μέσα κάτω». Κατάλαβες; Αλλά τι έκανε; Απλούστατα έφερε το χέρι του εδώ στο μέτωπο.

Λέει κοιτάζει εδώ. Λέει, εγώ λέει και οι βήτες με γερέσαι είναι εκεί το αφού δεν έχουν καμιά ζημιά, λέει. Έχω καμιά ζημιά; Δεν υπέθανα, λέει. Καμιά ζημιά, λέει, εντάξει, λέει. Αυτά όλα, μα λέει, τα σπάσανε, τα σπάσανε, το φτιάρανε μάλλον.

Κατάλαβες; Λοιπόν, θυμήσου τι έκανε ο Μέγας Κωνσταντίνος, που δεν έκανε κανένα κακό σ' αυτούς που σπάσανε το άγαλμά του. Και συμβάδισε τα ίδια. Και ανέβηκε πάνω στον άμβωνα και 21 ομιλίες κάθε βράδυ, κάθε βράδυ, κάθε βράδυ, κάθε βράδυ, 29 μέρες εκράτησε τον άμβωνα εις του ύψους Αποστολής.

Και παρηγόρησε και ενίσχυσε και εμψύχωσε το λαό αυτόν μπροστά σε αυτή τη φοβερά δοκιμασία.

Μια περίπτωση που ήρθε η σύγκρουση με την εξουσία. Άλλη περίπτωση, άλλη ήταν σφοδρά η άλλη, σφοδροτάτη, η οποία τον οδήγησε πλέον στο τέλος του δράματός του. Η άλλη ήταν ότι στην εποχή εκείνη βασιλιάς ήταν ο Αρκάδιος. Λάθος, δεν ήταν βασιλιάς ο Αρκάδιος.

Αυτός ήταν ένας ανόητος από εκείνους τους ανοήτους που τους έλουνε γυναίκες όπως έλουνε ο αρκουδιάρης την αρκούδα με ένα χαλκά. Έτσι αυτός ο ανόητος, ο Αρκάδιος, το ανάξιο παιδί του Θεοδοσίου του Μεγάλου.

Λοιπόν, ένας τέτοιος ανόητος, απολύτως ανόητος, κενόδοξος και άνευ περιεχομένου αυτοκράτορας. Τον έσανε και τον έστειρε η Ευδοξία η αυτοκράτειρα. Λοιπόν, μια μέρα ο Χρυσόστομος πήγε πρωί πρωί την Κυριακή, πρώτος πήγαινε στην εκκλησία ο Χρυσόστομος, πήγαινε πρωί πρωί στην εκκλησία, έκανε πλησία σε απέξω από το ναό, έκλεισε ας δει, όχι, άκουσε τα όργανα, πρωί πρωί είχαν μαζευτεί όλοι οι βιολιτζήδες, όλα τα όργανα.

Παράξενο πράγμα, Κυριακή μέρα, ταμπούρλα και διασκεδάσεις. Και όχι μόνον αυτό, είχαν μαζευτεί όλοι οι άρχοντες, στρατηγοί, ύπατοι, πρώην ύπατοι, πριμικήριοι κλπ. Όλοι από το άνθος της κοινωνίας, όλοι εκεί με τις γυναίκες των μεταμεταξωτάτους, μεταφτάτους.

Και τι γινότανε; Κάνανε εγκαίνια, αποκαλυπτήρια, φτιάξανε το χρυσό άγαλμα της Ευδοξίας. Βασίλισσα, για να κολακεύσουνε οι αυλοκόλακες, οι άνθρωποι που ξέρουν μόνο να λιβανίζουν τους ισχυρούς της ημέρας.

Πιάσανε, δώσανε δαχτυλίδια και άλλα πράγματα για να κολακεύσουν αυτή την Ευδοξία, την κενόδοξη αυτοκράτειρα. Πιάσανε και χύσανε τα ασήμια και τα τά, και τους φτιάξανε ένα άγαλμα, ωραίο άγαλμα, και το στήσανε.

Και την Κυριακή το πρωί, για να πικάρουνε, για να ενοχλήσουν τον Χρυσόστομο. Και να του δημιουργήσουν ζήτημα του Χρυσοστόμου. Πρωί πρωί, μόλις άρχιζε η Θεία Λειτουργία, προ της Θείας Λειτουργίας. Νάτοι κι ήταν μαζεμένοι όλοι. Πού να κάνει λειτουργία ο Χρυσόστομος;

Πού να κάνει; Ήταν αδύνατον να γίνει λειτουργία.

Ανέβηκε στον Άγγολο, το τι είπε, το πόσο ήλεγξε την Αυτοκράτορα, αυτό ζητούσαν οι Εφρικοί,

Αυτό ζητούσαμε, διότι ο Χρυσόστομος δεν ήταν από εκείνους τους ανθρώπους των συμβιβασμών, δεν ήταν άνθρωπος των συμβιβασμών, δεν ήταν άνθρωπος που λέει «ας περάσει και αυτό, ας κλείσω τα μάτια, ας κάνω κλειστά τα μάτια, να μην κάνω πως δεν βλέπω». Τέτοιο πράγμα δεν έκανε. Ήλεγξε δριμύτατα την αυτοκράτειρα και τον αυτοκράτορα, διότι Κυριακή ημέρα έφτιαξαν αυτό το άγαλμα ειδωλολατρίας και καυτηρίασε την πράξη αυτή. Γιατί ο Χρυσόστομος λέει κάπου, άκουσε τι λέει ο Χρυσόστομος, αυτό να το κρατήσετε καλά. Να…

Το λέει ο Χρυσόστομος αυτό: η αμαρτία που κάνεις, λέει ο Χρυσόστομος, έχει κάποια βαρύτητα. Είτε Δευτέρα ή οποιαδήποτε μέρα κάνεις μια αμαρτία, άμα τη ζυγίζεις την αμαρτία, έχει ένα βάρος η αμαρτία. Όποτε την κάνεις, αλλά αλλιώς θα τιμωρήσει ο Θεός την αμαρτία της Δευτέρας, την αμαρτία της Τρίτης, την αμαρτία της Τετάρτης, την αμαρτία της Πέμπτης, την αμαρτία της Παρασκευής.

Αλλιώς θα τιμωρήσει ο Θεός τις αμαρτίες που κάνει το πρωί της Κυριακής. Η Κυριακή δεν είναι η ίδια σου, όχι! 168 ώρες έχει η εβδομάδα, άνθρωπε, λέγει ο Χρυσόστομος. Από τις 168 αυτές ώρες που έχει η εβδομάδα, μία ώρα είναι αγία.

Ως τον Βασιλεία των Όλων υποδεξόμενη, αλημονάστου Αλίμονό σου βέβαια, δεν ρίπτει κεραυνούς και αστροπελέκια επάνω στην αμαρτωλή ανθρωπότητα να μας κάνει κάρβουνα, γιατί είναι μεγάλος και μεγάλης ο Θεός.

Αλλά απατάσθε πολύ αν νομίζετε ότι τα αμαρτήματα της Κυριακής είναι αρχές, θα τα ζητήσει πολύ. Και οι παλιοί πνευματικοί, όταν πηγαίνανε να εξομολογηθούν, σας το είπα και στον Άγιο Νικόλαο, ρωτούσανε: «Παιδί μου, πότε έκανες την αμαρτία;» Αγία, σου έβαζαν πάντα κανόνα, αλλά ο κανόνας που θα σου έβαζαν για την αμαρτία της Κυριακής ήταν μεγαλύτερος ο κανόνας, γιατί είναι η μέρα Κυρίου, η μέρα όχι αγία και φοιτή και αγαλλιασώμεθα εν αυτή.

Λοιπόν, ο Χρυσόστομος την Κυριακή δεν ήθελε να είναι καθαρά, δεν ήθελε την Κυριακή ο Χρυσόστομος ούτε θέατρα, ούτε ιπποδρόμια, ούτε αγώνες, ούτε στράβια, τίποτα δεν ήθελε. Κυριακή ήταν αυτόν τον Κύριο.

Καθυστερημένος ιεροκήρυκας, θα μου πείτε. Καθυστερημένος ιεροκήρυκας. Και καθυστερημένος. Καλά σε λένε οι εφημερίδες. Καλά σε χτυπάνε Ιεροκύρικες Ότι εσύ πλέον δεν έχεις μυαλό. Ότι αυτό, καθυστερημένος ιεροκήρυκας.

Μάλιστα, είμαι εναντίον. Η Κυριακή θα είναι Κυριακή. Κατήντησε δυστυχώς. Ρώτησα έναν εισαγγελέα κάτω στην Αθήνα και μου λέει: Τα περισσότερα αμαρτήματα γίνονται την Κυριακή ημέρα. Βυθίες, πορνίες, κλεψές, ατιμίες Πρέπει να τη σβήσουμε την Κυριακή.

Να μην ονομάζεται Κυριακή. Αλλά Κυριακή του Διαβόλου. Ποιος; Του Κυρίου είναι μόνος ο Χριστός. Όχι, η Κυριακή είναι το Κύριο Θα πάρεις τη γυναίκα σου, τα παιδιά σου. Δεν θα πας στο γήπεδο να δεις τις μπάλες.

Δεν θα πας στα θέατρα, δεν θα πας στα κινηματογράφα.

Μα το γράφω, εδώ πας, αν σου μείνει καιρός, πήγαινε στον φτωχό, πήγαινε στον άρρωστο, πήγαινε στις φυλακές, άνοιξε το πουγκί σου, κάνε έργα αγαθά, διάβασε τας Γραφάς, κάνε περίπατο πάνω στα βουνά και στα λαγκάδια. Κυριακή, δεν μπορείς να την κάνεις φουτβόλ, Κυριακή, δεν μπορείς να την κάνεις χαρτοπαίχνη, Κυριακή, δεν μπορείς να την κάνεις σαλταύρο, δεν μπορείς την Κυριακή.

Ευχή, τον Χρυσόστομο. Καλά, βγήκε ο Μας, προοδευμένο άνθρωπο. Εγώ θέλω να τεντώσεις το αυτάκι σου, να ακούσεις τι λέει, μην παρεξηγήσει κανείς. Η παλιά, όχι η νέα γενεά, η παλιά γενεά με ξέρει καλά ότι δεν ανήκω σε κανένα κόμμα και σε κανένα συνασπισμό και σε κανένα συγκρότημα, ούτε στην Ανατολή και στη Δύση, παρά μόνο στον Εσταυρωμένο Ιησού.

Αλλά θέλω να πω το παράδειγμα. Δεν τελειώσαμε. Αυτές τις μέρες είχαν κολλήσει τα αυτάκια τους όλοι, δεξιοί και αριστεροί, να ακούσουν τα αποτελέσματα των εκλογών των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής. Είναι το πλουσιότερο κράτος, είναι το πιο προοδευμένο κράτος, προσθέτω και εγώ αν θέλεις, πολύ καλά.

Δεν προσέξατε, αγάπητος πίθας αυτό το θέμα, αγάπητος πίθας γιατί πολύ πόλεσα Δεν προσέξατε μια λεπτομέρεια; Σας ρωτώ, αυτός ο λαός που μαζεύτηκε, πόσες εκατομμύρια; Εκατομμύρια, λαός που εξέλεξε τον Πρόεδρό του με τεράστια δικαιώματα, από τα οποία εξαρτάται η τύχη λαών ολοκλήρων, αυτός ο λαός που πήγε να ψηφίσει, θα σας ρωτώ: ποια μέρα ψήφισε; Ποια μέρα ψήφισε; Λέγει, πάτερ, λέγεις ημέρα Τρίτη. Δεν πήγε Κυριακή να ψηφίσει. Το θεωρούν αμαρτία οι Αμερικάνοι την Κυριακή να ψηφίζουν. Θα πάνε στην εκκλησιά.

Προτεστάντες, Φράγκοι, Ιεχωβάδες όλων των δογμάτων, τα παρακυριακή. Κυριακή όχι εκλογές. Καθημερινή ημέρα. Παραπάνω από τις εκλογές είναι ο Κύριος Ιησούς Χριστός, είναι ο Θεός ο λατρευόμενος. Πότε ψήφιζε; Καθημερινή ημέρα.

Ε, και εδώ στην Ψωροκώσταινα, στην Ελλάδα; Πότε ψηφίζουνε, πότε ψηφίζουνε; Κυριακή βρήκανε και σηκώνονται. Αλλά δεν υπάρχει χριστιανικός κλήρος. Δεν υπάρχει ορθόδοξος λαός. Κάποιος μου έλεγε: Τα λες αυτά γιατί δεν είσαι δεσπότης.

Για κάνετε τον κόπο να με φτιάσετε. Εγώ ένα μήνα θα κυβερνήσω την Επισκοπή μου, ένα μήνα, δέκα μέρες θα κυβερνήσω την Επισκοπή μου, αλλά θα κυβερνήσω με το Ευαγγέλιο και θα πέσω επάνω στο Ευαγγέλιο και θα βρίσκω κάθε μασκαρά και κάθε ελληνόθρησκο άθεο να πατάει τα Άγια των Αγίων. Όχι, αγαπητοί, όχι, αγαπητοί!

Λοιπόν, και μαζεύονται την Κυριακή από το πρωί μέσα στην Εκκλησία, δεξιοί και αριστεροί. Και πάμε εμείς οι παπάδες, και πάμε εμείς οι ιεροκήρυκες, στις τελευταίες παντού. Και βλέπουμε εκκλησίασμα άδειο, άδεια η Εκκλησία.

Και όλοι ουρά απέξω από τα αυτά. Έννοια σας, λαέ, πότε θα ξυπνήσεις, πότε θα ξυπνήσεις; Λαέ, που σου εμβόλυναν, λέει, με εμβόλυναν την Κυριακή την ημέρα. Έτσι λοιπόν, για κοιτάξτε τους Αμερικάνους: όχι Κυριακάδες, όχι μεγάλες γιορτές, τις καθημερινές έκαναν την εκλογή τους.

Και τι περιμένεις; Περιμένεις, γίνονται εκλογές να δούμε καλές ημέρες. Από τέτοιες εκλογές που γίνονται την Κυριακή ημέρα θα βγουν διαόλοι μέσα από τις κάλπες. Διαόλοι κόκκινοι, διαόλοι πράσινοι, διαόλοι μαύροι, ποτέ άσπροι.

Ποτέ άσπρο, είναι μια κατάρα, είναι μια αμαρτία. Πού να τα πεις αυτά, πού να τα μιλάς αυτά; Ωχ, ο καθυστερημένος ιεροκήρυκας, ωχ, επεισόδια θα γίνουν μέσα εις τον κόσμο αυτόν. Τέλος, τελείωσε η υπόθεσης, τέλος, για να μην τελειώσω την τελευταία και το τελευταίο σημείο που εφιάζεται ολόκληρο κήρυγμα να γίνει Είναι ότι ο Χρυσόστομος ενδιαφέρθηκε για τον γάμο, ενδιαφέρθηκε για την ανατροφή των παιδιών, ενδιαφέρθηκε για τα θέατρα και την ψεγοβουλία την ελληνική, ενδιαφέρθηκε για την δικαιοσύνη, ενδιαφέρθηκε για όλα αυτά τα ζητήματα, άρα πολύ περισσότερο ενδιαφέρθηκε για την ανακαίνιση και αναμόρφωση της Εκκλησίας.

Η Εκκλησία στις ημέρες του Χρυσοστόμου ήταν σε αθλία κατάσταση. Δύο ήταν τα κακά, τα κακά του κλήρου της Κωνσταντινουπόλεως ήτο δύο. Το ένα ποιο ήτανε; Η φιλαργυρία και το άλλο ήτανε η ανηθικότητα. Και επάνω σε αυτά τα δυο έδωσε τον αγώνα τον σκληρό ο Ιερός Χρυσόστομος.

Μέσα σε μια μέρα καθήρεσε 6 to 7 επισκόπους, μικρούς, μεγάλους. Δεν μπορούσε, πήρε σάρωθρο να σαρώσει την Επισκοπή του. Και κάτι άλλο ήθελε τον κλήρο πολύ ψηλά. Και κάτι άλλο ακόμα. Ο Ιερός Χρυσόστομος. Τι ήθελε ο Χρυσόστομος;

Ο Χρυσόστομος ήτο μαζί με το λαό. Ο Χρυσόστομος, τον ερώτησαν, δεν έχω, θα τη δημοσιεύσω την επιστολή αυτή. Αυτό το κομμάτι θα το δημοσιεύσω μέσα σε μεγάλη ταμπέλα.

Όταν έφευγε από την Κωνσταντινούπολη, τον ερώτησαν οι οπαδοί του, γιατί είχε πολλούς οπαδούς, είχε κόμμα, όχι κόμμα υπό την κακή έννοια της λέξης, αλλά υπό την ευγενή έννοια της λέξης. Λοιπόν, τον ερώτησαν οι οπαδοί του, οι ακροατές του κηρύγματός του, λέει: «Δάσκαλε, αυτόν τον καινούργιο δεσπότη που θα μας στείλουν θα τον δεχθούμε;» Ένα ερώτημα κάναμε, έφευγε αυτός, έφευγε και θα ερχόταν καινούργιος δεσπότης.

Και τον ρωτήσαμε, θα τον δεχθούμε αυτόν τον καινούριο Και τι απαντά; Εάν, εάν αυτός ο καινούριος, αυτόν τον καινούριο τον εκλέξει ο κλήρος και ο λαός ομού, τότε να τον δεχτείτε. Άλλως, να μην τον δεχτείτε.

Ακούτε λόγια, ακούτε φράσεις; Να προχωρήσω. Να το κακό. Ότι ο Χρυσόστομος ήθελε να μπαίνουν μέσα στο μαντρί της Εκκλησίας οι ποιμένες από μια πόρτα. Και η πόρτα που πρέπει να μπαίνουν μέσα στην Εκκλησία οι ποιμένες της Εκκλησίας, οι μικροί και οι μεγάλοι, η πόρτα είναι μία, η κύρια είναι μία, απάνω στην οποία με χρυσά γράμματα γράφεται, τι γράφει, ψήφο κύριο Κελός,

Κύριε ελέησον, ψήφο, Κύριε ελέησον, από εκεί θα παίρνουμε, από εκεί θα παίρνουμε. Με αυτόν τον τρόπο εξελέγη ο Άγιος Νικόλαος, με αυτόν τον τρόπο εξελέγη ο Μέγας Αθανάσιος, με αυτόν τον τρόπο εξελέγη ο Άγιος Αθανά, ο Άγιος Σπυρίδων, με αυτόν τον τρόπο εξελέγη ο Ρώστος Ρώσταμος, με αυτόν τον τρόπο εξελέγησαν όλοι οι μεγάλοι ιεράρχες. Με αυτόν τον τρόπο εξελέγη κάτω στους Κόπτες ο Αγιότερος που κάνει θαύματα.

Επί εκατό χρόνια οι Κόπτες προκοπή δεν είδανε. Μαζεύονταν οι δεσποτάδες τους και εκλέγανε τους δικούς τους, τους δικούς τους. Επιτέλους ο λαός των Κοπτών επαναστάτησε. Θα εκλέξουμε κι εμείς το δικό μας.

Και πήγαν και βρήκαν ένα ασκητή, τον Ηλία τον Ασκητή, που είναι θαύμα, που πάνε οι αραπάδες και όντως κάνει θαύματα. Εκλέξαν τον Ηλία τον Πατριάρχη, ο οποίος μέσα σε πέντε χρόνια ανακαίνισε την Εκκλησία του.

Λοιπόν, σήμερα η Εκκλησία μας είναι κατά αυτός. Κατ' εμέ, κατ' εμέ κριτή και όχι μόνο κατ' εμέ αλλά και κατά πολλούς άλλους η αιτία είναι σε ένα σημείο. Ότι επικρατεί το σύστημα της Εκκλησίας μας, όπως εξελίχθη κατά τους τελευταίους του δουλειών χρόνων, το σύστημα της Εκκλησίας μας είναι καθαρώς απολυταρχικό.

Δεν λέω για τον άρθρο, εγώ μιλώ γενικώς. Ο Δεσπότης εκλέγει τον Επίτροπό του, τους Επιτρόπους. Ο Δεσπότης εκλέγει τον Διάκονο, ο Δεσπότης εκλέγει τον Παπά, ο Δεσπότης εκλέγει τους Επισκόπους, ο Δεσπότης εκλέγει τον Ηγούμενο, ο κλήρος, τα πάντα, δεν υπάρχει.

Δηλαδή ο λαός εξαφανίστηκε τελείως. Εμείς πιστεύουμε εις μια αρχή, ποια αρχή πιστεύουμε; Αδαμαντίνη είναι η αρχή, ότι εκ του λαού, εκ του λαού, η Εκκλησία μας υπερμενωμένη, οι ποιμένες,

Επιμένεις: «εκ του λαού, διά του λαού και για τον λαό». Και πάνω σε αυτές τις θέσεις, εγώ μαζί με άλλους ιεροκήρυκες και θεολόγους, είμαι οπαδός.

Ευχή,

Υπηρέτησε μέχρι τέλος ο Ιερός Χρυσόστομος. Τέλος. Αγαπητοί μου, δεν έχει συμβεί το θέμα. Δεν δυνάμεθα να προχωρήσουμε περισσότερο. Αρκετά. Τελειώνοντας, λέμε ότι μία τέτοια δράση είναι νόμος της ιστορίας. Νόμος των εθνών. Ότι μία δράση στην κοινωνία προκαλεί αντίδραση. Αντίδραση. Και η δράση του Χρυσοστόμου προκάλεσε αντίδραση. Άμα κάθεσαι, άμα δεν πειράζεσαι.

Άμα δεν πειράζεις κανένα, καλός, καλός, καλός και Άγιος, Άγιος. Και λέει μέσα στο Ευαγγέλιο, ουαί όταν είπωσι πάντες οι άνθρωποι, έβγαινε, έβγαινε, μια δράση στέκεται του Χρυσοστόμου προκάλεσε αντίδραση.

Ποια ήταν η αντίδραση του Χρυσοστόμου; Αντίδραση, αντίδραση πρώτα απ' όλα. Οι νέοι που ήταν να τρέχουν μέσα στα θέατρα και μέσα στις παραστάσεις και χορούς, αντίδραση στον Χρυσόστομο ήταν οι πλούσιοι που τα κηρύγματά του ήταν για αυτούς φοβερά, αντίδραση στον Χρυσόστομο ήταν οι γυναίκες που αγαπούσαν την πολυτέλεια, αντίδραση στον Χρυσόστομο ήταν οι φαύλοι κληρικοί, αντίδραση στον Χρυσόστομο ήταν οι γυναίκες της Αυλής,

Αυλής, που ήσαν μέσα στα ανάκτορα, των οποίων τα ονόματα διέστην ιστορία, αντίδρασε στον Χρυσόστομο, ήταν η ισχυρή της ημέρας, αντίδρασε στον Χρυσόστομο, ήταν ο Αρκάδιος, η αυτοκράτειρα Ευδοξία. Δεν σας είπα τίποτα. Όλους αυτούς θα τους νικούσε. Όλους αυτούς θα τους νικούσε. Δεν σας είπα τίποτα. Θα νικούσε και τους νέους. Θα νικούσε και τους φαύλους. Θα νικούσε. Γιατί αυτό κάθε φαγητοκούσι, όλοι φαγητοκούσι, πού έρχεσαι ο Κουσαστινός αντίρασης, φοβερό, φοβερό.

Ποβρών, δεν έπεσε ο Χρυσόστομος γιατί επολέμησε τα θέατρα, διότι επολέμησε τους χορούς, διότι επολέμησε τους πλουσίους, διότι επολέμησε τας φαύλας γυναίκας, διότι επολέμησε τον ένα, διότι επολέμησε ανάφθαρα, όχι, όχι, ο Χρυσόστομος έπεσε διότι επολέμησε ποιους; Τους Επισκόπους, το λέει ο ίδιος.

Το λέει ο ίδιος, και ο ίδιος ο Χριστός όμως, η ατρόμητος ψυχή, λέει μια επιστολή μέσα που είναι αιώνιος καταδίκη του απολυταρχικού πνεύματος με τον οποίο...

τον οποίον διοικείται η Εκκλησία του Χριστού. Λέγει ο Χρυσόστομος μέσα από την αρνημία, στην εξορίαν το λέει ο Χρυσόστομος ότι ουδέν δεν έδικα εις τον κόσμο ως επισκόπους πλην ενίων. Δε φοβήθηκα στον κόσμο.

Δε φοβήθηκα. Ποιος τα λέει αυτά; Δεν τα λέει ένας ιερομόναχος. Θα πείτε, ρε Αυγουστίνε, είσαι εμπαθής και θα λες αυτά τα πράγματα. Τα λέγει ένας Άγιος, ένας Πατέρας, ένας Αθάνατος, ένα Αστέρι, ένα αηδόνι, ένα τζιτζίκι, ένας ήλιος.

Τι λέει, δεν φοβούμαι, δεν φοβήθηκα τίποτα στον κόσμο, ούτε την πλουσίωση, ούτε τα γυναίκας, ούτε το διάλογο ακόμα, ούτε δεν βάλτηκαν τον κόσμο οι μοναπισκόποι. Ω, αδερφέ μου, μη μου αφήσεις να ανοίξω την καρδιά. Όχι! Δεν είσαι επίσκοπος για να διαλύσεις τον λαό. Είσαι επίσκοπος για να δώσεις νέκταρ στον λαό.

Και όταν ο επίσκοπος φεύγει πλέον από το μεγαλείο αυτό και δια ποικίλων μέσων ζητεί να πιέσει τη θρησκευτική συνείδηση του λαού, δεν είναι πλέον επίσκοπος αυτός. Αλλά είναι τύρανος. Είναι εκείνος ο οποίος, και τοιούτους επισκόπους δεν θέλει η Εκκλησία του Χριστού.

Του Χριστού. Οὐδὲν δεδίοικα ὡς ἐπισκόπους, πλὴν ἐνίων, και ο ταλαίπωρος ιερομόναχος Αυγουστίνος, το λέγω με πικρία, δεν φοβήθηκα Ιταλούς, δεν φοβήθηκα Γερμανούς, δεν φοβήθηκα τίποτα, ούτε στα μπουντρούμια, όσο φοβούμαι τους επισκόπους, που μερικοί από αυτούς είναι χειρότεροι των φρικτών και των ωμών διωκτών, οι οποίοι διώκουν την Εκκλησία του Χριστού μας. Οὐδὲν δεδίοικα ὡς ἐπισκόπους, αλλά ας τελειώσουμε τον λόγο με ειρήνη και με αγάπη, κι ας φτάσουμε στην παραμονή του θανάτου του.

Παραμονή. Τον πήραν, τον χτυπήσαν, τον ξεγυμνάσαν. Πέρασε με τα πόδια του από την Κωνσταντινούπολη, προχώρησε μέσα στην Άγκυρα, πέρασε τον Σαγγάριο ποταμό, προχώρησε στην Αρμενία, έφτασε στα άκρα κοντά στην Ταβρίδα, εκεί πλέον του δώσαν νέα διαταγή να βαδίσει. Ήταν πλέον γέρος, ηλικίας 63 ετών.

Αράχνη, το σώμα του ήταν αράχνη, αραχνώδες, και βάδισε. Ήτανε παραμονή της Υψώσεως του Τιμίου Σταυρού.

Όπως το μήλο είναι έτοιμο να πέσει από τη μηλιά και μόλις κουνήσεις, είδες το μήλο όταν ωριμάσει, όταν το μήλο ωριμάσει, μόλις μόνο μια πνοή ανέμου, πέφτει το μήλο, έτσι και ο Ιερός Χρυσόστομος σαν το μήλο το κόκκινο, ήταν πάνω στη μηλιά και με ένα απλό τίναγμα έπρεπε να πέσει και έπεσε.

Την παραμονή δεν μπορούσε πλέον να βαδίσει, τον έφεραν, τον γύρισαν πίσω, τον πήγανε σε ένα μικρό εκκλησάκι που ήταν χτισμένο επάνω σε ένα λόφο. Το εκκλησάκι αυτό ήταν χτισμένο στη μνήμη του Αγίου Βασιλίσκου, του Μάρτυρος.

Και τη νύχτα που κοιμήθηκε εκεί, χάμω στα μάρμαρα της Εκκλησίας, χωρίς καμιά, κοντά του δεν ήταν κανείς. Από χιλιάδες ακροατάς και χιλιάδες θαυμαστάς, εκεί που ήταν ολομόναχος.

Ο μονάχος, μέσα στη νύχτα εκεί πέρα, που δεν ήταν κοντά του πλέον ούτε η Αγία Μάνα του, ούτε η θεία του, ούτε κανείς στον κόσμο τούτο, ο μονάχος, ο εξόριστος, ο οποίος θυσίασε τους χρόνους του, τον καλύτερο χρόνο του κόσμου για την αλήθεια και τη δικαιοσύνη, εκεί πλέον μόλις πήρε έναν ύπνο και στον ύπνο είδε όραμα, είδε τον Βασιλίσκο και του λέγει: «Αδελφέ μου».

Βασιλεία των Ουρανών, Γέννησης της Θεοτόκου, Ευαγγέλιο, Ευαγγελισμός, Ησύχιος ο Πρεσβύτερος, Ευαγγελισμός, Ησύχιος ο Πρεσβύτερος, Ευαγγελισμός. Η μέρα του Σταυρού, εσηκώθηκε, άλλαξε, έδωσε τα ρούχα του, ούτε είχε τα μοίρες στην τοχολογιά, ούτε πικρό πράγμα είχε, έκανε το σημείο του Σταυρού και μετά ο Άγιος αυτός Επίσκοπος, το αηδόνι της Εκκλησίας, ο Αθάνατος Ιεράρχης, του οποίου όλοι εμείς οι κληρικοί της Ελλάδος, επίσκοποι, ιεροκήρυκες, θεολόγοι, αν μαζευτούμε δεν φτάνουμε τον ήχο του, ο Άγιος αυτός Ιεράρχης, εξόριστος, μακριά, διό και ότι πολέμησε όλη την αδικία και τη φαυλότητα, απέθανε εκεί μέσα και η τελευταία του λέξη που εσφράγιζε τα χείλη του.

Οι τελευταίες λέξεις έχουν μεγάλη σημασία, οι τελευταίες λέξεις των ανθρώπων. Η τελευταία λέξη του Ληστού ήταν «Μνήσθητί μου, Κύριε, όταν έλθεις εν τη βασιλεία σου» και η τελευταία λέξη του Χρυσοστόμου που εσφράγιζε την επίγειο ζωή του, ο Μάρτυς του Καρδίκοντος και οι τελευταίες λέξεις θέλω να είναι τελευταίες λέξεις όλων ημών, γιατί ποτέ του δεν εγχωρίζει ο Ιερός Χρυσόστομός μας, οι τελευταίες λέξεις με τις οποίες σφραγίζω το κήρυγμά μου, το αποψινό μου και το σημαντικό κήρυγμά μου, και η τελευταία λέξη είναι «Δόξα τω Θεώ πάντων ένεκεν» και με το «Δόξα τω Θεώ πάντων ένεκεν» η Αγία του ψυχή επτερούγησε εις τα ουράνια,

Βινενέτειε Ράφης, Αμήαντος, Άγιος, πρεσβεύων υπέρ ημών, Αμήν.