Ο Ιωάννης Χρυσόστομος και το κόστος της αλήθειας

Ἡ ἀγγλικὴ μεταγραφὴ εἶναι αὐτόματη μετάφραση τῆς πρωτότυπης ἑλληνικῆς διάλεξης. Ἐνδέχεται νὰ περιέχει σφάλματα· ἡ πρωτότυπη ἑλληνικὴ ἠχητικὴ ἐγγραφὴ εἶναι ἡ ἔγκυρη πηγή. Ὁρισμένα ἀποσπάσματα παραλείπονται βάσει ἐκδοτικῆς πολιτικῆς.

I rejoice that God has counted me worthy, once again, to see your dear faces here at this sacred gathering.

I know how thirsty and hungry you are to hear the word of God. I will be happy if tonight I can offer a cup of the cool water of Orthodoxy to your thirsty souls. My dear friends, I come from Siberia. Florina is Siberia at this time of year.

The temperature has fallen to ten or fifteen degrees below zero. Florina is the coldest city, not only in Greece, but in all the Balkans. Neither Sofia nor Bucharest nor Belgrade has cold like this. The roads are sheets of ice; there is snow and bitter cold, chimneys smoking, mountains covered in snow, everything.

Hungry wolves even come down and leave their tracks in the snow. So I have come from Florina in the heart of winter. Why? There is something I want to confess to you. If only God would count me worthy one day to give a sermon unlike any other.

Instead of preaching on another subject, I would make a public confession. In the old days, Christians did not confess to just one person, the priest. They confessed before the whole Christian community, before all the faithful.

And the priest who presided would grant forgiveness or assign a canon, a rule of prayer. Now we have limited confession to one person, and we do not even tell that person the truth. May God count us worthy of reaching such perfection that we can confess our sins publicly, as the great teachers and Fathers of the Church would do.

But tonight I will make a small confession about one matter. I have something to tell you. I do not want you to be troubled or saddened; I want you to rejoice. Rejoice as I rejoice, with the joy Christ spoke of in the Beatitudes.

For in the Beatitudes He began with a word that stirs the whole world. All Christ’s words are of great importance. The world seeks happiness. And at New Year, we heard “Happy New Year” countless times throughout our country.

“Blessed,” Christ says. “Happy.” Who are these people? Those who have money? Are those who go out and enjoy themselves happy? Are those who revel wildly in nightclubs happy? Are the schemers, cheats, and thieves of humanity happy? Are rulers and kings happy?

Are the powerful people of the day happy? No. Christ speaks a different language. The world has one way of speaking, and Christ another. Christ turned the whole order of things upside down.

And He said, “Blessed, blessed, blessed, blessed…” Now I come to the point that concerns me: “Blessed are those who are persecuted for My sake and for the Gospel.”

So I, too, ought to feel joy, and I do. It is one of the few joys I have known in this passing world. For fifty years now, half a century, I have worked here in this troubled land. What is this joy that you, too, should share? God is counting us worthy to partake of a joy pleasing to Him.

My joy is that I came down from Florina because the public prosecutor in Athens urgently summoned me. He called me to appear before the court, on the government’s orders, of course, because I have committed a terrible crime here in Greece.

And the terrible crime I have committed in Greece is that I refuse to sign divorces for Casanovas. That is why we came down here. Yet there is joy in my heart, because God counts me worthy, now at the end of my life, to bear this witness: to defend what is sacred and holy, and to defend the Greek family, the foundation of the nation and of humanity.

Thank you very much.

I left Florina and am now in Athens. I have come from one end of Greece to the other, to the center of Hellenism. When I used to preach here in Athens, I would say: Take a piece of chalk and write on the blackboard, “Athens equals the Babylon of the Apocalypse.”

Well, today Athens is the Sodom and Gomorrah of our homeland. Sins are committed everywhere in Greece. There is no village, city, region, mountain, island, or shore that we Greeks have not defiled.

Our land, too, is sinful and defiled. I will tell you just this: as soon as I came to Athens, I heard of a dreadful trial taking place in court. A Greek, an Orthodox Christian, if he can even be called a human being, opened his foul mouth and uttered a blasphemy unlike any heard on the face of this earth.

It surpassed even the blasphemies spoken by Kazantzakis, that son of Crete. It was a blasphemy that makes you want to cover your ears, so you will not hear what they said against the Lord. They called Christ a fool.

Of course, the blasphemies of human beings cannot harm Christ. It is like something I once saw in Thessaloniki: a man who had escaped from a psychiatric hospital climbed a telegraph pole one day and began spitting at the sun, trying to put it out.

The poor man thought he could put out the sun by spitting at it. A crowd gathered, and the fire brigade came and brought him down from the pole, his throat dry. No amount of spitting can put out the sun. Christ is far, far beyond our reach, immeasurable in depth and breadth. These blasphemies do Him no harm, but they are a measure of our civilization. They show that we are living amid the abomination of desolation.

in the last days, when the Holy Spirit foretells that people will be blasphemers. Let me give you a small example. Less than two years ago, down at the port of Piraeus, I believe, a man who was drunk, troubled, and embittered spoke an insulting word about the country’s prime minister.

They arrested him at once and tried him immediately. He received two years in prison and is in Korydallos.

Two years for insulting the country’s prime minister, and ten months for the man who insulted Christ. Our prime minister is great, and Christ is small. Very small. That is why we shall perish. We have made small things great: we have turned pebbles into diamonds and diamonds into pebbles.

Our judges are moved, disturbed, and outraged, and impose the heaviest penalties when someone dares to insult the president of the republic, the prime minister, members of parliament, or those in authority.

They are great, so very great, while our Most Holy Theotokos is treated as small, and Christ as small. And here in Florina, this dreadful blasphemy is being recorded. But, my brothers and sisters, we have not gathered here to dig through the filth of today’s society.

We are not going to draw back the curtain and set before your eyes all its misery, social, national, and every other kind. Let us turn our eyes away from the things we see and hear around us.

A prophecy says somewhere that years will come when people will say, “What are our most precious possessions? Our eyes and our ears.” But a time will come when they will say, “Blessed is the person who has no eyes, and blessed is the person who has no ears.”

Blessed to have no eyes, so as not to see society’s shameful acts; blessed to have no ears, so as not to hear its dreadful blasphemies. In such an age, let us turn our eyes away from what we see and hear, and journey in our thoughts to ancient times.

Let us go back to a time when faith shone and people showed the best of themselves. Let us journey to the beginnings of Christianity, to its first, golden centuries, to the age of the Apostles, and especially of the Apostle Paul.

The Apostle Paul. Two men show us both how low and how high a human being can go. Judas shows how far a person can sink into corruption through the love of money, as we sing during Holy Week.

But if you want to see how high a human being can rise, like an angel or archangel, even surpassing the angels and archangels, look at the Apostle Paul. That is why the Apostle Paul says, “Imitate me, just as I imitate Christ.”

If anyone imitated the Apostle Paul more than all others, and was himself a Paul in his own age, a shining light, a radiant sun, it was John Chrysostom. Dear brothers, today, January 27, we celebrated his holy memory with the commemoration of the transfer of his relics.

I believe I have spoken about John Chrysostom here in this hall before. Today I shall speak about him again, from another angle. To tell the story of his life, a life that brings tears and moves the heart, would take much more.

We would need not one sermon but ten or twenty, even a whole book, to tell it from the day he was born in Antioch to the day he gave up his spirit in Comana of Armenia.

So I shall keep this brief and look at one part of John Chrysostom’s life, whose memory we celebrate today. There is one point I want us to consider.

Who were John Chrysostom’s enemies?

Did Chrysostom have enemies? He was harmless, a heavenly man, with a heart wide open, never a narrow heart. As the Apostle Paul said, “Our heart is wide open.” His heart had room for the whole world. He hated no one.

John Chrysostom would not tread on an ant. He had no personal enemies. He was unlike those spoiled children whose parents are forever doting on them. Ask such a child, “Do you love that other child?” What does the little one, raised to think only of himself, answer?

“Does he love me? Does he love me?” If the other child loves him, then all is well: “Love me, and I’ll love you.” That is love as a bargain. Loving someone because they love you is something, of course, but it is the lowest rung of love.

Even robbers have a kind of love. Love is so necessary that a band of robbers in the mountains cannot hold together without it. But that is love as a bargain, a robber’s love, love based on self-interest or money.

But I do not want you to have a love based on bargaining, or the sort of love even robbers have. I want you to have Christian love: the love Christ showed on the Cross when he said, “Father, forgive them.” John Chrysostom followed that example and loved everyone. How, then, did he acquire enemies, even bitter enemies? What was the cause? The Gospel. Yes, the Gospel, and his fiery tongue, full of fire, lightning, and thunder.

His tongue made no compromise with falsehood or deceit. He called things by their true names: light was light and darkness was darkness, day was day and night was night.

That fiery tongue was the cause of such hatred, even murderous hatred. As one of our poets said, truth stirs up quarrels. When a great truth is spoken, not something small or trivial, but a truth about what matters most, it shakes the very stars. People divide: some stand for the truth and others against it. Then the battle begins. Or rather, it began in Pilate’s praetorium, when Christ said, “For this I was born: to bear witness to the truth.”

Saint John the Forerunner was a faithful witness to the truth. He had enemies, though he himself held no one as a personal enemy. What did he say in his sermons? “I love every person. I love the Jew. I love the heretic. I love the idolater.”

“I love them all. I love everyone, even the person who would crucify me. I would love him too.” Whom, then, do I hate? He gave an example: a doctor loves the sick person but hates the disease and tries to destroy it.

The more the doctor loves the patient, the harder he works to destroy the disease and find its causes. In the same way, I love the person. What I hate... Some people find this strange and badly misinterpret the Gospel.

The Gospel says, “Whoever does not hate father and mother is not worthy of me.” What does that mean? Are we to hate the mother who gave birth to us, our father, and our brothers and sisters?

What are we to hate? Chrysostom says: the way a person lives, the life they lead, the ideas they hold. I love the person, but I hate their error. I hate heresy, atheism, unbelief, and ways of life that are opposed to Christ. That was how he understood it.

At another time John Chrysostom said, “I have one enemy. Pray to God that I may defeat him. I have one enemy and no other in this world. I fight him and strike at him. I fast, I lie in the dust, I sigh, I weep, I cry aloud, and I call on the stars of heaven.”

“Help me defeat him. That enemy is myself.” Our worst enemy is our own corrupted self: our passions and our wickedness. As a saying in the Wisdom of Solomon puts it, beware of yourself. Chrysostom preached a great homily on this: “No one can harm a person who does not harm himself.” If you do not harm yourself, and you do harm yourself whenever you sin, if you remain innocent, unstained, pure, chaste, righteous, and truthful, then even if all the demons of Hell gather together, they cannot do you any harm at all.

Job is proof. All the demons gathered against him, but they could not harm him. So, all the more, neither the whole world nor the devil himself can harm a person who does not wrong himself. Chrysostom had no personal enemies. He hated no one. It was the truth he spoke that stirred waves of devotion on one side and waves of hatred and revulsion on the other.

Who were his enemies? Let us name them, one, two, three, four, and then we will finish. First, the rich. All the rich? No. Some wealthy people are full of love, mercy, and kindness.

Some do not give merely the crumbs from their table. They give their wealth to the poor, following the Lord’s command. Think of Abraham in the Old Testament. In the parable of Lazarus, where was the poor man received? In Abraham’s bosom, where we too pray to be. Abraham was compassionate, merciful, and just.

Job was rich; he owned thousands of cattle and other animals. There have been rich people like him. In the time of John Chrysostom, a woman named Olympias gave an immense fortune to the poor, to widows and orphans. But how many rich people are truly merciful and caring toward others?

One in a thousand, one in a thousand. The other nine hundred and ninety-nine are like wild beasts, as John Chrysostom called them. With unforgettable images, Chrysostom painted a picture of such rich people. Let us look at two or three of them.

In one account, he says, a calamity struck a certain region.

I must stop; I feel like crying. What I am about to describe will happen in Greece too. I am no prophet. Those of us who are older remember: famine is coming, worse than the famine of 1942 and 1943. A famine struck a province of Asia Minor.

There was drought. Not a drop of water fell, for one month, two months, three, four, five, six. What a precious thing even a single drop of water had become!

A drop falls from the sky. On the moon, not a single drop; on Mars, not a single drop. What does each drop tell us? God is love. Every ray that reaches us from beyond the infinite tells us the same: God is love. Imagine not a single drop falling on the earth. Each drop is worth more than a gold coin. It falls on the ground and makes the trees fruitful, everything grows. Without those drops, the trees dry up and the rivers run dry.

The drought dried up the trees. Animals were dying, and people pressed their tongues against the rocks, hoping to cool them. There was a terrible famine. They pleaded with God, went in procession, and prayed to him. Then suddenly the sky filled with clouds.

Clouds filled the sky. It grew dark; lightning flashed and thunder sounded. Then the rain began to fall. Everyone came out into it, let themselves get soaked, and glorified God. But one man was miserable. Who was he? A profiteer. This rich man had bought a storehouse.

He had filled a warehouse with wheat and was waiting for the drought to continue so he could sell it at a higher price: a handful of wheat for a handful of gold. When the rain came, he was the one who grieved.

Those of us who are older remember the black marketeers in Athens shouting, “Stop, Rommel!” That was their cry in those terrible days. Such wealth lives off the misery of others. Here is another picture of a rich man.

Ordinarily, if you want your money to grow, you have to work. To turn one drachma into two, or ten into a hundred, takes effort. “By the sweat of your face you shall eat your bread.” Yet there is a way of making money that takes no work at all.

Who did that? The moneylenders who charged excessive interest. There were no banks then, or other ways for people to get help. So the poor went to wealthy lenders to borrow money. And what interest did they charge? Ten percent? Twenty? Thirty? What do you think? One hundred percent.

John Chrysostom’s tongue thundered against the moneylenders of his day. Others were neither miserly nor greedy, but wasteful. With wealth, a person may become so tightfisted he would not give even an angel a drink of water, or he may squander it. Squandering wealth is also a grave sin.

Chrysostom gives us pictures of the rich who squandered their money. What did they spend it on? Some built four story houses. That was rare in those days. Most houses had one or two stories.

Four story houses were rare. They did not have the building methods we have today, which let architects raise great towers and skyscrapers in New York. Yet they built houses with colored marble, floors covered in mosaics that were enormously costly then, walls draped in silk, and ceilings covered with gold leaf.

Such extravagant houses! Chrysostom tells a story about one of them. Do not laugh. A man went into one of these luxurious homes and felt the need to spit. But where could he spit? He looked this way and that.

In the end, he spat on his host’s forehead. “What are you doing?” the host asked. “Where else could I spit?” he replied. “On those mosaics?”

That is the kind of luxury the rich enjoyed then. Some had magnificent carriages, since there were no cars. They were drawn by splendid, pure white horses, and the horses wore golden bridles.

Chrysostom describes still others. Forgive me for saying this, but he says it himself in a homily about the luxury of his time: some wealthy people even had gold chamber pots for use at night.

“Oh, I am beside myself,” says Chrysostom. “I cannot tell how far the human race has fallen into evil.” Such was their luxury. He fiercely condemned the extravagance, excess, love of money, greed, and exploitation of the wealthy people of his day. He spoke against them with all his strength.

They complained continually. There was hardly a sermon in which Chrysostom did not speak against the rich with a fiery tongue. One day they shouted up at him, “Stop it at last! Stop speaking against the rich!”

With his usual quick wit, he answered, “Then you stop stealing, treating people unjustly, and wasting money, and I will stop speaking. As long as you go on taking what belongs to others, doing wrong, using violence, and becoming the spiders and leeches of society, I will never stop speaking against the evils committed by the rich.”

So the rich were among his enemies. Alongside them were the rulers of the state. Were all rulers his enemies? No. There have been good rulers, there are good rulers, and there will be good rulers.

Joseph was one: as governor of Egypt, he cared for the people so that no one would go hungry during a terrible famine. Joshua son of Nun was a leader, as were Moses and the judges of the Old Testament. The Maccabees, too, fought for their people, along with many others.

Here in Greece, we can point to a ruler whom the people called a saint. And he was one. He did not take a single drachma from the public treasury. He sold all the property he owned on Corfu and gave the proceeds to the Greek treasury.

And we Greeks, ungrateful as we were, murdered him on a Sunday as he was going to church. It was Barba Giannis, Ioannis Kapodistrias, a good governor whom the people called a saint. Since then, Greece has not seen a Christian governor like him.

He had a stature all his own. We have had clever governors and capable diplomats, but none with the devotion and holiness of that Ioannis. So devout rulers do exist, but, as I said of the rich, they are one in a thousand.

The others, as John Chrysostom describes them, were beasts, vicious beasts within society.

John Chrysostom describes some of these rulers. What did they do? Barely ten or twenty days would pass before they squeezed the people again. How? Through taxes.

“Enough!” the people cried. “Taxes, taxes, and more taxes!” And where did those taxes go? To orphans and widows? To the poor, to poorhouses and homes for the elderly? To people suffering such terrible hardship? No. They gathered the money in the palaces, and the rulers and their people spent it on themselves.

They even imposed a tax that became notorious in ancient times. It was called the chrysargyron. Everyone was required to pay it, even the poorest beggar.

It was a tax on each person, like the *harach* that Greeks paid under Turkish rule. Everyone had to pay. The day the state officials came to collect the chrysargyron from every household was a day of mourning.

In Antioch, one of the great cities of the ancient world, where John Chrysostom was a preacher, they imposed such a tax. The people could bear no more. They rose up, took clubs, set fires, burned the courthouse and smashed the emperor’s statues.

All the emperor’s statues. When the emperor heard, he sent troops to burn Antioch. Did they burn it? No. Why not? Because John Chrysostom was there. He went up to the pulpit and delivered his famous homilies On the Statues. There were rulers in those days who robbed the people, and John Chrysostom spoke out against them with fiery words. He gives us a picture of one such ruler.

Let me give you a picture of one such ruler. His name was Eutropius. He had been a slave and was desperately poor. But life’s wheel turns. Though he had no standing of his own, that wheel lifted him from slavery higher and higher.

From a man of no account, he rose to become consul, a chief minister and a favorite of the empress. Eutropius held enormous power. He was brutal, savage and blasphemous; he had every vice.

At first he respected John Chrysostom. But when Chrysostom began to rebuke his cruelty, Eutropius became furious. And what did Eutropius do? Something terrible.

In those days there was one place of refuge: the church. A poor man might be pursued by the authorities for unpaid taxes, or a man accused of murder might be hunted by people who wanted to lynch him before he could be tried.

If he reached a church and embraced the Holy Table, no one could touch him. The church gave refuge to people who were being pursued. That refuge was a comfort to the suffering people.

Eutropius abolished that refuge with a stroke of the pen. There was no sanctuary anymore. But see how God’s judgment came upon him! In a single night, Eutropius was overthrown.

Others more powerful than Eutropius overthrew him and pursued him. He ran down the street like a little child, running and running and running. He saw that the Church was open. He went inside, entered the sanctuary, and clung to the Holy Table.

And outside stood the people,

furious and ready to storm in, seize him and lynch him. But Chrysostom stopped them. “He is our enemy, but I will protect him.” Then John Chrysostom went up into the pulpit.

Picture that scene, one of the unforgettable scenes in human history. Eutropius is shaking with fear, his knees trembling and his teeth chattering. Outside, the whole crowd is shouting that he must be put to death.

Now picture Chrysostom in the pulpit. There he delivered a sermon that has stood through the centuries. “It is always fitting,” he said, “to say, ‘Vanity of vanities; all is vanity.’ But now, as we look at this broken man, above all we must say: ‘Vanity of vanities; all is vanity.’”

Where is the splendid consular robe? Where are the dances and festivities? Where are the songs?

The songs? A wind blew them away. Just as a wind shakes the leaves from a tree until it stands bare, so a wind has blown, and already he stands stripped bare. Bare. Everything is dust, everything is shadow, everything is a bubble. What a majestic height these words reach. Fifty years ago, in the old days, I knew a man in my little village.

I knew a cobbler who had learned this sermon about Eutropius at school. He knew it by heart. They used to teach it in schools. Now they have taken a sponge and wiped away all those masterpieces.

For this sermon of Chrysostom’s truly is a masterpiece, greater than the speeches of Demosthenes or Cicero or the ancient philosophers. Contempt for the Fathers is a mark of our age.

John Chrysostom’s enemies included the rich, whose wastefulness, love of money, greed and exploitation he rebuked. Rulers were his enemies too. Now we come to another group of enemies, and what I must say may offend some of our listeners. You can guess what is coming, but it must be said.

Among John Chrysostom’s enemies were women. All women? No. There were also remarkable women of great virtue, women who walked this earth like angels and archangels. In ancient times there were Sarah, Rebecca, Zipporah, Anna, and so many other women of the Old Testament.

There were the myrrh-bearing women, who stayed close to Christ until the end. And in Chrysostom’s own time there was Olympias, truly like an angel or an archangel. Such women offer service beyond price. And who stands above them all, higher than the angels and archangels? The Most Holy Theotokos (All-Holy).

But I am not speaking of those women. When I say women here, I mean wicked women. A wicked woman can be more terrible than fire, an earthquake, or any other calamity.

These wicked women hated John Chrysostom. History records the names of three women who were, in a sense, ladies-in-waiting. They came and went at the palace, constantly scheming and spreading slander, and put many obstacles in John Chrysostom’s path.

These ladies of the court were old, but they made themselves look twenty years younger. They dyed their hair and arranged it so that locks hung down like snakes. They wore cosmetics: paint on their eyelashes, paint everywhere. They went about in silk, changing dresses every day and appearing in one outfit after another. They spent entire fortunes on it.

Just as a tortoise carries everything it owns on its back, so these women wanted to carry their entire fortune on theirs. These ladies were tortoises dressed in luxury, and they caused great scandal.

And one day he said to them from the pulpit, “Shame on you! You put on makeup to make yourselves look young.” Well, there is no greater insult to a woman than to call her ugly and old. To call her ugly and old, old! To call her ugly and old.

They were furious, utterly furious. The foremost among the women who persecuted Chrysostom were the three whose names history has preserved: Marsa, Castricia, and Eugraphia.

Alongside them, and leading them, was Eudoxia. Who was Eudoxia? She was the daughter of a poor man, a young woman of exceptional beauty.

But when beauty is not joined to virtue, it is the most harmful thing in the world.

The Old Testament says that a woman may be beautiful, radiant, turning heads wherever she goes. But if she has no virtue, Holy Scripture compares her to a sow adorned with jewelry.

‘Like a gold ring in a pig’s snout is beauty in a woman without good judgment.’ That was Eudoxia. She rose to the highest rank and came to hate Chrysostom bitterly. Why did she hate him? For two reasons.

First, Eudoxia, like another Jezebel, managed to seize the land of a poor widow. The widow went to Chrysostom for help, and he took up her cause.

He urgently called on the empress to return the land that belonged to the widow. That was one reason. The second was this: the flatterers around the empress kept telling her that no woman in the world was more beautiful.

The empress gathered tons of silver, had it melted down into an enormous statue of herself, and set it up outside Hagia Sophia. On a Sunday she held its dedication. Dancers and all sorts of scoundrels gathered there, and just as John Chrysostom was about to begin the Divine Liturgy, they made so much noise that it could not continue.

Picture Chrysostom. He climbed the pulpit and preached: ‘Once again Herodias rages; once again she seeks the head of John the Forerunner.’ Eudoxia was enraged when she heard this rebuke of her silver statue. But, my brothers, neither these women, nor the wicked and corrupt rulers, nor the wealthy could have driven Chrysostom from his throne without a fourth enemy, the worst enemy of the Church.

Yes, forgive me: the bishops, the men in cassocks. They were the ones who brought Chrysostom down. I do not mean all of them, of course. In Chrysostom’s time there were bishops who stood firmly for what was right. They stood bravely beside this giant of virtue and duty, and accompanied him into exile.

But there were also envious bishops, greedy bishops who seized what belonged to others. They plotted together and set up a court to try this giant: a man of chastity, free from the love of money, a fearless preacher. People said they would sooner see the sun go dark than hear the voice of John Chrysostom fall silent. Yet it was this man they put on trial.

They put him on trial and exiled him. Soldiers came and took him away. But that very night, the night John Chrysostom left Constantinople, an earthquake struck. Everything shook, and the city was filled with fear.

The next day they called him back, and Chrysostom returned in triumph to his flock. Before long, though, another pretext arose and a second trial was held. This time his judges were merciless, like savage beasts, like wolves. Soldiers guarded him for two months in his bishop’s residence. Then, in the night, they seized him and sent him far away, to the edge of the empire, beyond Ancyra and Armenia, to the region of the fierce Isaurians. They exiled him to Cucusus, beyond Asia Minor.

Shall I describe that journey of martyrdom? The roads were nothing like they are today. They were goat tracks, wretched, miserable roads. A detachment of brutal soldiers escorted him for four months. They went on foot, walking and walking and walking.

What was the bitterest day? He reached Caesarea one rainy night, soaked, driven on, and exhausted. By then he was an elderly man, his clothing worn thin. He asked for a place to stay.

Basil was no longer there in Caesarea. Basil was gone. The scribes and Pharisees had sat in Moses’ seat; now another man sat in the seat of Basil the Great. History condemned him as savage as a wild beast: Pharetrius.

Did he go to greet John Chrysostom? No. What did he do? He roused the monks, and they went to him at night with an ultimatum: ‘You must leave Caesarea within the hour.’ Oh, he cried out! Worse things happen today.

‘Give me time to wash, to clean myself, to get dressed, to rest.’ Nothing. ‘Leave now, or you will be killed.’ So he left Caesarea in the rainy night, persecuted neither by the wealthy nor by rulers.

He was persecuted neither by women like Marsa, Castricia, Eugraphia, and Eudoxia, but by bishops like Pharetrius. Then John Chrysostom spoke those famous words: ‘I fear no one as I fear bishops, apart from a few.’ Nothing else in the world frightened me, he said, except bishops, apart from a few.

That is what John Chrysostom said. Now let me describe the last stage of his life. He kept walking and reached Cucusus. Then came another order: farther away, another hundred or two hundred kilometers. They ordered him taken to Comana, at the far edge of the empire, to its borders. They took him away, though by then he could scarcely walk. It was August. The sun burned on the stones. He was ill, feverish, and weak. He asked to rest. They gave him nothing.

They struck him and beat him, forcing him onward. He fell to the ground. They lifted him and carried him to the church of Saint Basiliscus. There his great soul departed; he gave up his spirit.

But he had a dream. There are dreams that are real, unlike the false dreams people speak of. That night Basiliscus the Martyr said to him, ‘Brother John, tomorrow we shall be together.’

He rose, gave away everything he still had with him, the last remnants of his possessions, and made the sign of the Cross three times. Then he died, entrusting his spirit to the heavenly Father with these words: ‘Glory to God for all things.’

Such was John Chrysostom, whose memory we celebrate today. Our Church honors him four times. One of those days is today, January 27, when we celebrate the return of his relics. His relics had remained there for thirty years, but the people in the city had never forgotten him. Women, men, and children all longed for John Chrysostom.

Eudoxia died. Her end was terrible: she died in childbirth amid dreadful cries. Arcadius died too, her unworthy husband, a puppet of the empress. The wealthy, the powerful, and the ladies of the court all died.

Then, after thirty years, a delegation went to Comana, took his relics, and brought them back.

All along the road, for five or six hundred kilometers, men, women, and children came out, knelt, and venerated his holy relics. When they reached the city, no emperor had ever received a welcome like the one given to the returning relics of John Chrysostom.

And here is something remarkable, which I firmly believe. They say the tombs of Eudoxia and Arcadius were shaking in an earthquake, and that the shaking stopped as soon as his relics were laid upon them. Such was John Chrysostom!

Shall I go on? I have a particular affection for John Chrysostom. I admire him! He truly is one of the greatest Fathers of the Church, the king of orators, a fearless, unyielding, uncompromising bishop of the Orthodox Church.

Three voices reach us from his tomb. But before I tell you what John Chrysostom says to us through those three voices, I must admit an omission. I left out a name. I named rulers, powerful men, kings, and emperors.

And when I spoke of those three women, I forgot, or rather, deliberately waited until the end, to name someone whom humanity will remember forever. There would have been no John Chrysostom without a woman.

That wonderful woman was his saintly mother, Anthousa.

She became a widow at twenty. She had many offers of Holy Matrimony, but accepted none. ‘My child, and my child alone,’ she said. She devoted herself to him, spent enormous sums on his education, and sent him to Antioch, Constantinople, and other cities.

He received a broad education by the standards of the world and became the finest orator in Antioch, and later the finest preacher in our Church. If there had been no Anthousa, there would have been no Chrysostom. May her memory be eternal: Anthousa, the mother of Saint John Chrysostom. Three voices speak to us here. The first addresses women: Mothers, mothers, mothers, raise your children in the teaching and guidance of the Lord, and give us new Chrysostoms, Basils, and Gregorys.

Why do we have no Chrysostoms, Basils, or Gregorys today? Because the family is no longer what it was. Such children are those who had the blessing of seeing their mother kneel and pray.

Only children whose mothers held them in their arms and, along with their milk, nourished them with the faith of the Orthodox Church; only children who had an example at home can one day become Gregorys, Chrysostoms, and Basils.

Women and mothers, give the Church new Gregorys, Basils, and Chrysostoms. Then your memory, too, will live forever. And the other voice? The other voice speaks to the rich of our age.

Chrysostom’s voice is powerful and thunderous. What did he say? What did he urge people to do? What was his great teaching? Listen, my brothers and sisters, because the truth Saint John Chrysostom defended shakes the ground beneath us. You might think he was a social reformer. But he was a Christian.

What did Chrysostom say? Give, give! Melt down your chamber pots, strip the gold leaf from your columns, cast off your silks, sell your fields and your possessions. Give, give, until you become poor. Though you are rich, choose to become poor, poor of your own free will, poor of your own free will.

That is Christianity. It goes further than communism. What is the difference? It is your free choice. Christ blesses the person who chooses poverty: someone rich who freely becomes poor, who has a vast estate and gives it away of his own free will. This is voluntary poverty, blessed poverty. Christ calls those who choose it blessed. But you will not do it!

You will become poor against your will. The state will come, or someone called Eutropios, that was his name, and a tax officer will take some of your property. A financial officer will come and take it, or rather, there will be some upheaval in the world. This happens again and again. In Russia, for example, there were wealthy people before the Communist Revolution.

There were rich people even in Moscow, with great wealth and treasures, vast estates and large holdings. They gave absolutely nothing. They were hardhearted people, whose one habit was to make pilgrimages to the Holy Sepulchre.

They went there, and to the Holy Mountain. Beyond that, though, they showed no mercy or kindness to others. That was one cause of the great social crisis that arose. Then the revolution came, and in a single night they became poor, poor against their will.

They became poor, poor against their will. They became poor against their will. I prophesy that in a single night, the wealthy of Athens and the wealthy of Greece will also become poor against their will. They do not listen to a word we say. Even a thousand sermons will not make them give a single drachma.

At this point, allow me to tell you a story. I have lived fifty years, and life has taught me much. I will tell you something about Captain Markos. Do not be surprised; you know Captain Markos.

Well, I was in Kozani. There were bodies in the streets; people were dying. People from all the surrounding villages had crowded into the city. Kozani had a population of ten thousand, and now there were fifty thousand. So many people, so much poverty and suffering. We raised our voices and preached fiery sermons.

Give to us, give to us, give to us! What did they give? Almost nothing. Where were they hiding their wealth?

They had dug a pit in the town square, ten meters deep, and hidden jars full of gold there. When Captain Markos came down, his men went to the square and dug and dug until they found all those valuables. The gold lay hidden while poor people were dying in the streets from cold and hardship. How unfeeling! How unfeeling!

There is something else. I held a collection and raised very little. I even put my life in danger over it. And let no one accuse me of being a communist. I am no communist; I am a Christian. The Christian calling rises higher than any other, as high as the stars in heaven.

Then the communists came. They had a long list of three hundred wealthy people in the city and summoned them. Here was their sermon: no examples, no illustrations, no Scripture, nothing of the kind.

One would pay three hundred pounds, another nine hundred, another a hundred, another fifty, another a hundred: some fifteen to twenty thousand pounds in all! When someone protested, they replied, ‘Sir, this is no place for bargaining. We are in charge here. Whoever has not brought the money by tonight will find himself a head shorter.’

Those same people had given absolutely nothing to a preacher of the Gospel, though he was hungry and walked the streets of Kozani thin as a skeleton. They would not part with anything to save their own skins. Yet the next day they handed over all that money, and then I was summoned to their headquarters.

They mocked me. ‘Father, what did your sermons achieve?’ All their officers were gathered there, one after another. ‘What did you collect?’ they asked, showing me column after column of contributions. ‘I am impressed,’ I said. ‘You managed to make them poor in a single night. But there is one great difference between us.’ ‘What difference?’ Captain Markos asked. ‘I asked them to give of their own free will. You made them give against their will.’ And so I warn you: you do not give, you do not help, you show no respect. You exploit others, revel, and spend extravagantly. In a single night, you will all become poor against your will, worse than the people of our Kozani.

These are the three voices. The first speaks to women: “Give us more men like Chrysostom and Basil.” The second speaks to the rich: become poor of your own free will, before poverty is forced upon you. And the third speaks to us, to the bishops. It is a stern voice.

From the depths of the centuries, from Comana and Cucusus, from his grave, John Chrysostom calls out to us: “Imitate me, as I imitated Christ.” As they say, Paul was the mouth of Christ, and Chrysostom was the mouth of Paul.

“Imitate me. Preach as I preached. Live as I lived. Stand against kings and emperors as I stood against them.” And we too must stand firm, my brothers and sisters, following the example of the fathers of our Church.

He stood against Marsa, Castricia, and Eugraphia. Today the situation is worse. In Constantinople there were three women. Count them on your fingers, my dear Christians, and you will see how hard our struggle is.

In Greece there are half a million married women with children. On one side stand those half a million. And who stands on the other? Two or three thousand women who have separated from their husbands, women who, at any moment, may be crowned in the churches of Athens.

Will they prevail? That is the great question. Will they prevail or not? They will not. Yet so far they keep winning. Why? Because we are not struggling. Because the Church is not struggling.

I told the Archbishop and the Holy Synod what should have been done when a man named Stamatis was signing that devilish divorce measure in Parliament, thirty or forty minutes after midnight, at the devil’s hour. At that very moment, every bell in Athens should have tolled as though for the dead.

The bells should have tolled, and the priests should have come out with the processional fans, the Cross, and the censers. All the people should have gathered and gone down into the streets and the square, ready to die there in the struggle for our homeland and for God.

That did not happen. We gave way on one thing, then another, and now look at the result: they are threatening us with a prosecutor. With God’s help, we are not afraid of prosecutors. Even amid life’s bitterness, I will feel joy.

For fifty years I have served my homeland wearing the cassock, through great hardships, persecution, and danger. But if this time I am sent to prison, I will count it the greatest day of joy, for it will be for the sake of this struggle.

That is what I wanted to say to you tonight, my dear Christians, on the occasion of the feast of Saint John Chrysostom. I call you to be watchful. Our weapons are not tanks, torpedoes, swords, or violence. Our weapons are the Cross, the truth, the word of God, and the purity of our intentions.

We will struggle, and we will prevail.

So now, God willing, on Wednesday or Thursday I will appear before Pilate, before Annas and Caiaphas. Pray, pray. Let us sing the dismissal hymn of Saint Chrysostom first.

In the name of the Holy Trinity, your voice thunders and flashes up to the heavens.

Παναγία Δέσποινα, Άγιοι Άγγελοι και Αρχάγγελοι, Κύμια Πρόδρομε, Αποστόλου Ιντοδεκάσου, οι δάσκαλοι και πατέρες της Εκκλησίας, Όσιοι και μάρτυρες, οι καλώς αθλήσαντες, στεφανωθέντες, ποιήσατε πρεσβείαν προς τον Κύριο, του ελεηθήναι και σωθήναι τας ψυχάς ημών.

Χαίρομαι που με αξιώνει ο Θεός για μία ακόμη φορά να δω τα προσφιλή σας πρόσωπα εδώ στην Ιεράν Συγκέντρωση.

Γνωρίζω τη δίψα που έχετε, την πείνα που έχετε για να ακούσετε λόγο Θεού. Ευτυχής θα είμαι εάν απόψε μπορέσω να σας προσφέρω ένα ποτήρι νερό δροσερό της Ορθοδοξίας στα διψασμένα χείλη των ψυχών σας. Αγαπητοί μου, έρχομαι από τη Σιβηρία. Σιβηρία είναι η Φλόρινα αυτόν τον καιρό.

Το θερμόμετρο έπεσε, έφτασε κάτω από τα 10, 15. Η πιο ψυχρά πόλις όχι της Ελλάδος αλλά των Βαλκανίων, όλων των Βαλκανίων. Ούτε Σόφια, ούτε Βουκουρέστη, ούτε Βελιγράδη έχει τέτοιο ψύχος. Κρύσταλλο οι δρόμοι, χιόνι, κρύο, φουγάρα, σκεπασμένα τα βουνά, τα πάντα.

Και λύκοι πεινασμένοι κατεβαίνουν κάτω και αφήνουν τα επισκεπτήριά τους απάνω στα χιόνια. Έρχομαι λοιπόν από τη Φλόρινα, μέσα στην καρδιά του χειμώνος. Ποιος ο λόγος; Κάτι θέλω να σας εξομολογηθώ. Μακάρι να μ' αξίωνε ο Θεός να κάνω μια μέρα ένα πρωτότυπο κήρυγμα, ένα πρωτοφανές.

Αντί άλλου θέματος, να κάνω μια δημοσία εξομολόγηση. Στα παλιά τα χρόνια οι χριστιανοί δεν εξομολογούνται σε έναν άνθρωπο, στον παπά. Εξομολογούνται μέσα σε όλη την κοινότητα της Χριστιανίας, σε όλους τους χριστιανούς.

Και ο ιερεύς, ο προϊστάμενος, έδινε συγχώρηση ή έβαλε κανόνα. Τώρα περιορίσαμε την εξομολόγηση σε ένα πρόσωπο και ούτε σε ένα πρόσωπο δεν λέμε την αλήθεια. Μακάρι να μας αξιώσει ο Θεός να φτάσουμε σε μια τέτοια τελειότητα ώστε να εξομολογούμεθα δημοσία τα αμαρτήματά μας, όπως θα έκαναν μεγάλοι διδάσκαλοι και πατέρες Εκκλησίας.

Αλλά απόψε θα κάνω μια μικρά εξομολόγηση σε ένα σημείο. Κάτι θα σας πω. Αλλά δεν θέλω να στενοχωρηθείτε, δεν θέλω να λυπηθείτε, αλλά θέλω να χαρείτε. Να χαρείτε όπως χαίρω και εγώ. Να χαρείτε τη χαρά εκείνη που είπε ο Χριστός όταν είπε τους μακαρισμούς.

Διότι όταν είπε τους μακαρισμούς, άρχισε τη λέξη από μια λέξη που συγκινεί τον κόσμο ολόκληρο. Έχουν όλα τα λόγια του Χριστού μεγάλη σπουδαιότητα. Ευτυχία ζητεί ο κόσμος. Και τώρα τις Πρωτοχρονιές, «ευτυχισμένος ο νέος χρόνος» ακούστηκε μυριάκις εις όλη την πατρίδα μας.

Μακάριοι, λέει, ευτυχείς, λέει ο Χριστός. Ποιοι είναι αυτοί που έχουν τα λεπτά; Ευτυχείς είναι αυτοί που διασκεδάζουν και γλεντούν; Ευτυχείς είναι αυτοί που οργιάζουν στα διάφορα νυχτερινά κέντρα; Ευτυχείς είναι οι διπλωμάτες, οι απατεώνες και οι λωποδύτες της ανθρωπότητας; Ευτυχείς είναι οι ηγεμόνες και οι βασιλείς;

Ευτυχείς είναι οι ισχυροί της ημέρας; Όχι, άλλο λεξιλόγιο έχει ο Χριστός μας. Άλλο είναι το λεξιλόγιο του κόσμου και άλλο είναι το λεξιλόγιο του Χριστού. Ανέτρεψε την πυραμίδα των πραγμάτων ο Χριστός.

Και είπε μακάρι, μακάρι, μακάρι, μακάρι Φτάνω εκεί που με ενδιαφέρει. Μακάρι δεδιογμένη ένεκε ναι μου και το Ευαγγελίο

Χαρά λοιπόν πρέπει να δοκιμάσω και εγώ, και δοκιμάζω σαν από τις ολίγες χαρές που έχω δοκιμάσει στον μάταιον αυτόν κόσμον. 50 χρόνια τώρα, μισόν αιώνα που εργάζομαι εδώ εις τον ταλαίπωρον τόπο. Ποια είναι η χαρά που πρέπει κι εσείς να χαρείτε; Διότι μας αξιώνει ο Θεός να γίνουμε μέτοχοι μιας θεάρεστης χαράς.

Η χαρά είναι ότι κατέβηκα από τη Φλώρινα διότι με κάλεσε επειγόντως ο εισαγγελέας των Αθηνών. Και με κάλεσε ο εισαγγελέας των Αθηνών να παρουσιαστώ ενώπιον του κριτηρίου των, κατόπιν βέβαια εντολής της κυβερνήσεως, διότι διέπραξα ένα φοβερό έγκλημα εδώ στην Ελλάδα.

Και το φοβερό έγκλημα που διέπραξα εδώ στην Ελλάδα είναι ότι δεν υπογράφω διαζύγια Καζανόβα. Αυτό το λόγο κατεβήκαμε, αλλά έχω μια χαρά μες την καρδιά διότι με αξιώνει τώρα στα τελευταία της ζωής μου να δώσω και τη μαρτυρία αυτή και να υποστηρίξω τα ιερά και τα όσια, να υποστηρίξω την ελληνική οικογένεια, η οποία είναι το θεμέλιο του έθνους και της ανθρωπότητος.

Ευχαριστώ πολύ.

Έφυγα από τη Φλώρινα και είμαι τώρα στην Αθήνα. Από το άκρο στο άλλο, εδώ στο κέντρο του ελληνισμού. Εδώ που, όπως έλεγα άλλοτε στα κηρύγματά μου, όταν ήμουνα ιεροκήρυκας εδώ στην Αθήνα. Εδώ η Αθήνα Ίσων πάρε και η Μολία και γράψε στο μαυροπίνακα το διαόλο Αθήνα ίσον Βαβυλών της Αποκαλύψεως.

Λοιπόν, σήμερα η Αθήνα ίσον τα Σόδομα και τα Γόμορρα της πατρίδος. Παντού σε όλη την Ελλάδα γίνονται αμαρτήματα. Και δεν υπάρχει χωριό, δεν υπάρχει πόλη, δεν υπάρχει περιοχή, δεν υπάρχει βουνό, δεν υπάρχει νησί, δεν υπάρχει ακρογιάλι που δεν τα μαγαρίσαμε εμείς όλοι οι Έλληνες.

Και εκεί μας είναι αμαρτωλή και σίετο ο τόπος μας. Και μόνο τούτο σας λέγω, ότι μόλις κατέβηκα στην Αθήνα άκουσα ότι στο δικαστήριο γινότανε μια δίκη, μια δίκη φρικαλέα. Κάποιος Έλληνας, Ορθόδοξος, Χριστιανός άνθρωπος, ούτε άνθρωπος, άνοιξε το στόμα του το βρομερό και είπε μια βλασφημία, τέτοια βλασφημία που μέχρι σήμερα δεν ακούστηκε ποτέ πάνω στο φλούδι αυτό της γης.

Μια βλασφημία που πέρασε τις βλασφημίες εκείνες που είπε ο Καζαντζάκης, το τέκνον της Κρήτης. Μια βλασφημία που πρέπει κανείς να φράξει τα αυτιά του για να μην ακούσει τη βλασφημία που έριψαν, εάν είπαν εναντίον του Κυρίου Μωρός ο Χριστού.

Βέβαια, καμιά ζημιά δεν παθαίνει ο Χριστός από τις βλασφημίες των ανθρώπων. Όπως κάποιος παράφρονας, το είδα στη Σαλονίκη αυτό το πράγμα, που είχε στο μυαλό του, δραπέτης του φρενοκομείου, ανέβηκε μια μέρα στη Σαλονίκη σε ένα τηλεγραφόξυλο και απάνω από το τηλεγραφόξυλο άρχισε να φτύνει για να σβήσει τον ήλιο.

Ή τον ήλιο, νόμιζε ο καημένος ότι με το φτύσιμό του θα σβήσει τον ήλιο και μαζεύτηκε κόσμος και ήρθε η πυροσβεστική και τον κατέβασε πάνω από το ξύλο με στεγνό το λαρύγγι του. Όλα τα πτύσματα δεν σβήνουν τον ήλιο. Είναι μακριά, πολύ μακριά, απρόσιτος, εις βάθος και έκταση ο Χριστός. Δεν έχει καμιά ζημιά, αλλά είναι όμως δείκτης, οι βλασφημίες αυτές δείκτης του πολιτισμού μας. Είναι δείκτης ότι ζούμε στο βδέλυγμα της ερημώσεως.

της Ερημόσεως, στους εσχάτους χρόνους κατά των οποίων το Πνεύμα το Άγιο προφητεύει ότι οι άνθρωποι θα είναι βλάσφημοι, βλάσφημοι και δικά στη πόσο, μια μικρά τυπηνή. Δεν είναι δύο χρόνια που κάποιος κάτω εκεί στο λιμάνι του Πειραιώς, νομίζω, ήβρισε, είπε μεθυσμένος ο άνθρωπος, στενοχωρημένος, δυσαρεστημένος, πικραμένος, βλαστήμησε και είπε μια κακιά λέξη για τον Πρωθυπουργό της χώρας.

Αμέσως, αμέσως τον πιάσανε και τον δικάσανε επαυτοφόρο Δύο χρόνια φυλακή κι είναι στον Κορυδαλλό.

Δύο χρόνια που ήβρισε τον Πρωθυπουργό της χώρας και δέκα μήνες αυτός που ήβρισε τον Χριστό. Μεγάλος ο Πρωθυπουργός μας, μικρός ο Χριστός. Πολύ μικρός ο Χριστός. Γι' αυτό θα χαθούμε. Τα μικρά τα κάναμε μεγάλα, τα χαλίκια τα κάναμε διαμάντια και τα διαμάντια τα κάναμε χαλίκια.

Και οι δικαστές μας συγκινούνται και ταράσσονται και αγανακτούν και βάζουν τις πιο μεγάλες ποινές όταν τολμήσει κανείς να υβρίσει τον πρόεδρο της Δημοκρατίας, τον πρόεδρο της Κυβερνήσεως, τους Βουλευτάς, τας αρχάς και εξουσίας.

Μεγάλοι αυτοί, πολύ μεγάλοι, και μικρά η Παναγιά μας και μικρός ο Χριστός. Εδώ λοιπόν στη Φλώρινα που εγγράφει και εγγράφει αυτή η φρικτή βλασφημία. Αλλά αδέρφια μου, εδώ που μαζευτήκαμε δεν πρόκειται να σκαλίσουμε τις βρωμιές της σημερινής κοινωνίας.

Δεν πρόκειται να σύρουμε την αυλαία και να παρουσιάσουμε ενώπιον των οφθαλμών σας. Ευχή σας όλη την αθλιότητα, την κοινωνική, την εθνική, την εξαιρετική αθλιότητα. Ας αποστρέψουμε τους οφθαλμούς μας από τα θεάματα και ακούσματα αυτά.

Λέγει κάπου μια προφητεία: Θα έρθουν τέτοια χρόνια που οι άνθρωποι θα λένε: Ποιο είναι το πιο σπουδότερο; Τα αυτιά μας και τα μάτια μας. Και θα έρθει μια τέτοια εποχή που θα λένε: Καλότυχος ο άνθρωπος που δεν έχει μάτια και καλότυχος ο άνθρωπος που δεν έχει αυτιά.

Καλότυχος που δεν έχει μάτια για να μην βλέπει τα αίσχη της κοινωνίας και καλότυχος που δεν θα έχει αυτιά για να μην ακούει τις φρικτές βλασφημίες. Σε τέτοια εποχή αποστρέψουμε τους οφθαλμούς μας από τα θεάματα και τα ακούσματα του αιώνος μας και ας ταξιδέψουμε νοερώς σε αρχαίους χρόνους.

Σε χρόνους που η πίστη σύγχυζε και θα ματρούγει, οι άνθρωποι παρουσιάζανε τον ανώτερο εαυτό τους. Ας ταξιδεύσουμε στις πηγές του χριστιανισμού, τους πρώτους αιώνας, τους χρυσούς αιώνας. Ας ταξιδεύσουμε στην εποχή των Αποστόλων και ιδίως του Αποστόλου Παύλου.

Απόστολος Παύλος. Δυο άνθρωποι δείχνουν την αθλιότητα του ανθρώπου αφενός και το ύψος του ανθρώπου αφενός. Ο Ιούδας δείχνει μέχρι ποιου σημείου διαφθοράς μπορεί να φτάσει ο άνθρωπος, βλέπει χρημάτων αραστά.

Λέγει, ψάλλει τη Μεγάλη Εβδομάδα. Αλλά αν πάλι θες να δεις σε ποιο ύψος θα είναι ο άνθρωπος, άγγελος και αρχάγγελος. Και νικά τους αγγέλους και αρχαγγέλους, είναι ο Απόστολος Παύλος. Λοιπόν, γι' αυτό λέγει ο Απόστολος Παύλος ότι μιμηταί μου γίνεσθε, καθώς καγώ Χριστού.

Εάν δε υπάρχει ένας ο οποίος εμιμήθη περισσότερον από όλους τον Απόστολο Παύλο και είναι Παύλος και αυτός στην εποχή του, φωστήρ φωτεινός, ήλιος φωτεινός, είναι ένας και αυτός ονομάζεται ο Ιωάννης ο Χρυσόστομος, του οποίου την ιερά μνήμη εορτάσαμε, αγαπητοί αδελφοί, σήμερα 27 Ιανουαρίου, με την ανακομιδή του λειψάνου του Ιωάννη.

Επάνω στον Ιωάννη τον Χρυσόστομο και πάλιν άλλοτε μίλησα εδώ στην αίθουσα, νομίζω. Αλλά και πάλιν θα ομιλήσω από άλλη σκοπιά, εξετάζοντας το θέμα του Ιωάννου του Χρυσοστόμου. Το να πούμε, να διηγηθούμε το βίο του, ένα βίο προκαλεί τα δάκρυα και τη συγκίνηση.

Θα πρέπει να διαθέσουμε όχι ένα κήρυγμα, δέκα και είκοσι κηρύγματα, βιβλίο ολόκληρο, για να διηγηθούμε από την ημέρα που γεννήθηκε στην Αντιόχεια μέχρι την ημέρα που παρέδωσε το πνεύμα πέρα εις τα Κόμανα της Αρμενίας.

Αλλά εδώ θα συντάμω το λόγο και θα εξετάσουμε μία πτυχή από την όλη ζωή του Ιερού Χριστόστομου, του οποίου τιμήμουνε ορτάζομαι σήμερο και η πτυχή αυτή, το σημείο αυτό που πρέπει να προσέξουμε, είναι ένα.

Ποιοι ήσαν οι εχθροί του Ιερού Χρυσοστόμου;

Μα είχε εχθρούς ο Χρυσόστομος; Άκακος ήτανε, ουράνιος άνθρωπος ήτανε, καρδιά πλατιά πλατιά, όχι στεγνή καρδιά. Όπως ο Απόλλωσος, ο Απόστολος Παύλος που είπε: «Η καρδια ημων πεπλατυνται», είναι πλατεία η καρδία, χωρούσε τον κόσμο όλο, δεν είχε μίσος.

Μυρμήγκι δεν πατούσε ο Ιωάννης ο Χρυσόστομος, προσωπικό εχθρό δεν είχε ο Ιερός, ο Ιερός Χρυσόστομος, δεν έμοιαζε σαν εκείνα τα χαϊδεμένα παιδιά που όλο τα χαϊδεύουν οι γονείς των. Κι άμα καμιά φορά ρωτήσεις κάνα τέτοιο παιδί και του πεις «Αγαπάς το άλλο παιδί; Το αγαπάς το άλλο παιδί;» Και τι απαντά ο πονηρός, ο μικρός που ανατρέφεται κατά των πλέον εγωιστικών τρόπων; Τι απαντά;

«Με αγαπάει εκείνος; Με αγαπάει εκείνος;» Αν τον αγαπάει, καλά. «Με αγαπάς, σε αγαπώ». Εμπορική αγάπη αυτή. Να αγαπάς τον άλλο διότι σε αγαπάει ο άλλος, βέβαια είναι κάτι, αλλά είναι κατωτάτη βαθμίς της αγάπης.

Ληστρική αγάπη, γιατί και αυτοί που είναι πάνω στα βουνά, οι ληστές, και αυτοί αγάπη έχουν. Είναι τόσο αναγκαία η αγάπη που ούτε ληστοσυμμορία ληστών δεν μπορεί να υπάρχει. Εμπορική αγάπη, ληστρική αγάπη, στην αγάπη του συμφέροντος ή του μαμωνά.

Αλλά εγώ δεν θέλω να έχετε αγάπη εμπορική, ούτε ληστρική αγάπη, αλλά να έχετε αγάπη χριστιανική. Την αγάπη εκείνη που είπε ο Χριστός όταν επάνω στο Σταυρό είπε: «Πάτερ, άφες αυτοίς». Που βρίσκονται στους τύπους, μιμητές τους, μιμηθείς τους ανθρώπους, ο Ιωάννης ο Χρυσόστομος αγαπούσε τους πάντας. Τότε πώς απέκτησε εχθρούς; Ποια ήταν η αιτία που απέκτησε φανατικούς εχθρούς ο Ιωάννης ο Χρυσόστομος; Ποια ήταν η αιτία; Το Ευαγγέλιο, το Ευαγγέλιο, ναι. Η γλώσσα του, η γλώσσα η πύρινη, η γλώσσα γεμάτη φωτιά και αστραπές και βροντές.

Η γλώσσα που δεν εγνώριζε συμβιβασμούς κανένα με το ψεύδος και την απάτη, η γλώσσα που λέει τα σύκα σύκα και τη σκάφη σκάφη, η γλώσσα που ονόμαζε το φως φως και το σκότος σκότος, την ημέρα ημέρα και τη νύχτα νύχτα.

Η γλώσσα αυτή, πύρινη, αυτή ήταν η αιτία του μίσους, του θανατηφόρου μίσους. Γιατί η αλήθεια, όπως είπε ένας δικός μας ποιητής, κάποιος ποιητής που μιλούσε για την αλήθεια, είπε ότι η αλήθεια είναι μαλώχτρα. Όπου ακούεται αλήθεια, αλήθεια μεγάλη, όχι για μικρά και ασήμαντα πράγματα, αλλά αλήθεια για τα μεγάλα και θεμελιώδη, εκεί που ακούεται η αλήθεια σείονται τα άστρα του ουρανού, εκεί μέσα γίνεται διχασμός και άλλοι μεν είναι υπέρ της αληθείας, άλλοι δε είναι κατά της αληθείας και αρχίζει η μάχη, ή μάλλον ήρθε η μάχη, άρχισε η μάχη από το πραιτώριο του Πιλάτου όταν ο Χριστός είπε ότι «εις τούτο γεγέννημαι, ίνα μαρτυρήσω τη αληθεία».

Μάρτυς της αληθείας πιστός υπήρξε ο Άγιος Ιωάννης ο Πρόδρομος. Εχθρούς είχε, προσωπικό δεν είχε εχθρό. Τι έλεγε στα κηρύγματά του; Αγαπώ κάθε άνθρωπο. Και τον Εβραίον αγαπώ. Και τον αιρετικόν αγαπώ. Και τον Ολδάτριν αγαπώ

Αγαπώ, και όλους αγαπώ. Αγαπώ, όλους αγαπώ. Και αυτόν ακόμα που θα με σταυρώσει. Θα τον αγαπήσω και αυτόν. Ποιο μισό Και έφερε παράδειγμα. Όπως ο γιατρός αγαπά τον άρρωστο αλλά μισεί την ασθένεια και προσπαθεί να εξοντώσει την ασθένεια.

Και όσο πιο πολύ αγαπάει τον άρρωστο, τόσο περισσότερο προσπαθεί να εξοντώσει την ασθένεια. Και να καλύψει τα αίτια της ασθενείας, έτσι κι εγώ αγαπώ τον άνθρωπο. Εκείνο που μισώ... Μερικοί παραξενεύουν, παραμηνεύουν τρομερά το Ευαγγέλιο.

Λέγει εκεί το Ευαγγέλιο: Ως αν μισήσει πατέρα και μητέρα ούτε αστιμώ άξιος Ως αν μισήσει, ως αν αγκομισήσει Τι εννοεί εκείνο; Να μισήσουμε τη μάνα μας που μας γέννησε, τον πατέρα που μας γέννησε, τα αδέρφια μας;

Ως σ' αγαπήσεις, τι να μισήσεις λέει ο Χρυσόστομος Τον τρόπο με τον οποίο ζω, τη ζωή την οποία ζω, τις ιδέες τις οποίες έχω. Αγαπώ τον άνθρωπο αλλά μισώ την πλάνη του, μισώ την αίρεση. Μισό την αθεία και απιστία, μισό των τρόπων των ανικριστενικών, τρόπων της ζωής των Έτσι ετοποθετούσε τα πράγματα.

Και έλεγε άλλοτε πάλι ο Ιωάννης ο Χρυσόστομος ότι εγώ έναν εχθρό έχω, παρακαλέστε τον Θεό να τον νικήσω. Ένα έκθρο έχω, δεν έχω κανένα άλλο έκθρο στον κόσμο Τον πολεμώ, τον χτυπώ, μένω νηστικός. Κυλιούμαι στο χώμα, αναστενάζω, κλαίω, φωνάζω, καλώ τα άστρα του ουρανού.

εγώ έχω, βοηθήσατε με να τον νικήσω, τον εαυτό μου έχω, ο καλύτερος εχθρός του εαυτού είναι ο εαυτός μας, είναι ο διαφθαρμένος εαυτός μας, είναι τα πάθη μας, η κακία μας, αυτά είναι ο διαφθαρμένος εαυτός μας, φοβούτος εαυτός σου όπως λέγει και ένα ρητό στη Σοφία του Σολομώντου, αυτός κέραψε εκεί μια σπουδαία ομιλία ο Χρυσόστομος, τον εαυτό μου μη βλάπτοντα ουδέ ο κόσμος όλος δίνεται βλάψε εαυτόν, Άμα εσύ δεν κάνεις κακό στον εαυτό σου, εάν δεν κάνεις κακό στον εαυτό σου, και κάνεις κακό στον εαυτό σου κάθε φορά που αμαρτάνεις, εάν δεν κάνεις κακό στον εαυτό σου και είσαι αθώος και αμόλυντος και αγνός και παρθένος και δίκαιος και αληθινός, όλοι οι δαίμονες, όλοι οι δαίμονες της κολάσεως να μαζευτούν, κανένα κακό δεν σου κάνουν, απολύτως κανένα.

και Απόδειξης ο Υιώβ. Όλοι οι δαίμονες μαζευτήκαν, αλλά δεν μπόρεσαν να τον κάνουν. Ύστερα, πολύ περισσότερο, εαυτόν μη αδικούντα, ούτε ο κόσμος όλος, ούτε αυτός ο διάβολος δύναται να βλάψει. Δεν είχε λοιπόν προσωπικούς εχθρούς. Ο ίδιος δεν εμισούσε. Η αλήθεια που εκεί ήταν εκείνη που προκάλεσε αφενός μεν κύματα ενθουσιασμού, αφετέρου δε κύματα μίσους και αποστροφής.

Ποιοι ήταν οι εχθροί του; Εχθροί του, εχθροί του: ένας, δύο, τρεις, τέσσερις και τελειώνουμε. Πρώτα εχθροί του ήταν ποιοι; Οι πλούσιοι, οι πλούσιοι. Όλοι οι πλούσιοι; Όχι, όχι. Υπάρχουν πλούσιοι που είναι γεμάτοι αγάπη και ελεημοσύνη και καλοσύνη.

Υπάρχουν πλούσιοι που δεν δίνουν τα ψίχουλά τους, αλλά δίνουν τον πλούτο τους ολόκληρο και εφαρμόζουν την εντολή του Κυρίου μας. Είμαστε πολλοί σε τα υπάρχοντά σας και εδώ στους πτωχείς, στην παλιά Διαθήκη Ροχάριου Αβραάμ, είδατε στην Παραγωνία του Λαζάρου ότι στον βράδυ στο μέσα ποιος επέδεχκε τον Λάζαρο τον πτωχό, ο πλούσιος, στους κόρπους του Αβραάμ, παρακαλούμε και εμείς να βρεθούμε, φιλάνθρωπος, ελεήμων, δίκαιος ήτανε ο Αβραάμ.

Πλούσιος ήταν ο Ιώβ, που είχε χιλιάδες κτήνη και ζώα. Πλούσιοι υπήρξανε. Υπήρξε και μία γυναίκα στην εποχή του Ιερού Χρυσοστόμου, η Ολυμπιάς, που διέθεσε τεράστια περιουσία δια τους πτωχούς, για τας χήρας και ορφανά. Πλούσιοι, αλλά πόσοι είναι αυτοί οι πλούσιοι που είναι όντως ελεήμονες και φιλάνθρωποι;

Ένας στους χίλιους, ένας στους χίλιους. Οι άλλοι, οι 999, είναι πλέον τα άγρια θηρία, όπως τα ονόμαζε ο Ιερός Χρυσόστομος. Και έδωσε εικόνας, αμοιμήτους εικόνας των διούτων πλουσίων, ο χρωστήρι του Ιωάννου το Χρυσόστομο Παρουσιάζει, ας πούμε, ένα, δύο, τρεις τύπους τέτοιους.

Ο ένας ήτανε, λέει, έπεσε στα μέρη, κάπου εκεί στα μέρη έπεσε.

Σταματώ, μου ήρθε να κλάψω. Αυτό που θα πω θα συμβεί και στην Ελλάδα. Δεν είμαι προφήτης. Οι παλαιότεροι θυμούμεθα. Έρχεται πείνα, πείνα που θα περάσει την πείνα του 1942 to 1943. Έπεσε λοιπόν σε μια επαρχία της Μικράς Ασίας.

Ανομβρία, σταλαγματιά νερό. Στα Λαγματιά νερό Ένα μήνα, δύο μήνες, τρεις μήνες, τέσσερις μήνες, πέντε μήνες, έξι μήνες. Τι μεγάλο πράγμα αυτές τα Λαγματιά Κάθε στα Λαγματιά

Σταλαγματιά που πέφτει από τον ουρανό, στο φεγγάρι ούτε μια σταλαγματιά, στον Άρη ούτε μια σταλαγματιά. Κάθε σταλαγματιά τι λέει; Ο Θεός αγάπη εστι. Κάθε αχτίνα που έρχεται πέρα από το άπειρο μας λέει: ο Θεός αγάπη εστι. Ούτε μια σταλαγματιά στη γη, κάθε σταλαγματιά είναι μια λίρα παραπάνω από τη λίρα, πέφτει επάνω στη γη και γονιμοποιεί τα δέντρα, γονιμοποιεί τα δέντρα, τα πάντα. Τίποτα σταλαγματιά, στερέψανε τα δέντρα, στέρεψαν τα ποτάμια.

Από την ανομβρία ξερανθήκανε τα δέντρα, τα ζώα πεθαίνανε, οι άνθρωποι τρέχανε και έβαλαν τις γλώσσες τους επάνω στα βράχια για να δροσίσουν τη γλώσσα τους. Λοιμός, πείνα μεγάλη. Ξαφνικά, ικεσίες κάνανε στο Θεό, λιτανεία κάνανε, παρακαλέσανε το Θεό και ξαφνικά ο ουρανός εγέμισε από σύννεφα.

Γέμισε από σύννεφα, μαύρισε, άστραψε και βροντούσε. Και μετά άρχισε να τρέχει, να βρέχει. Μονατίσαν όλοι και βρήκαν έξω και πλήνω και βρεχόντανε Και δοξάσανε τον Θεό, βάλισαν τα ουράνια και βρεχηγεί Ένας λυπημένος, ένας λυπημένος, ποιος, ο Μαυροβολίτης Είχε αγοράσει ένας πλούσιος μια αποθήκη.

Μια αποθήκη, είχε γεμίσει μια αποθήκη από σιτάρι και περίμενε να παραταθεί η ανομβρία για να πουλήσει πιο ακριβά το σιτάρι του. Μια φούχτα σιτάρι, μια φούχτα χρυσά. Αυτός λυπήθηκε, αυτός στενοχωρεύτηκε κλπ.

Όπως θα θυμούμεθα οι παλαιότεροι, εδώ οι μαυραγορίτες των Αθηνών φωνάζανε «Σταμάτα, Ρόμελ». Ένα σύνθημα που ρίπτανε τότε στην εποχή εκείνη η τρομερική απέση Τοιούτος λοιπόν είναι ο πλούτος, ζει από τη δυστυχία των άλλων. Επίσης, μια άλλη εικόνα ενός πλουσίου.

Όλα τα χρήματα, για να αυξηθούν, πρέπει να κοπιάσεις. Για να κάνεις τη μια δραχμή δυο, τις δέκα εκατό, πρέπει να κοπιάσεις. ἐν ἱδρῶτι τοῦ προσώπου σου φάγῃ τὸν ἄρτον σου. Υπάρχει μια εργασία που δεν κοπιάζει καθόλου, τίποτα απολύτως.

Ποιοι ήταν αυτοί; Ήταν οι άνθρωποι οι τοκογλύφοι. Τράπεζες δεν υπήρχαν τότε ούτε άλλα μέσα εξυπηρετήσεως των ανθρώπων και οι άνθρωποι οι πτωχοί τρέχανε στους πλουσίους, τους τοκογλύφους, και εδανείζονταν χρήματα. Και ο τόκος πόσο; 10, 20, 30; Πόσο νομίζετε; Ο τόκος 100%.

Κεραυνούς βγάνει η γλώσσα του Ιερού Χρυσοστόμου καυτηριάζοντας τους τοκογλύφους της αρχαίας εκείνης εποχής. Και ακόμα άλλοι πάλι δεν ήσαν φιλάργυροι και πλεονέκτες, αλλά ήσαν σπάταλοι. Διότι ο πλούτος, ένα από τα δύο: ή θα είναι κανείς τσιγκούνης και δεν θα δίνει ούτε στον άγγελό του νερό να πιει, ή θα είναι σπάταλος, και η σπατάλη και αυτή είναι μια αμαρτία μεγάλη.

Και παρουσιάζει εικόνας των πλουσίων οι οποίοι σπαταλούσαν τα χρήματά τους. Πού τα σπαταλούσαν; Υπήρχαν πλούσιοι που είχαν κτίσει σπίτια τετραόροφα. Την εποχή εκείνη ήταν σπάνιο. Διώροφα ήταν τα σπίτια, μονώροφα ήταν σπίτια.

Τετραόροφα σπίτια σπάνιο ήταν, δεν είχαν τα μέσα εκείνα τα οποία σήμερα έχει η επιστήμη, η αρχιτεκτονική που υψώνει πυραμίδας και υψώνει ουρανοξύστας στη Νέα Υόρκη. Σπίτια λοιπόν τετραόροφα, σπίτια χτισμένα με μάρμαρα χρωματιστά, με διαφορετικά σπίτια που ήταν εστρωμένα με μωσαϊκά, τώρα το μωσαϊκό είναι φθηνό, τότε τα μωσαϊκά ήταν πανάκριβα, σπίτια που ήταν ντυμένοι οι τοίχοι με μεταξωτά, σπίτια που ήταν οι οροφές ντυμένες με φύλλα χρυσού.

Πού; Σπίτια πολυτελείας μεγάλης. Λένε μάλιστα εκεί στην εποχή του Χρυσοστόμου, κάπου το αναφέρει ο Χρυσόστομος, μην γελάσετε. Λοιπόν μπήκε ένας μέσα σε ένα τέτοιο σπίτι πολυτελείας, του ήρθε να βήξει, πού να βγάλει, πού να φτύσει; Κοίταξε από εδώ, κοίταξε από εκεί.

Τον έφτιασε στο κούτελο, μου λέει τι μου κάνεις, λέει πού να σε φτύσω, λέει να φτύσω κάτω λοιπόν με τα Μωσαϊκά

Λοιπόν, έτσι είναι. Τέτοια ήταν η πολυτέλεια η οποία υπήρχε στην εποχή εκείνη των πλουσίων. Ακόμα ένα αυτό, τέτοια ήταν η πολυτέλεια που άλλοι είχαν άμαξες πολυτελείας, δεν υπήρχαν τότε τα αυτοκίνητα, και τις άμαξες τις έσερναν άλογα άσπρα, κάτασπρα, πολυτελείας μεγάλης αξίας, και τα άλογα αυτά είχαν χαλινάρια, χρυσά χαλινάρια.

Και περιγράφει πάλι για άλλους πλουσίους που τη νύχτα, με συγχωρείτε, το λέει ο Χρυσόστομος και αυτό το λέει ο Χρυσόστομος, δεν κάνω κι εγώ κάτι το παράλογο να το πω, λέει ο Χρυσόστομος σε μια ομιλία του επάνω, περιγράφοντας την πολυτέλεια της εποχής εκείνης, ότι μερικές κυρίες τη νύχτα και πλούσιοι τη νύχτα είχανε ουροδοχεία χρυσά.

«Ω, μαίνομαι, μαίνομαι», λέγει ο Χρυσόστομος, «δεν οργίζομαι, δεν μπορώ, δεν βρίσκομαι σε ποίον κακόν που εξώκειλε το ανθρώπινο γένος». Τέτοια πολυτέλεια υπήρχε. Σφοδρός κατήγορος της πολυτελείας, της ασωτείας, της φιλαργυρίας, της πλεονεξίας, της αρπαγής ήτανε αυτής της πλούσης της εποχής εκείνης, εναντίον των οποίων έβαλε καταλυτικώς.

Και αυτοί παραπονούνται συνεχώς, δεν υπάρχει κήρυγμα σχεδόν που ο Χρυσόστομος να μην μιλεί εναντίον των πλουσίων με μια γλώσσα πύρινη, και λέγανε αυτοί από κάτω, φωνάξανε μια μέρα: «Πάψε επιτέλους, πάψε επιτέλους να μιλήσεις εναντίον των πλουσίων».

Και απήντησε αυτός όπως ήταν πνευματώδης και ευφυής: «Πάψατε κι εσείς να κλέβετε, να αδικείτε, να σπαταλάτε και τότε εγώ θα πάψω να ομιλώ. Εφόσον εσείς εξακολουθείτε να αρπάζετε, να αδικείτε, να βιαιοπραγείτε, να γίνεστε οι αράχνες της κοινωνίας και οι βδέλλες της κοινωνίας, εγώ δεν θα πάψω ποτέ να ομιλώ εναντίον των κακών των πλουσίων».

Πλούσιοι υπήρξαν οι εχθροί του, οι έναι οι εχθροί του. Οι πλούσιοι εχθροί του, ακόμα κοντά σε αυτούς που ήταν οι άρχοντες της πολιτείας. Όλοι οι άρχοντες; Όχι όλοι οι άρχοντες, υπήρξαν και υπάρχουν και θα υπάρχουν άρχοντες αγαθοί.

Άρχοντες όπως ήταν ο Ιωσήφ, ο αντιβασιλεύς Αιγύπτου, που εφρόντισε για το λαό ώστε κανείς να μην είναι πεινασμένος σε μια περίοδο, σε μια εποχή λιμού, φοβερού λιμού. Άρχων ήταν ο Ιησούς του Ναυή, άρχων σπουδαίος ο Μωυσής και οι κριταί της Παλαιάς Διαθήκης, αγωνισταί του λαού, οι Μακκαβαίοι και όλοι οι άλλοι.

Και έρθετε και εδώ στην Ελλάδα να παρουσιάσουμε έναν άρχοντα άγιο. Ο λαός τον έλεγε άγιο, άγιο τον έλεγε, ήταν άγιος, δραχμή δεν έπαιρνε από το δημόσιο ταμείο. Δραχμή, και όλη την περιουσία που είχε στην Κέρκυρα την πούλησε και την έδωσε στο Ταμείο της Ελλάδας.

Και εμείς οι Έλληνες, αχάριστοι και αγνώμονες, τον δολοφονήσαμε Κυριακή ημέρα όταν πήγαινε στην εκκλησία. Ήταν ο Αγιστός, ο Μπαρβαγιάννης, ο Καπολίστρης Αγαθός κυβερνήτης. Από τότε η Ελλάδα δεν είδε χριστιανό κυβερνήτη.

Είχε το ύψος και το μέγεθος. Ευφυείς, ευφυείς κυβερνήτας, διπλωμάτας ικανούς, αλλά ευσέβεια και αγιότητα που είχε εκείνος ο Ιωάννης δεν είχαμε άλλον. Είναι λοιπόν άρχοντες ευλαβείς, υπάρχουν, αλλά αυτοί είναι ένας με τους χιλίους, όπως είπα για τους πλουσίους.

Οι άλλοι, όπως περιγράφει ο Ιερός Χρυσόστομος, υπήρξαν θηρία, κακά θηρία της κοινωνίας.

Περιγράφει μερικούς από δαύτους. Μερικοί από δαύτους τι είχανε, τι κάνανε κάθε μέρα; Δεν περνούσαν 10 μέρες, 20 μέρες, γδέρνανε το λαό. Πώς τον γδέρνανε, κατά ποιον τρόπο τον γδέρνανε; Με τους φόρους.

Αμάν, φωνάζει ο λαός, αμάν, φόρους και φόρους. Και οι φόροι πού πηγαίνανε; Στα ορφανά, στις χήρες, στους πτωχούς, στα φτωχοκομεία, στα γεροκομεία, στη δυστυχία την απέραντη, σε αυτούς; Όχι, τα μαζεύανε στα ανάκτορα και τα τρώγανε οι άρχοντες και οι άνθρωποί τους.

Λένε μάλιστα είχαν βάλει και ένα φόρο, ο οποίος έγινε περιβόητος στην αρχαία εποχή. Τον ονόμαζαν χρυσάργυρον. Ήταν υποχρεωμένος κάθε ένας, και ο πιο πτωχός και ο πιο ζητιάνος. Αυτός ήταν υποχρεωμένος να δώσει το χρυσάργυρον.

Δηλαδή μια φορολογία ατομική που ομοιάζει με το χαράτσι που πληρώνανε οι Έλληνες κάτω από τη σκλαβιά των Τούρκων. Χαράτσι όλοι τους. Ήταν η μέρα πένθους, η μέρα κατά την οποία τα δημόσια όργανα του κράτους εισέπραττον από όλας τας οικογενείας το χρυσάργυρον, αυτή την φορολογία.

Και μάλιστα κάτω σε μια πόλη, στην Αντιόχεια, που ήταν η τετάρτη πόλη του ελληνισμού, του αρχαίου κόσμου, πόλη στην οποία ιεροκήρυκας ήταν ο Ιερός Χρυσόστομος, εκεί λοιπόν έβαλαν ένα τέτοιο φόρο που σηκωθήκαν πλέον, δεν μπορέσαν να αντέξουν και σηκωθήκαν και πήραν τα ρόπαλα και βάλαν φωτιές και κάψαν το δικαστήριο, κάψαν τα σαργάς και εξουσίας όλα σ' υπέρα, πήραν ρόπαλα και σπάσαν όλα τα αγάλματα του βασιλέως.

Βασιλέως όλα τα αγάλματα. Όταν το έμαθε ο βασιλεύς, έστειλε στρατεύματα να κάψει την Αντιόχεια. Την έκαψε. Δεν την έκαψε. Πώς δεν την έκαψε; Υπήρχε Χρυσόστομος. Τότε, όταν εβγήκε στον άμβωνα και εξεφώνησε τους περίφημους λόγους προς Ανδριάντας. Άρχοντες, τοιούτοι άρχοντες υπήρχαν στην εποχή εκείνη, οι οποίοι λήστευαν το λαόν, και εναντίον των αρχόντων αυτών εξεφώνησε τους πύρινους λόγους του ο Ιερός Χρυσόστομος. Παρουσιάζει την εικόνα ενός

Να δώσουμε την εικόνα ενός τοιούτου άρχοντος. Ονομάζεται Ευτρόπιος. Δούλος ήτανε, πάμπτωχος ήτανε, αλλά αυτή η ζωή είναι τροχός. Αυτός λοιπόν που δεν είχε καμία ατομική αξία, ο τροχός της ζωής τον πήρε από εκεί και από δούλος που ήτανε τον ανέβασε, τον ανέβασε, τον ανέβασε απάνω ο γερανός της ανθρωπίνης ζωής.

Και από εκεί που ήταν αστιποτέλειος, που δεν είχε καμιά αξία απολύτως, τον ανέβασε και έγινε ύπατος, πρωθυπουργός, ο ευνοούμενος παρακαλώ της βασιλίσσης έγινε, ο Ευτρόπιος, δύναμη τεράστια, άγριο θηρίο, βάναυσος, άγριος, βλάσφημος, όλα τα κακά τα είχε ο Ευτρόπιος.

Στην αρχή εκτιμούσε τον Ιερό Χρυσόστομο, αλλά όταν ο Χρυσόστομος άρχισε να ελέγχει τας αγριότητάς του, εκείνος βέβαια εξοργίστηκε. Και τι έκανε ο Χρυσόστομος; Τι έκανε ο Ευτρόπιος; Έκανε κάτι τρομερό.

Υπήρχε τότε στην εποχή εκείνη ένα άσυλον. Δεν υπήρχε άλλο άσυλον, ένα άσυλον. Ποιο άσυλον; Το άσυλον ήταν ο Ναός, ήταν του Μεγάλου Κωνσταντίνου, όμως αυτός. Όταν ένα πτωχό τον καταδίωκε η αρχή και η εξουσία για φόρους, όταν ένας φονιάς τον καταδίωκαν να τον πιάσουν, να τον λιντσάρουνε προτού να δικαστεί.

Τότε αυτός, αν έτρεχε και προλάβαινε και έμπαινε μέσα σε ναό και αγκάλιαζε την Αγία Τράπεζα, δεν μπορούσε να τον πειράξει κανείς. Ήταν καταδίωκτος το άσυλο του ναού. Το άσυλο λοιπόν του ναού, που ήταν μια παρηγοριά και το δυστυχημένο λαό.

Το άσυλο αυτό το κατήργησε μονοκονδυλιάς, με μια μονοκονδυλιά ο Ευτρόπιος. Πάει το άσυλο, δεν υπήρχε πλέον άσυλο. Αλλά οποία εκδίκηση του Θεού, οποία τιμωρία του Θεού! Ήρθε νύχτα που σε μια νύχτα ανετράπη ο Ευτρόπιος.

Άλλοι ισχυρότεροι από αυτόν τον ανέτρεψαν και τον κυνηγούσαν. Και έτρεξε στον δρόμο σαν μικρό παιδί, τρέχοντας, τρέχοντας, τρέχοντας. Είδε την Εκκλησία ανοιχτή. Μπήκε μέσα ο Ευτρόπιος και πήγε στο ιερό βήμα και αγκάλιασε την Αγία Τράπεζα.

Και ο λαός απ' έξω,

μανιασμένος, λυσσασμένος, ήθελε να τον συλλάβει, να μπει μέσα, να τον συλλάβει, να τον λιντσάρει, τον γίντζαρει, όχι, ο Χρυσόστομος άλτο, άλτο, εχθρός μας είναι Εγώ τον προστατεύω». Και ανέβηκε πάνω στον άμβονα ο Ιερός Χρυσόστομος.

Κοίτα το θέαμα, ένα από τα θεάματα τα ανεπανάληπτα στην ιστορία της ανθρωπότητας. Φανταστείτε τον Ευτρόπιο να τρέμει, να σείονται τα γόνατά του, να τρέμουν τα δόντια του από το φόβο και τον τρόμο. Φανταστείτε ένα λαό ολόκληρο να φωνάζει ότι πρέπει να εκτελεστεί.

Φανταστείτε έναν Χρυσόστομο πάνω στον άμβονα και στον άμβωνα εκείνο εξεφώνησε ένα λόγο αριστούργημα των αιώνων. Πάντοτε, λέει, είναι εύκαιρο να λέμε «ματαιότης ματαιοτήτων, τα πάντα ματαιότης», αλλά τώρα προπαντός είναι καιρός να πούμε, βλέποντας αυτό το ράκος ανθρωπίνης δυστυχίας, ματαιότης ματαιοτήτων τὰ πάντα ματαιότης.

Πού της υπατείας η λαμπρά περιβολή, πού οι χοροί και αι θαλίαι, πού τα άσματα;

Τα άσματα που φύσηξε άνεμος. Και όπως όταν άνεμος φυσήξει, τώρα το φυσήξει, σείονται τα φύλλα και πέφτουν όλα τα φύλλα και το δέντρο γίνεται γυμνό. Έτσι άνεμος φύσηξε και ήδη αυτός είναι γυμνός. Γυμνός. Τα πάντα κόνις, τα πάντα σκιά, τα πάντα πομφόλυγες. Σε ένα ύψος μεγαλοπρεπέστατο και ψηλό. Στα παλιά τα χρόνια, προ 50 χρόνια, εγώ εγνώρισα στο χωριό μου, στο μικρό χωριό μου.

Ένα τσαγκάρι που πήρα στο σχολειό και ήξερε την ομιλία αυτή του Ευτροπίου, την ήξερε απ' έξω. Τη μαθαίναν στα σχολειά, τη μαθαίνανε. Πάνε τώρα, πήραν ένα σφουγγάρι και τα σβήσανε όλα αυτά τα αριστουργήματα.

Διότι ο λόγος αυτός του Χρυσοστόμου είναι όντως αριστούργημα, ανώτερος από το λόγο του Δημοσθένους και ανώτερος από το λόγο του Κικέρωνος και των αρχαίων φιλοσόφων. Περιφρόνησις προς τους πατέρες είναι γνώρισμα της εποχής αυτής.

Εχθροί του Ιερού Χρυσοστόμου ήταν οι πλούσιοι, των οποίων τη σπατάλην και φιλαργυρίαν και πλεονεξίαν και αρπαγήν ήλεγξε. Εχθροί σαν οι άρχοντες, εχθροί τώρα που θα γίνουμε κακός στο ύμηση του ακροτηρίου μας Μαντεύετε τι θα πούμε τώρα, μαντεύετε, αλλά πρέπει να το πούμε.

Οι εχθροί του Ιερού Χρυσοστόμου ήταν οι γυναίκες. Όλες οι γυναίκες; Όχι. Υπήρχαν και γυναίκες, εξέχουσες γυναίκες, με υπερόχους αρετάς, γυναίκες που ως άγγελοι και αρχάγγελοι εδώ στη γη περπατούν, γυναίκες αρχαίες όπως η Σάρα, όπως η Ρεβέκα, όπως η Σεπφώρα, όπως η Άννα, όπως τόσες και τόσες άλλες γυναίκες της Παλαιάς Διαθήκης.

Υπήρχαν γυναίκες μυροφόρες που σταθήκανε μέχρι τέλους κοντά στον Χριστό, υπήρξαν γυναίκες στην εποχή του, όντως άγγελος και αρχάγγελος η Ολυμπιάς. Υπήρχαν γυναίκες τέτοιες που προσφέρουν ανεκτιμήτους υπηρεσίας, και στην κορυφή των γυναικών αυτών ποια είναι; Ανωτέρα αγγέλων και αρχαγγέλων είναι η Παναγία Θεοτόκος.

Αλλά αυτές οι γυναίκες, αλλά δεν μιλούμε για αυτές τις γυναίκες. Όταν λέμε γυναίκες εννοούμε τις κακές γυναίκες. Και η κακή γυναίκα είναι και πυρός και σεισμού και άλλου τινός κακού το χειρότερο και φοβερότερο.

Αυτές οι γυναίκες κακές εμίσησαν τον Ιωάννη Χρυσόστομο. Αναφέρει η ιστορία τρία ονόματα γυναικών, οι οποίες τρόπον τινά ήσαν κυρίες των τιμών και ανέβαιναν και κατέβαιναν στα ανάκτορα και ραδιούργουν συνεχώς και συκοφαντούσαν και προέβαλλαν πολλά εμπόδια στην πορεία του Ιερού Χρυσοστόμου.

Αυτές οι κυρίες των τιμών ήταν γριές, αλλά φαίνονταν νέες κατά 20 χρόνια. Βάφαν τα μαλλιά τους, τα μπλέκαν έτσι, σαν φίδια κρεμούνταν από εδώ. Έβαναν καλλυντικά, μπογιές, μπογιές στις βλεφαρίδες, μπογιές παντού και περπατούσαν στο δρόμο και μεταξωτά Και κάθε μέρα άλλαζαν φορέματα και παρουσιαζόνταν με ποικιλία ενδυμάτων και λοιπά, και εξόδευαν ολόκληρη περιουσία.

Και όπως η χελώνα επάνω στην πλάτη της φέρει όλη την περιουσία της, έτσι και τέτοιες γυναίκες επάνω στις πλάτες των θέλουν ολόκληρη την περιουσία τους. Τέτοιες λοιπόν χελώνες πολυτελείας ήταν οι κυρίες αυτές και δημιουργούσαν μεγάλα σκάνδαλα.

Και τους είπε μια μέρα από τον άμβωνα: «Ντροπή», λέει, «βάφεστε εσείς να φαίνεστε νέες». Ε, δεν υπάρχει μεγαλύτερη ύβρις στην γυναίκα να την πεις άσχημη και να την πεις γριά, να την πεις άσχημη και γριά, γριά, να την πεις άσχημη και γριά.

Ελύσσαξαν, κυριολεκτικώς ελύσσαξαν, αλλά ήταν κορυφή των γυναικών αυτών, οι οποίες δίωξαν τον Χρυσόστομο, των τριών αυτών γυναικών που διάσωσε η ιστορία τα ονόματά τους. Η μία ονομάζεται Μάρσα, η άλλη ονομάζεται Καστρικία, η άλλη ονομάζεται Ευγραφία.

Κοντά στις γυναίκες αυτές, επικεφαλής των γυναικών αυτών, αρχηγός των γυναικών αυτών ήταν η Ευδοξία. Τι ήταν η Ευδοξία; Η Ευδοξία ήταν μια κόρη πτωχού ανθρώπου, μια κόρη η οποία είχε έξοχο κάλλος, υπέροχο κάλλος.

Αλλά το κάλλος αυτό, όταν δεν συνοδεύεται από αρετήν, είναι το πλέον κακοποιόν πράγμα εις τον κόσμο.

Λέγει η Γραφή, Παλαιά Διαθήκη, ότι μια γυναίκα, λέει, που είναι ωραία, μια γυναίκα που λάμπει από κάλλος, μια γυναίκα η οποία αστράφτει και βροντά στον δρόμο και δημιουργεί σεισμόν στο πέρασμά της, μια τέτοια γυναίκα όταν δεν έχει αρετήν, ομοιάζει, λέει η Γραφή, με μια γουρούνα που της κρεμάσανε, λέει, στο λαιμό σκουλαρίκια και δαχτυλίδια.

Ως η αξία έχει ένας χείρος, λέγει, ως περαινή ενώτιον, ούτω πως γεννή κακόφρονη, που δεν έχει αυτή λοιπόν ήταν η ευδοξία Ανήλθε εις τα ύπατα αξιώματα και εμίσησε τον Χρυσόστομο θανασίμως. Γιατί τον εμίσησε; Τον εμίσησε δια δύο λόγους.

Πρώτον λόγον ήταν ότι μια μέρα αυτή η Ευδοξία, ως άλλη η Ιεζάβελ, κατόρθωσε να πάρει το κτήμα μιας πτωχιάς χήρας γυναικός. Και η χήρα αυτή κατέφυγε στον Χρυσόστομο. Και ο Χρυσόστομος ανέλαβε την υπεράσπιση της γυναικός.

Και ζήτησε επειγόντως από τη βασίλισσα να επιστρέψει το ξένο κτήμα. Ένας λόγος αυτός. Ο δεύτερος λόγος: οι κόλακες που ήταν κοντά στη βασίλισσα της έλεγαν ότι δεν υπάρχει πιο ωραία γυναίκα στον κόσμο.

Και η βασίλισσα μάζεψε τόνους, τόνους από ασήμι που έλειωσαν τον στόμο και κάνουν έναν άγαλμα, πελώριο αγάλαγμα και το στήσαν απ' έξω από την Αγία Σοφιά. Και την ημέρα της Κυριακής έκανε τα εγκαίνια και μαζεύτηκαν εκεί πέρα όλοι οι χορευτές, όλα τα ελληνικά καθάρματα, και μόλις πήγαινε να αρχίσει η Θεία Λειτουργία ο Ιερός Χρυσόστομος, έκαναν τέτοιο θόρυβο ώστε ήταν αδύνατο να συνεχίσει η Θεία Λειτουργία.

Φανταστείτε το ωραίο χρυσόστομο Ανέβηκε στον άμβωνα και εξεφώνησε λόγον. Και είπε πάνι ροδιάς μένεται Πάνι ζήτηκε φαλήν Ιωάννη του Προδρόμου Εμάνη που επενήκουσε τον έλεγχον αυτόν. Που έκανα επί στα εγγένεια Του αργυρού αγράμματος της βασιλής εκείνης Αλλά, αδελφοί μου, ούτε οι γυναίκες θα μπορέσαν να κλονίσουν Το χρυσόστομο από των θρόνων ούτε οι άρχοντες, οι κακοί και οι διεφθαρμένοι, ούτε οι πλούσιοι, εάν δεν προσετίθετο και ένας τέταρτος εχθρός, ο χειρότερος εχθρός της Εκκλησίας.

Ή, επιτρέψτε με, οι επίσκοποι, οι ρασοφόροι, αυτοί τον φάγανε τον Χρυσόστομο. Αν δεν υπήρχαν αυτοί, δεν λέμε όλοι, αλλοίμονο, δεν λέμε όλοι. Εγώ ότι υπήρχαν και υπάρχουν, και στην εποχή του Χρυσοστόμου υπήρχαν επίσκοποι στρατιώται των ορθών, οι οποίοι σταθήκανε παλικαρίσια, ήρωες, κοντά στον γίγαντα της αρετής του καθήκοντος και τον συνόδευσαν μέχρι της εξορίας.

Αλλά πριν το στραντα υπήρχαν επίσκοποι φθονεροί, υπήρχαν επίσκοποι πλεονέκτες και άρπαγες. Υπήρχαν, υπήρχαν, υπήρχαν, οι οποίοι αυτοί όλοι τους ραδιουργήσανε και έστησαν δικαστήριο να δικάσουν τον γίγαντα, να δικάσουν τον παρθένον, να δικάσουν τον αφιλάργυρον, να δικάσουν τον διαπρύσιον κήρυκα, να δικάσουν εκείνον που έλεγε ο κόσμος: Προτιμόταν να σβήσει ο ήλιος, πρέπει να σβήσει η γλώσσα του Ιερού Χρυσοστό.

Εκείνον δίκασαν, το βρω, δίκασαν, τον δίκασαν. Μια φορά τον εξόρισαν, πήγαν στρατιώτες, τον πήρανε, αλλά το ίδιο βράδυ, μέγασε η Κύρια και θα μας τα έργασον, το ίδιο βράδυ που έλειψε από την Κωνσταντινούπολη ο Ιερός Χρυσόστομος, το ίδιο βράδυ, σεισμός, εσείσθησαν τα πάντα, τρόμος και φόβος.

Την άλλη μέρα τον εκάλεσαν και επέστρεψε ο Χρυσόστομος εν θριάμβω εν μέσω του ποιμνίου του. Δεν πέρασε όμως χρονικό διάστημα πολύ και νέα αφορμή εδόθη και κατόπιν εκ δευτέρου έγινε δικαστήριο. και τη φορά αυτή πλέον αμύληκτη, άγρια θερία, λύκο, λύκοι αγριότεροι κατρώθησαν πλέον το δικάστον εισκαθέρεσιν και στρατεύματα τον εφύλαγαν δύο μήνες μέσα στην Μητρόπολή του και μετά δύο μήνες τον συνέλαβαν εν καιρώ νυκτός και έφυγε, έφυγε μακράν στο άκρο της Αυτοκρατορίας, πέραν της Αγκύρας, πέραν της Αρμενίας, στα άκρα όπου κατοικούσαν οι άγριοι Ίσαυροι, εκεί τον εξόρισαν, στην Κουκουσόν, πέραν της Μικράς Ασίας.

Να περιγράψω τώρα την πορεία αυτή του μαρτυρίου; Δεν ήταν τότε οι δρόμοι όπως είναι σήμερα, γιδόστρατα ήταν, ελεεινοί και τρισάθλιοι δρόμοι. Απόσπασμα αγρίων στρατιωτών τον συνόδευσε τέσσερες μήνες, με τα πόδια βαδίζανε, βαδίζανε, βαδίζανε.

Η πιο πικρά ημέρα ποια ήταν; Η πιο πικρά ημέρα, έφτασε στην Καισάρεια, στην Καισάρεια έφτασε. Μια νύχτα, μια βροχερή νύχτα έφτασε στην Καισάρεια βρεγμένος, διωγμένος, κουρασμένος. Γεροντάκι πλέον, αραχνώδες το ύφασμά του, λοιπόν ζήτησε κονάκι.

Εκεί στην Καισάρεια δεν ήταν πλέον ο Βασίλειος. Δεν ήταν ο Βασίλειος. Επί της Μωσέως καθέδρας εκάθισαν οι γραμματείς και οι Φαρισαίοι, και επί της καθέδρας Βασιλείου του Μεγάλου εκάθισε ένας άλλος, τον οποίο η ιστορία τον αποδοκίμασε ως αγριό των θηρίων, ο Φαρέτριος.

Πήγε να τον χαιρετήσει; Όχι. Τι έκανε; Σήκωσε τους καλογέρους και πήγαν τη νύχτα και του έδωσαν τελεσίγραφο. Εντός μιας ώρας θα εγκαταλείψεις την Καισάρεια. Λοιπόν, αμάν, αμάν, εφώναξεν. Σήμερα γίνονται χειρότερα.

Δώστε με προθεσμία να πλυθώ, να καθαριστώ, να ντυθώ, να αναπαυθώ. Τίποτα. Τώρα ή σκοτώνεσαι. Και μέσα στη νύχτα που έβραχε αυτά έφυγε από την Κεσάρια Διωκόμενος όχι από πλουσίους, διωκόμενος όχι από άρχοντες.

Διωκόμενος όχι από γυναίκες τύπου Μάρσας, Καστρικίας και Ευγραφίας και Ευδοξίας, αλλά διωκόμενος από αρχιερείς τύπου Φαρετρίου. Τότε είπε το περίφημο εκείνο ο Χρυσόστομος, ότι ουδένα δέδοικα ως επισκόπους πλην ολίγων. Τίποτα άλλο δεν φοβήθηκα στον κόσμο παρά επισκόπους πλην ολίγων.

Αυτά είπε ο Χρυσόστομος. Τώρα να περιγράψουμε το τελευταίο σημείο στη ζωή του. Του. Εβάδιζε, εβάδιζε. Έφτασε στον Κουκουσό, από εκεί πέρα από τον Κουκουσό, νέα διαταγή, νέα διαταγή. Περισσότερο, μα πιο μακριά, 100 to 200 χιλιόμετρα μακρύτερα, τον εξόρισαν, διαταγή να τον πάνε στα Κόμανα, πέρα, στα άκρα της Αυτοκρατορίας, στα σύνορα, εκεί πλέον που ετελείωνε η Βυζαντινή Αυτοκρατορία. Σηκώθηκε, τον πήρανε, ήταν αδύνατο πλέον να βαδίσει. Ήταν μήνας Αύγουστος, έκαιε ο ήλιος, ο ήλιος στις πέτρες, ασθενής, πυρετός, εξασθενημένος, ζήτησε ανάπαυση, τίποτα.

Τον χτυπούσαν, τον έδερναν, προχωρούσαν, προχωρούσαν, έπεσε χάμου, έπεσε χάμου. Τον σηκώσανε, τον μεταφέρανε πλέον στο ναό του Αγίου Βασιλίσκου και εκεί η μεγάλη ψυχή του αναχώρησε· παρέδωσε το πνεύμα.

Αλλά είδε όνειρον, όνειρον, υπάρχουν όνειρα, όχι κίβδηλα όνειρα σαν τα όνειρα που κυκλοφορούν στον κόσμο, αλλά υπάρχουν πραγματικά όνειρα. Είδε όνειρον. Τη νύχτα ο Βασιλίσκος, ο Μάρτυς, του λέγει: «Αδελφέ Ιωάννη, αύριο μαζί θα ήμεθα».

Εσηκώθη όρθιος, έδωσε ό,τι είχε κοντά του, τα τελευταία λείψανα της περιουσίας του, τα μοίρασε, έκανε τρεις φορές το σταυρόν του, του, πια πέθανε, παρέδωσε το πνεύμα στον ουράνιο Πατέρα με τα λόγια του: «Δόξα τω Θεώ πάντων ένεκεν».

Το ίδιο και...

Τι ούτως ήταν ο Ιερός Χριστός τον πώς, του οποίου την ένα μνήμη εορτάζομαι σήμερον, τέσσερες φορές τον τιμάει η εκκλησία μας. Μια φορά σήμερα, 27 Ιανουαρίου, όταν εορτάζει τα λείψανα. Έμεναν εκεί τα λείψανα 30 χρόνια, μα δεν τον λησμονήσανε, στην πόλη δεν τον λησμονήσανε, γυναίκες, άντρες, παιδιά, Χρυσόστομο ζητούσε.

Πέθανε η Ευδοξία, κακό τέλος είχε, απέθανε στον τοκετό, μέσα σε κραυγές και φωνές, τρομερές φωνές. Απέθανε από τη δουλειά, απέθανε και ο Αρκάδιος, ο ανάξιος σύζυγός της, το ανδρείκελο της βασίλισσας. Απέθαναν οι πλούσιοι και μεγιστάνες και κυρία των τιμών, απέθαναν.

Και ύστερα από τριάντα χρόνια επήγε πρεσβεία στα Κόμανα και πήρε τα λείψανα και τα μετέφεραν, τα λείψανα.

Από το δρόμο που περνούσαν, 500 χιλιόμετρα, 600 χιλιόμετρα, έβγαιναν έξω άνδρες, γυναίκες, παιδιά και γονατίζανε και προσκυνούσαν το ιερό του λείψανο. Έφτασαν στην πόλη. Ποτέ, μα ποτέ, μα ποτέ αυτοκράτορας δεν έγινε τόση υποδοχή όπως έγινε όταν επέστρεψαν τα λείψανα του Ιερού Χρυσοστόμου.

Και το σπουδαίο, το οποίο πιστεύω ακραδάντως, λέγουν ότι ο τάφος της Ευδοξίας και ο τάφος του Αρκαδίου εσύοντου από σεισμό και μόλις ακούμπησαν τα λείψανα πάνω, σταμάτησε ο σεισμός. Τοιούτος ο Χρυσόστομος!

Να συνεχίσω, έχω μια ιδιαίτερη αδυναμία με τον Ιερό Χρυσόστομο. Τα θαυμάζω! Είναι όντως ο μεγαλύτερος Πατέρας της Εκκλησίας, ο βασιλεύς των ρητόρων, ο Ατρώμητος και Ακατάβλητος και Ασυμβίβαστος Ιεράρχης της Θεοδόξιμων Εκκλησίας.

Από τον τάφο του μας έρχονται τρεις φωνές. Αλλά προτού να πω τις τρεις φωνές στις οποίες αναπέμπει ο Ιερός Χρυσόστομος, πρέπει να πω ότι είναι παράλειψις, διότι παρέλειψα ένα όνομα. Ανέφερα ονόματα αρχόντων, ανέφερα ονόματα μεγιστάνων και βασιλέων και αυτοκρατόρων.

Και των τριών αυτών γυναικών εξέχασα να αναφέρω, ή μάλλον σκοπίμως το άφησα, να αναφέρω στο τέλος ένα όνομα το οποίο θα μνημονεύει αιωνίως η ανθρωπότητα. Δεν θα υπήρχε Χρυσόστομος αν δεν υπήρχε γυναίκα.

Η δε γυναίκα, η υπέροχος γυναίκα, ήταν η αγία του μητέρα, η Ανθούσα.

Είκοσι ετών έμεινε χήρα, δεν ήθελε, είχε προτάσεις πολλάς, ούτε μίαν εδέχθη. Στο παιδί μου και μόνο στο παιδί μου. Και αφοσιώθηκε στο παιδί της και διέθεσε κολοσσιαία ποσά και το εσπούδασε πρεπόντως και το έστειλε στην Αντιόχεια και Κωνσταντινούπολη και άλλες πόλεις.

Και μορφώθηκε κατά κόσμον εγκυκλοπαιδικώς και ανεδείχθη ο σπουδαιότερος ρήτορος της Αντιοχίας και μετά ταύτα ο σπουδαιότερος ρήτορος της Εκκλησίας μας. Αν δεν υπήρχε η Ανθούσα, δε θα υπήρχε Χρυσόστομος. Αιωνία αυτής η μνήμη, της Ανθούσης, της μητρός του Αγίου Χρυσοστόμου. Τρεις φωνές ακούγονται εδώ. Η μία φωνή απευθύνεται προς τις γυναίκες: Γυναίκες, μητέρες, μητέρες, μητέρες, αναθρέψτε τα τέκνα σας εν παιδεία και νουθεσία Κυρίου και δώστε μας πάλι Χρυσοστόμους και Βασιλείους και Γρηγορίους.

Δεν μπορούν σήμερα να υπάρχουν Χρυσόστομοι και Βασίλειοι και Γρηγόριοι, διότι δεν υπάρχει εις τα ίδια η οικογένεια. Μόνο τα παιδιά αυτά που είχαν το προνόμιο να δουν τη μητέρα τους να γονατίζει και να προσεύχεται.

Μόνο προπαιδιά που τα είδαν που τα πήραν στην αγκαλιά τους οι μητέρες και μαζί με το γάλα, τα υπότισαμε το γάλα της ορδοξίας Μόνο παιδιά που είχαν παράδειγμα στο σπίτι, μόνο τέτοια παιδιά μπορούν μια μέρα να γίνουν Γρηγόριοι και Χρυσόστομοι και Βασίλειοι.

Γυναίκες και μητέρες, δώστε μας πάλι στην Εκκλησία Γρηγορίους και Βασιλείους και Χρυσοστόμους. Δεν είναι το μνημόσυνό σας αιώνιο. Η άλλη φωνή, ποια είναι η άλλη φωνή; Η άλλη φωνή είναι προς τους πλουσίους του αιώνα μας.

Φωνή βροντώδης και ισχυρά είναι η φωνή του Χρυσοστόμου. Τι έλεγε ο Χρυσόστομος; Το συμβούλιο του Χρυσοστόμου, τι ήθελε ο Χρυσόστομος; Ποια ήταν η μεγάλη φιλοσοφία του Χρυσοστόμου; Ας την ακούσετε, αδελφοί μου, διότι είναι σεισμική η αλήθεια την οποία υποστήριξε ο Ιερός Χρυσόστομος και έκανε το όνομα του Θεού και νομίζει κανείς ότι είναι ένας κοινωνιολόγος, αλλά όχι, είναι χριστιανός.

Τι έλεγε ο Χρυσόστομος; Δώστε, δώστε, λιώστε τα ουροδοχεία της νυχτός, διαλύσετε τα χρυσά φύλλα της στέλης σας, πετάξετε τα μεταξωτά σας, πουλήστε τα χωράφια σας, τις περιουσίες σας, δώστε, δώστε, να γίνετε φτωχοί, από πλούσιοι να γίνετε φτωχοί, εκούσιοι φτωχοί, εκούσιοι φτωχοί.

Αυτός είναι ο Χριστιανισμός. Είναι παραπάνω από τον Κομμουνισμό. Γιατί, ο Κομμουνισμός τι είναι; Μία διαφορά έχουμε: εκούσιος. Ο Χριστός μισθά τον εκούσιο, την εκούσει να γίνεις πτωχός, να είσαι πλούσιος και να γίνεις εκούσιος. Να έχεις περιουσία τεράστια και να τη δώσεις μόνος σου, ελεύθερος. Εκούσιος, λέει, η πτωχεία. Την μακαρία πτωχεία. Μακαρίζει ο Χριστός την εκούσιο. Δεν το κάνεις!

Θα γίνεις ακούσιος φτωχός χωρίς τη θέλησή σου. Θα έρθει το κράτος, ο Ευτρόπιος, κάποιος Ευτρόπιος, το όνομά του, και ο έφορος θα πάρει από την περιουσία, θα έρθει κάποιος οικονομικός έφορος και θα σου πάρει από την περιουσία ή μάλλον θα γίνει κάποια ανατροπή, κάποια ανατροπή θα γίνει στον κόσμο. Γίνεται πάντοτε, όπως στη Ρωσία ήταν μέσα πλούσιοι προ της επαναστάσεως των Κομμουνιστών.

Ήτανε πλούσιοι μέχρι στη Μόσχα, πλούτη, θησαυρούς μεγάλους, κτήματα απέραντα, μεγάλες ιδιοκτησίες και λοιπά. Δεν δίνανε τίποτε απολύτως, σκληροί άνθρωποι, και μόνη συνήθεια είχαν να πηγαίνουν στον Άγιο Τάφο.

Μόνο εκεί πέρα και στον Άγιο Όρος που ήταν. Πέραν τούτου όμως δεν ήσαν ελεήμονες και φιλάνθρωποι. Και είναι αυτή η αιτία του μεγάλου κοινωνικού προβλήματος που εδημιουργήθη. Και τότε, όταν έγινε η επανάσταση, μέσα σε μια νύχτα έγιναν πτωχοί, ακουσίως πτωχοί.

Έγιναν πτωχοί, ακουσίως πτωχοί. Έγιναν πτωχοί, ακουσίως. Προφητεύω, εντός σε μια νύχτα και οι πλούσιοι των Αθηνών και οι πλούσιοι της Ελλάδος θα γίνουν ακουσίως πτωχοί. Εμάς, τίποτε δεν μας ακούνε, χίλια κηρύγματα δεν πρόκειται να δώσουν μια δραχμή.

Και εδώ στο σημείο που ήρθα θα μου επιτρέψετε να φέρω ένα ανέκδοτο, διότι έχω μια ζωή 50 ετών και η ζωή αυτή μου έχει δώσει πολλά. Θα σας πω κάτι για τον καπετάν Μάρκο, μην παραξενευτείτε, τον γνωρίζετε τον καπετάν Μάρκο.

Λοιπόν, ήμουν στην Κοζάνη, πτώματα στους δρόμους, πέθαιναν οι άνθρωποι, μέσα στην Κοζάνη μαζεύτηκαν όλα τα χωριά. Η Κοζάνη που είχε δέκα χιλιάδες, είναι πενήντα χιλιάδες. Κόσμος, φτώχεια, δυστυχία. Φωνάξαμε, πύρινα κηρύγματα.

Δώστε μας, δώστε μας, δώστε μας. Τι μας δώσανε; Ελάχιστα. Πού τα κρύβανε;

Είχαν ανοίξει υπόνομο στην πλατεία της πόλεως, βάθος δέκα μέτρων, και εκεί είχαν κρύψει τα αγγεία, χρυσάφι γεμάτα. Όταν κατέβηκε ο Καπετάν Μάρκος από κάτω, το ξέρουν αυτό. Και πήγαν στην πλατεία και σκάβανε και σκάβανε και βρήκανε όλα αυτά τα πολύτιμα πράγματα, κρυμμένα την ημέρα εκείνη που ο φτωχός λαός πέθανε στον δρόμο από το κρύο και τη δυστυχία. Ανάλγητοι! Ανάλγητοι!

Και κάτι άλλο, έκαναν έρανο. Έκανα εγώ έρανο, εμάζεψα ελάχιστα ποσά. Και μόνο γι’ αυτό κινδύνεψα τη ζωή μου. Διότι με εξασφαιρώνεις από την κατηγορία. Όχι, κομμουνιστής δεν είμαι, χριστιανός είμαι και ο χριστιανός είναι παραπάνω από τον κάθε άλλο, είναι πάνω στα άστρα του ουρανού.

Λοιπόν, μετά έρχονται αυτοί, είχαν έναν κατάλογο μεγάλο, είχαν 300 πλουσίους της πόλεως και τους καλέσανε εκεί πέρα. Το κήρυγμα των κομμουνιστών. Ούτε παραδείγματα, ούτε εικόνες, ούτε γραφή, ούτε τίποτα.

Ο ένας θα δώσει 300 λίρες, ο άλλος θα δώσει 900 λίρες, ο άλλος θα δώσει 100 λίρες, ο άλλος 50 λίρες, ο άλλος 100 λίρες, ποσόν περίπου 15 to 20.000 λιρών, παρακαλώ. Πήγα να κάνω, «Δεν έχουμε εδώ, κύριε», είπανε. «Κύριε, εδώ του κανείο δεν είναι. Εμείς είμαστε εδώ, εμείς εξουσιάζουμε. Όποιος μέχρι το βράδυ δεν τα φέρει, θα τον κοντύνω με μια πιθαμή».

Αυτοί λοιπόν που δεν δώσαν τίποτα απολύτως στον κήρυκα του Ευαγγελίου, ο οποίος πεινούσε και κατάξηρος σαν σκελετός περπατούσε στους δρόμους της Κοζάνης, αυτοί που δεν δώσαν τίποτα για το ντομάρι τους, την άλλη μέρα τα δώσαν όλα και με καλέσαν εκεί στο στρατηγείο τους.

Και με ειρωνευτήκανε εμένα, με ειρωνευτήκανε. «Πάτερ μου, τι έκανες με τα κηρύγματα;» Είναι φιέστα, είναι. Όλοι οι επιτελείς εκεί, ο ένας κατά τον άλλο. Τι έκανες εσύ, αγώ λε μάζω σε καμιά κοσπενταριά γύρες, κοιτάξτε εδώ λέει, ήταν στήλες στήλες, θαυμάζω λέω, θαυμάζω, θαυμάζω λέω, άξιε πένου είστε λέω, πόψε μια νύχτα να τους κάνετε πτωχούς, να τους κάνω πτωχούς, πολύ καλά, έχουμε μία διαφορά, για διαφορά λέει ο Καπινομάρχος, μεγάλη διαφορά, ποια διαφορά, εγώ μεν εκουσίως, εσείς ακουσίως, αυτή η τραστή διαφορά Λοιπόν, προφητεύω: δεν δίνετε, κύριοι, δεν βοηθάτε, δεν σέβεστε, οργιάζετε, εκμεταλλεύεστε, χοροπηδάτε σαν κανίβαλοι και οργιάζετε και εξοδεύετε κατά τρόπο ανεπίδεικτον. Ε, προφητεύω, σε μια νύχτα θα γίνετε όλοι ακουσίως πτωχοί, χειρότερα από ό,τι είναι στην Κοζάνη μας.

Ταύτα είναι η πρώτη φωνή. Η πρώτη φωνή είναι προς τις γυναίκες: «Δώστε μας Χρυσοστόμους και Βασιλείους». Η δεύτερη φωνή είναι προς τους πλουσίους, να γίνουν εκουσίως πτωχοί και όχι ακουσίως πτωχοί. Και η τρίτη φωνή είναι προς την αφεντιά μας, προς τους επισκόπους. Σκληρά φωνή.

Φωνάζει από τα βάθη των αιώνων, από τα Κόμανα, από τον Κουκουσόν και από τον τάφο του των Ιερών, μας φωνάζει ο Χρυσόστομος. «Μιμηθείτε με, όπως εγώ εμιμήθην τον Χριστό». Στόμα, όπως λέγουν, στόμα Χριστού ο Παύλος, στόμα δε Παύλου Χρυσόστομος.

Μιμηθείτε με, όπως εκήρυξα εγώ, κηρύξτε και εσείς, όπως έζησα εγώ, ζήστε και εσείς, όπως αντιστάθηκα εγώ εναντίον βασιλέων και αυτοκρατόρων, αντισταθείτε και εσείς. Και πρέπει να αντισταθούμε, αδελφοί μου, μιμούμενοι τα πράγματα των πατέρων της Εκκλησίας μας.

Αντεστάθηκε εκείνος εναντίον της Μάρσας, της Καστρικίας και Ευγραφίας και εναντίον του αυτού σήμερα χειρότερη είναι η κατάσταση. Όχι τρεις γυναίκες έγινε στις Κωνσταντινουπόλεως. Μετρήστε με τα δάχτυλα, αγαπητοί μου χριστιανοί, να αντιληφθείτε ότι ο πόλεμός μας είναι σκληρός.

Μέσα στις 500, μισό εκατομμύριο είναι οι παντρεμένες γυναίκες που έχουν παιδιά στην Ελλάδα. Μισό εκατομμύριο είναι από το ένα μέρος και από το άλλο μέρος ποιες είναι; Είναι δύο τρεις χιλιάδες γυναίκες, γυναίκες που εχώρισαν τους άντρες των, γυναίκες ανθρωπορίστριες, γυναίκες οι οποίες τώρα από ώρα σε ώρα θα στεφανωθούν μέσα στους ναούς των Αθηνών.

Αθηνών. Θα νικήσουν, θα νικήσουν το μεγάλο ερώτημα. Θα νικήσουν; Δεν θα νικήσουν; Δεν θα νικήσουν. Μέχρι στιγμής νικούν, νικούν, νικούν, νικούν. Γιατί νικούν; Διότι δεν αγωνιζόμεθα, διότι δεν αγωνίζεται η Εκκλησία.

Εγώ υπέδειξα στον Αρχιεπίσκοπο, υπέδειξα στην Ιερά Σύνοδο. Τι να κάνατε την ώρα που στη Βουλή ένας Σταμάτης υπέγραφε με 30 to 40 λεπτά στα μεσάνυχτα, την ώρα του διαβόλου, υπέγραφε το διαζύγιο του διαβόλου; Την ώρα εκείνη έπρεπε να χτυπήσουν νεκρικά όλες οι καμπάνες των Αθηνών.

ΤΟΝΑ ΤΙΡΟΝ!

Να χτυπούν νεκρικά οι καμπάνες και να βγουν οι παπάδες με τα εξαπτέρυγα και με το σταυρό και με τα κατήλια και να μαζευτεί ο λαός ολόκληρος και να κατεβούν στα πεζοδρόμια, στην πλατεία, και να πεθάνουμε εκεί αγωνιζόμενοι υπέρ πατρίδος και υπέρ Θεού.

Δεν έγινε, αυτό δεν έγινε. Υποχώρησε μια, υποχώρησε άλλο, μέρε, και το αποτέλεσμα: τώρα μας απειλούν με εισαγγελέα. Με τη βοήθεια του Θεού δεν φοβούμεθα εισαγγελείς. Θα αισθανθώ χαρά μες στην πίκρα της ζωής.

50 χρόνια έχω που δουλεύω με το ράσο στην πατρίδα μου, με περιπέτειες μεγάλες και με διωγμούς και κινδύνους. Αλλά αυτή τη φορά αισθάνομαι κανάν, θα είναι η μεγαλύτερα ημέρα της χαράς, ο τερμοδημός σας φυλακάς, διότι θα αγωνίσετε, διότι θα είναι κανάν και αγαλλίασαν.

Λοιπόν, ταύτα είχα να σας πω, αγαπητοί μου χριστιανοί, απόψε, εξ αφορμής του μνημοσύνου της εορτής του Αγίου Ιωάννου του Χρυσοστόμου. Σας καλώ σε επιφυλακή, να είστε σε επιφυλακή. Όπλα μας δεν είναι τα τανκς, όπλα μας δεν είναι οι τορπίλες, όπλα μας δεν είναι τα ξίφη, όπλα μας δεν είναι η βία. Όπλα μας είναι ο σταυρός, όπλα μας είναι η αλήθεια, όπλα μας είναι ο λόγος του Θεού, όπλα μας είναι η αγνότητα των προθέσεών μας.

Θα αγωνιστούμε και θα νικήσουμε.

Λοιπόν, τώρα, αν θέλει ο Θεός, κατά την Τετάρτη, Πέμπτη εμφανίζομαι ενώπιον του Πιλάτου, ενώπιον του Άννα, Καϊάφα. Κάντε προσευχή, κάντε προσευχή. Για να ψάλλουμε το απολυτίκιο του Αγίου Χρυσοστόμου, το απολυτίκιο πρώτα.

Δίκιο μπροστινό. Ναι, η του στόματός σου καθάπερ πυρσός εκλάμψασα χάρις την οικουμένη.

Στο όνομα της Αγίας Τριάδος, η φωνή σας βροντεί και αστράπτει μέχρι τα ουράνια. Δι' ευχών των Αγίων Πατέρων, Κύριε Ιησού Χριστέ, ο Θεός.