Η νεότητα και οι ιστορικές μαρτυρίες για τον Χριστό

Ἡ ἀγγλικὴ μεταγραφὴ εἶναι αὐτόματη μετάφραση τῆς πρωτότυπης ἑλληνικῆς διάλεξης. Ἐνδέχεται νὰ περιέχει σφάλματα· ἡ πρωτότυπη ἑλληνικὴ ἠχητικὴ ἐγγραφὴ εἶναι ἡ ἔγκυρη πηγή. Ὁρισμένα ἀποσπάσματα παραλείπονται βάσει ἐκδοτικῆς πολιτικῆς.

Dear young friends, students and working people, this hall is a place where religious lessons and lectures are held, where sermons are preached. If an atheist or unbeliever passed by and learned that young people had gathered here to hear about religion, he would wonder, “What are young people doing in a religious hall?”

In the age we live in, people think that religion and youth are incompatible. Let the elders practice their faith, they say. But young people themselves believe, I repeat, that youth and religion cannot go together.

Yet by being here tonight, you show that these two things, youth and religion, can go together. Deep in your young hearts, the spark of faith is still alive. It has not gone out.

When I was young, I traveled through Macedonia and the high mountains of the Pindus. I came to a village where the cold was bitter. The temperature was below freezing, and the rivers had turned to ice. I was traveling through the Pindus in those heroic days.

I came to a shepherd’s fold. One of the good shepherds who roam the noble mountains of our homeland welcomed me. He could see me shivering and took me into his hut, but there was no fire. “Just wait,” he said. “Soon we’ll have a wonderful fire.”

He took his staff and stirred the embers beneath the ashes. He found a spark, and with that spark he lit a fire that warmed us all that night in his blessed hut. Just as that shepherd found a spark by stirring the ashes, then made a fire that warmed us all, so tonight I will try to find the spark hidden in each of your hearts, beneath the soot and the ashes of all those theories and systems. And I will be happy if that spark catches fire tonight and grows into a great flame, lighting up both your own lives and the world around you.

You are at the most beautiful age of human life, but also the most critical. It is as though your plane is taking off and climbing higher and higher. In youth you soar through a world of dreams, imagination, and beautiful ideals.

But however high you fly, even if you become astronauts of the spirit, the time will come when you must land. Your plane will descend from those heights of imagination and dreams and touch down in a hard reality.

Remember this: now comes the takeoff; the landing will follow. Youth is the takeoff, and old age is the landing. At this age you fly high like astronauts, even higher than astronauts. A person need not travel into space to do that. There are astronauts of the spirit, and they are worth more than astronauts who leave the earth.

I see you as astronauts who no longer like this little earth, so full of misery, but soar to the heights of heaven.

Let me give you another image. You are living through a time of fermentation. Wine brought in from the vineyard cannot be drunk while it is still bubbling and fermenting. In the same way, you are bubbling over now.

Your blood, your veins, everything in you is bubbling. The fermentation must come to an end, and when it does, you will surely become choice wine for our homeland, our religion, and our faith.

Of course, among all of you here, there is no Turk who believes in the Quran, no Jew who follows his own religion, no Buddhist, and no follower of those new religions beginning to appear in the world, the followers of Moon or the Children of God.

You are all Orthodox Christians. Your identity papers, your names, your roots, your parents, and your ancestors all bear witness that you are Christians, that you belong to the Christian faith. I do not believe there is even one atheist among you.

I do not believe an atheist exists. But if you ever meet one, you need not ask him many questions. Just say this: “If you can convince me that the watch on your wrist grew by itself in a field, then you can convince me that this whole world, the material and spiritual universe, which runs like a precision watch, came into being all by itself.”

If a watch presupposes a watchmaker, a craftsman, how much more does the whole universe? You are not atheists, but you do have questions and doubts, like all young people today. Those doubts are strengthened by the books and magazines constantly published in our homeland, which seek to shake faith in our Lord Jesus Christ.

There are pamphlets, and books too, which you may come across, that now call into question the very person of our Lord Jesus Christ.

Modern unbelief takes its questioning of Christ to the very extreme. Let me tell you: this war against the person of Christ did not begin yesterday. It began the moment the Lord Jesus Christ set foot on this earth. Christ was still an infant.

Christ was the most innocent child in the world and had harmed no one. Yet scarcely had He begun to breathe the air of this earth when Herod sharpened his knives to kill Him and slaughtered fourteen thousand infants. When He was forty days old, the Most Holy Theotokos (All-Holy) took Him in her arms and brought Him to the Temple of Solomon for the observance marking His fortieth day.

There a white-haired elder took Him in his arms and spoke these prophetic words: “This child is destined for the fall and rising of many.” Christ, he said, would be a sign spoken against.

That is, some will believe and others will not, and a war will begin, a war of ideas over Christ.

And indeed, the words of Simeon the Elder continue to be fulfilled.

A struggle is being waged over the person of Christ. As Goethe said, the history of humanity is nothing other than a history of faith and unbelief. And whatever stages humanity may pass through, the final victory belongs to Christ.

So there is a battle of ideas. If we look through history, we find many people, many writers, who question Christ’s teaching, some of His miracles, and other details of His life.

But for eighteen centuries, mark this well, no one came forward to say what some unbelievers and atheists say today. Eighteen centuries passed before the modern serpent of unbelief and atheism dared to say it. That such a claim has been heard in our century is a fearful sign of the times.

Arians and Macedonians appeared, along with unbelievers and critical writers of every kind. But what is being said and written in our own century was never heard before. What is it? The question now is not about some part of His teaching, or some of His miracles, or other events in His life. The very historical existence of our Lord Jesus Christ has been called into question. People are asking: Does Christ exist? Does Christ exist?

There are only two answers: either He existed or He did not. There is no third answer.

We must not live by a lie. We must decide one way or the other. If He did not exist, if He is merely a creation of the imagination, then we should join those who say so and tear the whole thing down.

For we must not live by a lie. If Christ is a lie, the Gospels are a lie. If Christianity is a lie, the whole religion is a lie. We must not remain within such an enormous lie for even a second.

But we must strive, and you young people especially must strive, to uproot this delusion, this fairy tale, this myth that has lasted for twenty centuries, if Christ does not exist. But if He does exist, then let us fall down before Christ, the King of the ages.

So this question demands an answer. And we answer on the basis of historical documents, not merely myths or imaginings: Christ existed.

What is our evidence? In court, people ask for evidence. When a claim is disputed, witnesses are brought forward. We have witnesses. But someone says to me, ‘I want witnesses from outside Christianity. I do not trust Christian witnesses.’

‘I want testimony from Jews, from Gentiles, from Romans and Greeks, from people who lived in Christ’s time.’ What can we say? We admit that the evidence for Christ from the Gentile world is limited.

Why is it limited? There is little of it, but there is enough. In those days, there was no way to spread news quickly. Today, something happens in America or Australia, and at once the whole planet hears about it, whether it is great or small.

Back then there was no wireless, radio, television, or mass media, or, rather, means of brainwashing. None of these existed. There is another reason, too, why we have few accounts of Christ from Jewish, Greek, and Roman writers: according to the flesh, Christ came from a corner of the world that was despised then and is despised even today.

Above all, in Christ’s time, Jews were hated. The Jewish people were fiercely despised by the nations that considered themselves civilized. Those nations did not want to speak of them, just as we sometimes avoid even saying the name of someone who hates us.

All this is thanks to the Lord. Let me give an example. In our own time, a great humanitarian died: Follereau, the friend of people with leprosy. He traveled around the world and embraced them, reaching even Spinalonga.

He went all the way to Spinalonga. He slept alongside people with leprosy, ate with them, and embraced them. This friend of theirs was an image of Jesus of Nazareth, who stretched out His hands toward all humanity.

Our newspapers have not said a single word about him, not a single word. Does that mean Follereau does not exist? If someone a hundred years from now searches our newspapers and finds nothing written about Follereau, should they conclude that he never existed? Would that judgment be right?

And yet, while they write nothing about Follereau, they write about people of little importance who fill their columns today because they happen to have golden feet or a golden voice.

But neither a person’s feet nor the voice from their throat tells us their worth. So silence is no firm proof. I remember two politicians here in Athens some years ago. One hated the other intensely.

When he went out onto the balconies to speak, he hated the other man so much that he would not even say his name. What did he call him? “That fellow.” He avoided his name. As a bishop, I have learned from bitter experience that people often avoid even mentioning the name of someone they hate.

Husbands and wives come to me when they are quarreling or living apart. I try to bring them back together, using every spiritual means at my disposal. I struggle to reconcile them.

Divorces have increased so much today. Two groups have grown rich in Greece, our blessed homeland, dear children: lawyers through divorces, and doctors through abortions.

What a dreadful thing! No other country in the Balkans grants so many divorces. And nowhere else in the world do so many abortions take place as in our homeland. So I try to reconcile estranged couples.

And what do I hear from the wife? She will not say her husband’s name. She does not call him George, or Nick, or John. She will not call him anything. She avoids his name. I ask her, “My dear woman, did you speak of your husband like that in the early days?”

“No, Bishop,” she says. Back then she called him “Georgie,” or “George,” with all sorts of affectionate names.

She uses every means at her disposal. Once she has caught him in her nets, he cannot even bear to hear your name! What a frightening example. And from the other example I mentioned, you can understand how this works: when someone hates another person, however great that person may be, he will not leave him alone. History has a name for this, a conspiracy, what is it called? A conspiracy of silence. The other person kills you; he wipes you out.

So it was in Christ’s time. Although Christ was the most important person of that age, indeed, of the whole world, we do not have a great many accounts of him. As I said, the accounts are few. But we do have them. What are they?

Two hundred years ago, a saintly bishop from Greece lived in Vienna. He was a renowned writer, Metropolitan Meletios of Athens. Greece had no printing press then, would the Turks have let us have one? So he went to Vienna and published his famous history.

Meletios’s history of the Church is well known among scholars. He labored for thirty years to gather the documents for it. What did he publish in that history? A letter. Which letter? One that Pontius Pilate sent to Rome. Here it is; I’ll read it to you. In striking words, Pilate describes how, for the first time...

In that account, Pilate says of Christ: “This man appeared before me and astonished me. I wanted to acquit him, but sadly I yielded to pressure and condemned him to death. I repent and ask forgiveness of all humanity.”

But I do not rely on that letter, the famous letter said to be from Pilate to Caesar in Rome. Serious doubts have been raised about it. I want to stand on documents, historical documents.

So let us set aside Pilate’s letter, which appeared in ancient texts, and seek other evidence. Who bears witness to Christ? A Roman historian named Tacitus.

For Roman history, Tacitus holds a place like that of Herodotus for us Greeks. What does he say? He acknowledges Christ: that a man appeared in Judea, if he should even be called a man, who preached a religion; that his teaching reached Rome; that many in Rome’s poor districts believed in his name; and that Nero accused the Christians of setting the fire that burned Rome.

Besides Tacitus, we have the testimony of Suetonius, another writer of that time. Then there is the especially important testimony of Pliny. He was governor in Bithynia, in the region of Pontus, and wrote to Caesar asking: “What am I to do with the Christians? Their numbers keep growing here in Pontus and Asia Minor, and the altars of the idols have been deserted.”

We have an even more important testimony from a Jewish writer, Josephus, who is regarded as a historian of the Jewish people. Josephus describes Christ with great sympathy.

Christ, Christ. And we have another, even more important testimony: the Talmud. What is the Talmud? It is the tradition of the Jewish people. In that great book, and it is a very large book, Christ is discussed at length. Many Jews speak insultingly of him, but that is not our concern at the moment. They do not say or write that he never existed. They do not dispute his existence. Not one of them says, “He did not exist.” Not one! Not one of them!

Neither the Talmud nor any other enemy of Christianity ever called into question the historical existence of Christ. Even Voltaire, that great unbeliever, that patriarch of unbelief, wrote much against Christ and drew a sharp arrow from the depths of his soul.

What were his notorious words? Forgive me for repeating what Voltaire said about Christ: “Kill him, kill him, young men! Kill him, young men of France! Destroy the vile one!” He dared to call Christ vile.

And he predicted that in fifty years, thanks to the movement of young people in France, who had been influenced by all sorts of ideas, there would be no more Christ, and no one would speak of Christ anymore. Fifty years passed, then sixty, then seventy, then a hundred. And the house where Voltaire sat and shouted, “Kill the scoundrel!” is today a bookshop that sells Holy Scripture.

“O Christ, O Christ!” Yet something Voltaire did not dare do, something the Jews of Christ’s time did not dare do, something a long line of critics and opponents of Christ did not dare do, has been done in our century. Just recently, a large encyclopedia covering historical figures appeared in Athens.

Nothing about Christ. Nothing about Christ. It writes about pebbles and diamonds, about the history of pebbles and of insignificant men, murderers and vile men who stained their hands with blood and drenched all humanity in blood. And humanity weeps and mourns for her little children.

But Christ, who shed no one’s blood and would not even tread on an ant, who did no harm at all, they condemn Him to obscurity and believe He was a figment of the imagination.

So we have testimony from Christ’s own time, including testimony from outside Christianity, and we have no testimony from that time denying that Christ existed as a historical person. But besides the testimony of those who lived in His time, there is other evidence as well. What is it? I do not want to tire you, because this subject gets into history, philosophy, and psychology. I am used to speaking in the villages up around Florina, where I do not usually take up subjects like these.

I go to the villages there, to ordinary people near the Albanian border who have troubles of their own. I speak to you very simply, and they soak up the teaching of Christ like sponges soaking up water.

Here I want to tell you something about this vast conspiracy against the name of our Lord Jesus Christ. Sooner or later, you will hear teachers and professors say, or read in books, that Christ was a figment of the imagination.

They will say that He never existed as a historical person on earth. Yet we have four proofs that Christ existed. What are they? First, there are the witnesses: four witnesses of a kind rarely seen in human history, so trustworthy are they.

The first witness is Matthew, the second Mark, the third Luke, and the fourth John. What did they stand to gain? Did they gain anything? Absolutely nothing. They left behind father and mother, those dearest to them, wives and children. They took on the great hardship of preaching and met tragic deaths. Could all these men have been lying? Why would they lie? Why would they give such testimony? What was in it for them? Were they mistaken? Could so many of them have been mistaken? They tell us, ‘We saw with our own eyes. We heard.’ They were eyewitnesses who heard for themselves of the mighty works of Christ.

And beyond these four remarkable witnesses, we have another whose testimony strikes with tremendous force. One name alone in history is enough to show that Christ lived and lives still.

Whose name is it? Paul the Apostle. Have you read the book Paul in translation? It has appeared in many languages. Read it, and you will see the value of the Apostle Paul’s testimony.

What was he? An enemy, a deadly enemy. He was foaming with rage and wanted to wipe out the name of Jesus Christ completely. And yet, suddenly, he turned around, not five degrees, not ten. Those of you who sail the seas, or whose fathers are sailors on the open seas, will have heard them say how rare it is to turn a ship a full 180 degrees.

Rare indeed!

An immense change, a radical change. How did he change? That is the question everyone asks. He changed because something momentous happened in his life. And so Paul, who had been a mortal enemy of the God-man, became a fervent preacher. He soared like a golden eagle, proclaiming Christ.

Paul is the greatest witness to the existence and life of our Lord Jesus Christ. Then there are the four witnesses. Are four too few? Why should they be? Who bears witness to Alexander the Great? Arrian alone. Alexander was unfortunate: while lesser figures had many biographers, he had no historians like Herodotus or Thucydides, and his life is described only sparingly in Greek and other sources.

And yet, although only one man bears witness to him, no one has ever said that Alexander the Great did not exist. We take Arrian seriously because he describes Alexander’s life. Should we not take these four witnesses seriously?

They did more than write: with their blood they affirmed that Jesus Christ lives and reigns forever. Are four witnesses too few? And who bears witness that Socrates existed? Two men do: Plato and Xenophon, his disciples.

We trust their testimony. Like Christ, Socrates did not write a single word himself. Yet we believe Xenophon and Plato.

Their accounts of his life differ at certain points. And neither Plato nor Xenophon, I ask you to pause and consider this, has the same standing as the four Evangelists together with the Apostle Paul.

Yet we believe Socrates existed, and no one doubts it. Some have a reason to deny Christ, because, as I told you, if Christ did not exist, everything falls apart.

The four Evangelists bear witness to it, and so does the Apostle Paul. What else bears witness? This book. If I had time, I would tell you why this book is proof that Christ existed. But that would take a long time to explain.

Every ordinary book is a product of the spirit of its age. A book reflects what people were thinking when it was written. Open a newspaper a hundred years from now, and you may well ask, ‘Why were people so concerned with these things?’

The world will have different ideas and different ways of thinking. Every book and every magazine echoes the spirit of its own time. This book has never merely echoed the world around it. It echoes heaven.

Its ideas run ahead of every age. They keep going before us. The teaching of Christ speaks to humanity’s earliest questions and its final ones. Other ideas come and go, but His words remain like bright stars, shining over all humanity.

Here we find no Talmud, no Jewish school of thought, no Essenes, none of the ideas of the wealthy or the other ideas of this world. Here is a beautiful book that comes from above.

To say that the fishermen of Galilee imagined this book

would be a greater miracle than those described by the Apostles. It would have been impossible for the limited minds of the fishermen, scribes, Christ’s disciples, and Paul, all shaped by the spirit of their age, to write a book that runs ahead of whole centuries and stands as humanity’s greatest work.

Christ existed: Jews, Romans, and Greeks of His time acknowledge it. The Evangelists and Christian martyrs affirmed it with their blood. Paul bears witness to it, as does that unique book. You might as well try to count the sun’s rays. How foolish to say, “There is no sun!” Go outside in July, when the temperature reaches 37 degrees, and keep saying there is no sun. You will get sunstroke, and emergency services will have to come for you.

Just as it is foolish to deny the sun while standing beneath its burning rays in July, so it is foolish, after twenty centuries, to claim that Christ never existed.

No, the witnesses number in the millions. Here in Ptolemaida, too, excavations have been carried out.

In the excavations, deep underground, they find strange things from three or four thousand years ago: layers of coal, with paleontological remains inside them. From these remains, geologists conclude that there was a time when human beings lived. Just as a geologist studies the layers of the earth and draws conclusions about human life and other forms of life, so do we...

In the same way, as we dig into history and go deeper into it, we hear the voices of millions saying that Christ existed, that He is the most historically attested person in our history. His story runs through the centuries. The last Christian would have to die before we could claim that Christ does not exist.

A modern European philosopher rightly said that Christ is alive, more alive than any living person on earth.

Dear young people, allow me to close this short talk with a modest answer to the enormous question unbelief raises in our struggle. I know that speaking this way will make you indignant as well..

For we have been discussing something that, for you, is beyond dispute. So, as I close, I want to point out one thing. You have all heard of a great English poet, I’m using him as an example.

Just as we have Homer, who wrote the Iliad and the Odyssey, the English have Shakespeare. Every nation has its poets. Shakespeare wrote magnificent works, works that will endure. One of them is Hamlet. I do not know whether any of you have read it, but I recommend it.

What is Hamlet about? It is a story centered on the corrupt court of Denmark. You may have heard the famous line, “Something is rotten in Denmark.”

In Denmark, when people want to describe a scandal, they say there is something rotten in France, or in Denmark. That line is in Hamlet. Hamlet also says that even if there were nothing else to prove that God exists, one proof remains. The proof is not in the stars of heaven. What is it? The voice of conscience. Oh, how masterfully Shakespeare portrays the voice of conscience.

Shakespeare portrays the voice of conscience in his famous play, Hamlet. There he writes: Wash your hands with all the perfumes of Arabia. You who commit fornication, bathe your body in every bath. Wash your body with the waters of every river.

Still the soul cries out from within, “It is unclean, it is unclean!” When the body is stained and the hands are stained with crimes, washing the outside is not enough. We need cleansing and purification within.

Now, to put Hamlet on stage, you need thirty or forty people. I wanted to stage the play in a theater, and staging Hamlet there required thirty characters to be portrayed..

You know how theater works. Of those thirty characters, one is the lead, the most important. All the others move around him as around an axis. A famous English actor took on that leading role in Shakespeare’s drama: he was to play Hamlet.

They rehearsed and worked hard, looking forward to performing before royalty and the London aristocracy. But the leading actor fell ill.

The leading actor fell ill, and when he did, the company met and split into two camps. Some said, “We should postpone it. With the leading actor ill, we cannot put on the play.” Others said, “No! What is so special about the leading actor? What is so special about him? What have we learned all this for?” Boastfulness took hold: they thought they could replace the leading actor. They could replace him. And in the end, it seems, those who believed the play could go on prevailed.

They put on Hamlet, one of Shakespeare’s plays, without its leading actor. What was the result? A dismal failure. A dismal failure. People were throwing cushions onto the stage. What am I getting at? The history of humanity is a drama.

It is a Shakespearean drama. Think of today’s ministers and leaders. In a hundred years, people will have to look up who governed us and who held office, just as we have to look up who governed this small corner of the earth a hundred years ago. After a thousand years, those who played their parts fade from memory. Many are only extras in this great theater of life, this Shakespearean drama.

The central figure of history, its leading figure, is the Lord Jesus Christ. He is praised and honored through all ages. Amen. Dear friends, I have not finished. Two more words, and I will close.

And Christ is the axis, the unshakable axis around which the whole world turns. A great Russian thinker, regarded as a prophet of the Russian land, bears witness to this as well.

He was a spirit like Isaiah or Jeremiah. Under the tsars he was condemned to exile in Siberia, and he took nothing with him but this faith. Out of that terrible ordeal came Dostoevsky’s masterpieces. Even the atheistic regime still publishes them, and they circulate throughout the world. I urge you to read The Brothers Karamazov and Crime and Punishment. They are dramas worthy of Shakespeare.

So they sent him into exile. A student from Moscow, influenced by the atheism and unbelief of his time, approached Dostoevsky and asked, “Do you believe?” By then Dostoevsky had become a legend, not for his writing, but for what he believed. Bear in mind that he had been sentenced to death. One moment.

A Cossack courier came from Moscow with a reprieve. Another minute, and the execution would have taken place. Dostoevsky describes that moment when he thought his life was ending. So this conceited student, influenced by the spirit of the French Revolution, questioned him.

He says, “You’re a world-famous writer now. Do you believe in Christ?” “I believe in Christ.” “But do you really believe?” “I believe in Christ as my mother did.” Then he asks him a third time: “And if the day comes when science proves that Christ is a fairy tale, what will you do?” He answered with a stern look.

The giant of literature looked at the young student and said, “I do not believe such a time, such a world, will ever come. I do not believe it will ever happen, because Science, and I write that with a capital S, kneels before Christ and worships Him.”

“I do not believe a time will come when science denies Christ.” “But suppose it did,” he said. The reply was, “I cannot conceive of it.”

“I believe as my grandmother believed, as generations of Russians believed.” Our own Papadiamantis said something similar. Here in Athens, amid the spirit of Roïdis and the atheists, everything was being called into question. Yet one man stood firm amid the abyss of atheism and unbelief: Papadiamantis.

“I believe in, love, and worship our Lord Jesus Christ.” That is the spirit that runs through his writings. Papadiamantis, a writer of our own times, has something of the spirit of Shakespeare and Dostoevsky.

I believe. And, dear children, I have worked among my people for fifty years, through many hardships, dangers, and brushes with death. I have read many books in those fifty years. But the older I grow, the more I understand: nothing is more beautiful, more exalted, greater, or more heavenly than Christ.

And so I conclude by saying to you, my dear children: I am in the west of my life; you are in its east, its beautiful dawn. If you live and work as Christians, you will shape a new homeland, a beautiful homeland that reaches toward heaven and inspires the whole world.

I will close by summing up all this teaching, modest though it is. And I want to stress this: Where is Christ? He is in the home, in the marketplace, in trade, in the courts, in the military camps, in the government, and in the Church.

Where Christ is, there is truth. Where Christ is absent, there is falsehood. Where Christ is, there is justice. Where Christ is absent, there are injustice and exploitation. Where Christ is, there is love. Where Christ is absent, there is savage hatred.

Where Christ is, there is light; where Christ is absent, there is darkness. Where Christ is, there is Paradise; where Christ is absent, there is hell.

O youth, O youth of Greece, believe in Christ, above all lesser names. The central figure in your lives, in your history, and in the world is Christ, and Christ alone. Let me change a line by our national poet just a little: O youth of Greece, hold Christ within your heart, and you will feel every kind of greatness.

Every kind of greatness!

Αγαπητοί μας νέοι, φοιτητές και εργαζόμενοι. Και εδώ αυτή η αίθουσα είναι αίθουσα που γίνονται θρησκευτικά μαθήματα και παραδόσεις. Γίνονται κηρύγματα. Εάν λοιπόν κάποιος άθεος και άπιστος περάσει απ' έξω από την αίθουσα και μάθει ότι εδώ μαζευτήκαν νέοι για να ακούσουν για τη θρησκεία, θα απορήσει και θα πει: Τι θέλουν οι νέοι σε μια θρησκευτική αίθουσα;

Διότι στην εποχή που ζούμε θεωρείται ότι η θρησκεία και η νεότης είναι δύο πράγματα ασυμβίβαστα. Ας θρησκεύουν οι γέροντες, αλλά οι νέοι θεωρούν, επαναλαμβάνω, ότι νεότης και θρησκεία είναι ασυμβίβαστα.

Αλλά σεις απόψε με την παρουσία σας αποδεικνύετε ότι αυτές οι δύο έννοιες, αυτές οι δύο πραγματικότητες, νεότης και θρησκεία, δεν είναι ασυμβίβαστα και ότι μέσα στην καρδιά σας, μέσα στα νεανικά σας στήθη υπάρχει η σπίθα, δεν έσβησε η σπίθα, η σπίθα της πίστεως.

Όταν ήμουν νέος και περιόδευα τη Μακεδονία, στα ψηλά βουνά της Πίνδου, είχα φτάσει σε ένα χωριό που το κρύο ήταν πολύ δριμύ. Το θερμόμετρο ήταν κάτω από το μηδέν, κρυστάλλωσαν εκεί τα ποτάμια. Και εγώ περιόδευα την εποχή εκείνη την περιοχή της Πίνδου, την ηρωική εποχή της Πίνδου.

Και έφτασα απ' έξω από μια στάνη, ένας τσοπάνος, από τους αγαθούς τσοπάνους που τρέχουν τα ευγενή βουνά της πατρίδος μας. Με υποδέχτηκε, με έβλεπε που τουρτούριζα, πάω στην καλύβη του μέσα, φωτιά δεν είχε. Σώπα, λέει, σε λίγο θα έχουμε μια φωτιά θαυμάσια.

Πήρε το ραβδί του, σκάλισε τη χόβολη της στάχτης, βρήκε μια σπίθα και με τη σπίθα αυτή άναψε μια φωτιά και μας ζέστανε όλους εκείνο το βράδυ στην ευλογημένη του καλύβα. Όπως λοιπόν ο τσοπάνος εκείνος σκαλεύοντας τη στάχτη βρήκε μια σπίθα και με τη σπίθα εκείνη έφτιαξε φωτιά και θέρμανε όλους μας, έτσι κι εγώ απόψε θα προσπαθήσω να βρω τη σπίθα που έχετε όλοι κρυμμένη μες στην καρδιά σας κάτω από την ασβόλην, κάτω από τη στάχτη των διαφόρων θεωριών και συστημάτων και θα είμαι ευτυχής εάν αυτή η σπίθα απόψε ανάψει και γίνει μια φωτιά μεγάλη, μια φωτιά που να φωτίσει και τον εαυτό σας και την κοινωνία.

Ζείτε σε μια εποχή, σε μια ηλικία που είναι η πιο ωραία ηλικία της ανθρωπίνης ζωής αλλά είναι συγχρόνως και η πιο κρίσιμη. Ζείτε σε μια ηλικία που τρόπον τινά το αεροπλάνο σας συνεχώς απογειώνεται και πετάει, πετάει ψηλά, πολύ ψηλά ο νέος σε έναν κόσμο ονείρων, σε έναν κόσμο φαντασιών, σε έναν κόσμο ωραίων ιδεών.

Αλλά όσο και αν πετάξετε ψηλά και αν αστροναύτες ακόμα να γίνετε του πνεύματος, θα έρθει η ώρα που θα προσγειωθείτε, θα έρθει η ώρα που το αεροπλάνο σας θα κατέλθει από τα ύψη αυτά της φαντασίας και του ονείρου Και θα έρθει να προσγειωθεί σε μια σκληρά πραγματικότητα.

Θυμηθείτε το αυτό: τώρα είναι απογείωσις, έρχεται η προσγείωσις. Απογείωσις είναι η νεότης, προσγείωσις είναι το γήρας και η ηλικία. Είστε σε μια εποχή απογειώσεως, πετάτε ψηλά όπως οι αστροναύτες και ακόμα ψηλότερα από τους αστροναύτες, διότι δεν είναι ανάγκη κανείς να γίνει αστροναύτης. Είναι και αστροναύτες του πνεύματος, και οι αστροναύτες του πνεύματος έχουν μεγαλύτερη αξία από τους αστροναύτες της γης.

Σας βλέπω σαν αστροναύτας που δεν σας αρέσει πια αυτή η μικρά σφαίρα της γης, γεμάτη αθλιότητα, αλλά πετάτε στα ύψη του ουρανού.

Είστε ακόμα, για να φέρω μια άλλη εικόνα, ζείτε σε μια εποχή ζυμώσεων και, όπως το κρασί που φέρνουν από το αμπέλι, δεν πίνεται αλλά βράζει συνεχώς και δεν πίνεται το κρασί που βράζει, έτσι εσείς τώρα βράζετε.

Το αίμα σας, οι φλέβες σας, το παν βράζει. Πρέπει να πάψει η ζύμωσις και, όταν πάψει η ζύμωσις, τότε με βεβαιότητα θα γίνετε διαλεκτό κρασί της πατρίδος και της θρησκείας και της πίστεώς μας.

Βέβαια, μεταξύ μας, εδώ που είστε όλοι, δεν είναι κανένας Τούρκος να πιστεύει το Κοράνιον, ούτε κανένας Εβραίος να πιστεύει στη θρησκεία τη δική του, ούτε κανένας Βουδιστής, ούτε κανένα παιδί μιας νέας θρησκείας η οποία αρχίζει να εμφανίζεται στον κόσμο, τα παιδιά του Μουν, τα παιδιά του Θεού.

Είστε όλοι ορθόδοξοι χριστιανοί. Οι ταυτότητές σας, τα ονόματά σας, η καταγωγή σας, οι γονείς σας, οι προγονείς σας, όλα μαρτυρούν ότι είστε χριστιανοί, ότι ανήκετε στο χριστιανικό θρήσκευμα. Δεν πιστεύω να είναι μεταξύ σας ούτε ένας άθεος.

Δεν πιστεύω άθεος να υπάρχει. Αλλά αν ποτέ συναντήσατε άθεο, δεν έχετε ανάγκη να του κάνετε πολλές ερωτήσεις. Ένα μόνο να του πείτε: Εάν με πείσεις ότι το ρολόγιο που έχεις στο χέρι σου εφύτρωσε έτσι στα χωράφια, τότε θα με πείσεις και εμένα ότι ο κόσμος αυτός ολόκληρος, το σύμπαν, το υλικόν και πνευματικόν σύμπαν, που λειτουργεί ως ρολόγιον ακριβείας, τότε θα με πείσεις ότι έτσι έγινε εξ αυτομάτου.

Εάν το ωρολόγιο προϋποθέτει ένα μηχανικό, ένα τεχνουργό, πολύ περισσότερο το σύμπαν ολόκληρον. Άθεοι δεν είστε, έχετε όμως ερωτηματικά, έχετε όμως αμφισβητήσεις, όπως όλοι οι νέοι της εποχής. Και οι αμφισβητήσεις σας ενισχύονται από τα βιβλία και τα περιοδικά, τα οποία εκδίδονται συνεχώς στην πατρίδα μας και τα οποία ζητούν να κλονίσουν την πίστη προς τον Κύριο ημών Ιησού Χριστό.

Και υπάρχουν φυλλάδια, δεν ξέρω αν πέσουν στα χέρια σας, και βιβλία, που θέτουν πλέον υπό αμφισβήτηση το πρόσωπο του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού.

που θέτει η σύγχρονος απιστία για το Χριστό εις την ακρότητά της, εις τα άκρα της. Θα μου επιτρέψετε να σας πω ότι ο πόλεμος αυτός εναντίον του προσώπου του Χριστού δεν είναι ένας πόλεμος χθεσινός. Είναι ένας πόλεμος που άρχισε μόλις ο Κύριος ημών Ιησούς Χριστός επάτησε επάνω στη φλούδα αυτή της γης. Ήταν νήπιο ο Χριστός.

Ο Χριστός, το πιο αθώο νήπιο του κόσμου που δεν έβλαψε κανένα, και όμως μόλις άρχισε να αναπνέει εδώ στη γη, ένας Ηρώδης ακόνισε τα μαχαίρια του για να τον σφάξει και έσφαξε 14.000 νήπια. Σαράντα ημερών νήπιο το πήρε στην αγκαλιά της η Παναγία και το έφερε εις τον ναό του Σολομώντος για να σαραντήσει.

Και εκεί ένας ασπρομάλλης γέρος το πήρε στην αγκαλιά του και είπε έναν λόγο προφητικό, ότι ούτος κείται εις πτώσιν και ανάστασιν πολλών, ότι θα είναι σημείον αντιλεγόμενον ο Χριστός.

Δηλαδή άλλοι θα πιστεύσουν κι άλλοι δεν θα πιστεύσουν, κι ότι θα αρχίσει ένας πόλεμος, ένας ιδεολογικός πόλεμος γύρω από το Χριστό.

Και πράγματι ο λόγος αυτός του πρεσβύτου Συμεών εξακολουθεί να εκπληρώνεται.

Γύρω από το πρόσωπο του Χριστού διεξάγεται ένας αγών. Όπως είπε ο Γκαίτε, η ιστορία της ανθρωπότητας δεν είναι τίποτε άλλο παρά μια ιστορία μεταξύ πίστεως και απιστίας. Και τελικώς, παρ' όλας τας φάσεις τας οποίας θα διέλθει η ανθρωπότης, η τελική νίκη ανήκει εις τον Χριστό.

Ιδεολογικός λοιπόν πόλεμος. Εάν ανοίξουμε την ιστορία, θα δούμε πολλά πρόσωπα, πολλούς συγγραφείς, οι οποίοι αμφισβητούν την διδασκαλία του, αμφισβητούν ορισμένα θαύματά του, αμφισβητούν άλλες λεπτομέρειες της ζωής του.

Αλλά μέσα στους 18 αιώνας, σημειώσατε τούτο, ούτε ένας δεν παρουσιάστηκε να πει αυτό το οποίο λέγουν σήμερα μερικοί άπιστοι και άθεοι. 18 αιώνες περάσανε, κανείς δεν τόλμησε να πει εκείνο το οποίο είπε ο σύγχρονος όφις της απιστίας και αθεΐας, και ακριβώς διότι τέτοιο πράγμα ηκούσθη στον αιώνα μας είναι ένα σημείο των καιρών, το φοβερό σημείο των καιρών.

Και Άρειοι και Μακεδόνιοι και άπιστοι και όλων των ειδών κριτικοί συγγραφείς παρουσιάστηκαν, αλλά αυτό το οποίο ακούεται και γράφεται στον αιώνα μας δεν ηκούσθη ποτέ άλλοτε. Τι; Ότι ετέθη πλέον θέμα αμφισβητήσεως, όχι ενός μέρους της διδασκαλίας του, όχι ενός μέρους των θαυμάτων του, όχι άλλα τινά σημεία της ζωής του, αλλά ετέθη υπό αμφισβήτηση αυτού του ιστορικού προσώπου του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού και ετέθη το ερώτημα: Υπάρχει Χριστός; Υπάρχει Χριστός;

και απαντούν δύο έλεγε απάντη Ή υπάρχει ή δεν υπάρχει. μέσως με αν λύσεις δεν υπίσταται Τρίτη λύση δεν υπάρχει. Ή αν υπάρχει, ή αν δεν υπάρχει, ή αν δεν υπάρχει.

Δεν πρέπει να ζούμε στο ψέμα. Δεν πρέπει, είτε το ένα είτε το άλλο. Ή αν δεν υπάρχει και είναι απλώς πλάσμα φαντασίας, δημιούργημα φαντασίας, τότε να συνταχθούμε με την παράταξη αυτών και να τα γκρεμίσουμε όλα, να μην είναι τίποτα με τη γη.

Γιατί δεν πρέπει να ζούμε στο ψέμα. Είναι ψέμα ο Χριστός, είναι ψέμα τα Ευαγγέλια. Αν είναι ψέμα ο Χριστιανισμός, είναι ψέμα όλη η θρησκεία. Δεν πρέπει ούτε δευτερόλεπτο να καθόμεθα μέσα σε ένα τέτοιο τεράστιο ψέμα.

Αλλά πρέπει να αγωνιστούμε, και εσείς οι νέοι ιδίως να αγωνιστείτε, να ξεριζωθεί αυτή η πλάνη και το παραμύθι αυτό και ο μύθος αυτός που εβάσταξε είκοσι αιώνες. Ή αν δεν υπάρχει, ή αν υπάρχει, τότε, τότε ας πέσουμε μπροστά στον Χριστό, τον Βασιλέα των αιώνων.

Είδω λοιπόν ότι στο θέμα αυτό πρέπει να δοθεί απάντηση και απαντώντες, στηριζόμενοι επάνω σε ιστορικά ντοκουμέντα, όχι απλώς επάνω σε μύθους και φαντασίες, επάνω σε ιστορικά ντοκουμέντα απαντούμε ότι υπάρχει Χριστός.

Ποιες είναι οι αποδείξεις μας; Στο δικαστήριο ζητούν αποδείξεις. Όταν υπάρχει μία αμφισβήτηση, παρουσιάζονται μάρτυρες. Έχουμε μάρτυρες. Μου λέει ο ένας: «Εγώ θέλω να έχω μάρτυρες έξω από το Χριστιανισμό. Δεν μου εμπνέουν εμπιστοσύνη οι μάρτυρες του Χριστιανισμού.

Εγώ θέλω μαρτυρίες από τους Ιουδαίους, από τους Εθνικούς, από τους Ρωμαίους, από τους Έλληνες, από τους συγχρόνους της εποχής του Χριστού». Τι έχουμε να απαντήσουμε; Ομολογούμε ότι λίγες είναι οι αποδείξεις του εθνικού κόσμου για το Χριστό.

Μα γιατί είναι λίγες; Λίγες, όμως αρκετές. Είναι λίγες γιατί στην εποχή εκείνη δεν υπήρχαν τα μέσα της ταχείας μεταδόσεως των γεγονότων. Σήμερα κάτι συμβαίνει στην Αμερική, στην Αυστραλία, και αμέσως ολόκληρος ο πλανήτης μας πληροφορείται το γεγονός αυτό, μικρό ή μεγάλο.

Τότε δεν υπήρχαν ασύρματοι, ραδιόφωνα, τηλεοράσεις, μέσα μαζικής διαφωτίσεως ή μάλλον πλύσεως του εγκεφάλου. Δεν υπήρχαν τέτοια μέσα τότε. Αλλά και ένας άλλος λόγος: δεν έχουμε πολλά πράγματα για τον Χριστό από Ιουδαίους συγγραφείς και Έλληνας και Ρωμαίους, διά τον λόγον ότι ο Χριστός κατήγετο κατά σάρκα από μια γωνιά της γης που εμισείτο και μέχρι σήμερα εμισείται.

Αλλά προπαντός στην εποχή του Χριστού, ο Ιουδαίος εμισείτο, η Ιουδαϊκή φυλή εμισείτο και περιφρονείτο σφοδρώς από όλα τα πολιτισμένα κράτη του κόσμου. Δεν ήθελαν να κάνουν λόγον, όπως εμείς δεν κάνουμε λόγο για ένα πρόσωπο που μας μισεί και αποφεύγουμε το όνομά του.

Και όπως και μέχρι σήμερα η ανθρωπότηση ο Παύλ. Αυτό όλο χάρη τον Κύριο, να φέρω παράδειγμα. Παράδειγμα: πέθανε στις ημέρες μας, τον καιρό αυτό, ένας μεγάλος αλτρουιστής του κόσμου, ένας από τους μεγαλύτερους αλτρουιστές του κόσμου, ο Φολερό, ο φίλος των λεπρών, που επέταξε σε όλη την υφήλιο και πήγε και αγκαλιάστηκε και εδώ και μέχρι Σπιναλόγκα.

Μέχρι Σπιναλόγκα έφτασε και κοιμήθηκε μαζί με τους λεπρούς και έφαγε μαζί με τους λεπρούς και ασπάστηκε τους λεπρούς, ο φίλος των λεπρών, εικόνα του Ιησού του Ναζωραίου που άπλωσε τα χέρια του επάνω στην ανθρωπότητα.

Εφημερίδες μας, ούτε μία λέξη, ούτε μία λέξη. Άρα δεν υπάρχει Φολερό; Εάν κανείς ύστερα από 100 χρόνια ερευνήσει τις εφημερίδες μας και δει ότι δεν γράφεται τίποτε για τον Φολερό, θα πει δεν υπάρχει Φολερό; Είναι ορθόν το συμπέρασμα και η κρίσις αυτή;

Εν τούτοις όμως, ενώ δεν γράφει για τον Φολερό, γράφει για ασήμαντα πρόσωπα, μικρά και ασήμαντα πρόσωπα. Τα οποία σήμερα φιγουράρουν στις στήλες των εφημερίδων, διότι έτυχε να έχουν χρυσά πόδια ή να έχουν χρυσή φωνή.

Μόνο ότι ούτε τα πόδια ούτε η φωνή του λάρυγγος αποτελεί την αξιολόγηση του ανθρωπίνου όντος. Λοιπόν, η σιωπή αυτή δεν είναι απόδειξις σταθερά. Και θυμούμαι προ ετών εδώ στην Αθήνα δύο πολιτικούς. Ο ένας μισούσε τον άλλο, σφοδρώς τον μισούσε.

Και όταν έβγαινε στα μπαλκόνια, είχε τόσο μίσος επάνω του, τόσο μίσος, ώστε δεν τον ονόμαζε με το όνομά του. Αλλά τι έλεγε; «Ο λεγάμενος». Ο λεγάμενος τον έλεγε, απέφευγε το όνομά του. και έχω πειραν και ως Επίσκοπος ότι ό,τι της μισεί πριν φρονή δεν το αναφέρει, το αποφέρει Έχω πείρα πικρά ως επίσκοπος.

Έρχονται ανδρόγυνα που ευρίσκονται εις διένεξη, εις διάσταση. Παρατηρώ, προσπαθώντας να συμβιβάσω τον άντρα με τη γυναίκα. Με όλα τα μέσα που διαθέτω. Με όλα τα πνευματικά μέσα. Και αγωνίζομαι να συμβιβάσω.

Που σήμερα τα διαζύγια έχουν αυξηθεί. Δυο επλούτισαν στην Ελλάδα. Την ευλογημένη πατρίδα μας. Δυο επλούτισαν στην πατρίδα, αγαπητά μας παιδιά. Ο ένας είναι οι δικηγόροι από τα διαζύγια και οι άλλοι είναι οι γιατροί από τις εκτρώσεις.

Φρικτό πράγμα! Σε κανένα κράτος των Βαλκανίων τόσα διαζύγια δεν εκδίδονται. Και σε κανένα κράτος του κόσμου τόσες εκτρώσεις δεν συμβαίνουν όπως στην πατρίδα μας. Λοιπόν, προσπαθώ να συμβιβάσω τα διαιστάμενα ζευγάρια.

Και τι ακούω από το στόμα της κυρίας, τι ακούω; Δεν αφαιρεί το όνομα του σύζυγου της Δεν τον λέει Γιώργο, δεν τον λέει Νίκο, δεν τον λέει Γιάννη, δεν τον λέει τίποτα. Ο αυτός φεύγει να αφαιρεί το όνομα του Λέω, δεν μου λες, κυρά μου, έτσι τον ονόμαζες τον άντρα σου στις πρώτες μέρες που τον ονόμαζες;

Όχι λέει δέσποτα Μα έλεγε Γιωργάκι, μα έλεγε Γιώργο, χαϊδευτικά με όλα τα μέσα.

Με όλα τα μέσα, όταν τον τυλίξει στα δίχτυα της, ούτε το όνομά σου δεν ακούει αυτός! Αυτό το παράδειγμα το φοβερό. Και από το άλλο παράδειγμα που σας ανέφερα, αντιλαμβάνεστε ψυχολογικώς ότι όποιον μισεί ο άνθρωπος, οσοδήποτε μεγάλος και αν είναι, δεν τον αφήνει. Είναι το λεγόμενο, αυτό λέγεται στην ιστορία, συνωμοσία, μια λέξη, συνωμοσία, συνωμοσία, πώς λέγεται αυτό; Συνωμοσία σιωπής. Σε φονεύει ο άλλος, σε εξοντώνει.

Έτσι λοιπόν και στην εποχή του Χριστού, μολονότι ο Χριστός ήταν το σπουδαιότερο πρόσωπο της ιστορίας της εποχής εκείνης, του κόσμου όλου, εν τούτοις όμως δεν έχουμε αρκετάς πληροφορίας. Και όπως σας είπα, οι πληροφορίες αυτές είναι μικρές. Έχουμε όμως πληροφορίες. Ποιες πληροφορίες;

Προ διακοσίων χρόνων στη Βιέννη ζούσε ένας Άγιος Επίσκοπος της Ελλάδος, συγγραφέας περιβόητος, Μητροπολίτης Μελέτιος λεγόταν, Αθηνών. Δεν είχε τυπογραφείο η Ελλάδα, πού να αφήσουν οι Τουρκαλάδες τυπογραφείο; Και πήγε στη Βιέννη και εξέδωκε την περίφημον ιστορία του.

Την εκκλησιαστική και ιστορική ιστορία του Μελετίου, γνωστή εις τον επιστημονικό κόσμο, η ιστορία του Μελετίου που εκοπίασε 30 χρόνια για να συλλέξει τα ντοκουμέντα γύρω από την ιστορία αυτή. Τι δημοσίευσε αυτός στην ιστορία του; Μία επιστολή. Ποια επιστολή; Του Ποντίου Πιλάτου, την οποία έστειλε στη Ρώμη. Εδώ είναι αυτή η επιστολή, σας τη διαβάζω. Περιγράφει ο Πιλάτος με πολύ σημαντικά λόγια ότι πρώτη φορά

Στη ζωή του παρουσιάστηκε ενώπιόν του ούτος άνθρωπος, ο οποίος τον κατέπληξε. Και εγώ, αμήν, ήθελα να τον αθωώσω, αλλά δυστυχώς πιέστηκα και κατεδίκασα αυτόν εις θάνατον. Μετανοώ και ζητώ συγγνώμη από όλη την ανθρωπότητα.

Δεν αναφέρω, όμως, εγώ την επιστολή αυτή, την περιβόητον επιστολή του Πιλάτου προς τον Καίσαρα της Ρώμης. Διότι έχουν εγερθεί αρκετές αμφιβολίες. Και εγώ θέλω να πατώ επάνω σε ντοκουμέντα, σε ιστορικά ντοκουμέντα.

Ας μη λάβουμε λοιπόν υπόψη την επιστολή του Πιλάτου. Η οποία υπήρχε σε αρχαία κείμενα. Και ας ζητήσουμε άλλες αποδείξεις. Ποιος μαρτυρεί για τον Χριστό; Μαρτυρεί ένας Ρωμαίος ιστορικός που λέγεται Τάκιτος.

Ο οποίος επέχει στην ιστορία του ρωμαϊκού έθνους τη θέση του Ηροδότου, που είναι ό,τι είναι ο Ηρόδοτος για μας. Τι λέει αυτός; Ομολογεί τον Χριστό, ότι εφανίστη κάτω στην Ιουδαία ένας άνθρωπος, αν πρέπει να λέγεται άνθρωπος, που κηρύττει τη θρησκεία και ότι έφτασε μέχρι τη Ρώμη και ότι εδώ στη Ρώμη, στις φτωχές συνοικίες της Ρώμης, παρουσιάζονται πολλοί που πιστεύουν στο όνομά του και ότι ο Νέρων κατηγόρησε τους Χριστιανούς ότι αυτοί βάλαν τη φωτιά και κάψανε τη Ρώμη.

Εκτός του Τακίτου έχουμε τη μαρτυρία του Σουητωνίου, άλλου συγγραφέως συγχρόνου. Εκτός του Σουητωνίου έχουμε τη μαρτυρία ενός Πλινίου, σπουδαιοτάτη μαρτυρία, ενός ο οποίος ήταν έπαρχος στη Βιθυνία, στον Πόντο, και έστειλε επιστολή και ρωτούσε τον Καίσαρα: Τι να κάνω με τους Χριστιανούς που πληθύνονται συνεχώς εδώ εις τον Πόντον και στη Μικρά Ασία και έχουν ερημωθεί τα θυσιαστήρια των ειδώλων;

Έχουμε ακόμα σπουδαιοτέρα μαρτυρία ενός Ιουδαίου, ο οποίος Ιουδαίος θεωρείται εθνικός συγγραφέας του Ιουδαϊκού έθνους και αυτός είναι ο Ιώσηπος. Ο Ιώσηπος με πολλή συμπάθεια περιγράφει τον Χριστό.

Το Χριστό, το Χριστό. Και έχουμε μία ακόμη μαρτυρία σπουδαιοτέρα: το Ταλμούδ. Ποιο είναι το Ταλμούδ; Είναι η παράδοση του ιουδαϊκού λαού. Το υπέδρος, εκεί μέσα στο μεγάλο βιβλίο αυτό, πολύ μεγάλο, γίνεται εκτεταμένος λόγος με το Χριστό. Τον υβρίζουν οι Εβραίοι, πολλοί τον υβρίζουν, αλλά δεν μας ενδιαφέρει αυτή την ώρα. Οι Εβραίοι δεν λένε, δεν γράφουν, δεν αμφισβητούν. Κανείς από αυτούς δεν λέει: «Δεν υπήρχε». Κανείς! Κανείς απ' αυτούς!

Ούτε το Ταλμούδ, ούτε κανείς άλλος από τους εχθρούς του Χριστιανισμού έθεσε ποτέ υπό αμφισβήτηση το ιστορικό πρόσωπο του Χριστού. Και αυτός ακόμα ο Βολτέρος, ο οποίος υπήρξε ο μεγαλύτερος άπιστος και ο πατριάρχης της απιστίας, είπε, έγραψε πολλά κατά του Χριστού και μάλιστα μέσα από την ψυχή του έβγαλε το βέλος, το αιχμηρόν βέλος.

Τι είπε το περιβόητο; Με συγχωρέσατε για τη φράση που εξεφράστηκε ο Βολτέρος για τον Χριστό και είπε: Φονέψατε, φονέψατε, ω νέοι, φονέψατε, ω νέοι της Γαλλίας, εξοντώσατε τον άτιμον. Ετόλμησε να ονομάσει τον Χριστό άτιμον.

Και προφήτευε ότι ύστερα από 50 χρόνια, χάρη στο κίνημα των νέων της Γαλλίας, οι οποίοι ήταν επηρεασμένοι από τα πολλά φρονήματα, δεν θα υπάρχει πλέον Χριστός, δεν θα ακούεται πλέον Χριστός. Και περάσανε 50 χρόνια, και περάσανε 60 χρόνια, και περάσανε 70 χρόνια, και περάσανε 100 χρόνια, και το σπίτι που έκαθε ο Βολτέρος και φώναζε «Φονέψτε τον άτιμο» είναι σήμερα βιβλιοπωλείο που πωλεί την Αγία Γραφή.

«Ω Χριστέ, ω Χριστέ!» Αλλά εκείνο το οποίο δεν τόλμησε ο Βολτέρος, δεν τόλμησαν οι Ιουδαίοι της εποχής του Χριστού, δεν τόλμησε μακρά σειρά κριτικών και αντιχρίστων, ετολμήθη στον αιώνα μας. Και αυτές τις ημέρες κυκλοφόρησε μες στην Αθήνα ένα μεγάλο λεξικό που γράφει για όλα τα ιστορικά πρόσωπα.

Τίποτα για το Χριστό. Τίποτα για το Χριστό. Γράφει για τα χαλίκια, για τα διαμάντια, ιστορία των χαλικίων, ανθρώπων μικρών, δολοφόνων, απαισίων, που έβαψαν τα χέρια τους μες στο αίμα και αιματοκύλισαν την ανθρωπότητα ολόκληρη, η οποία κλαίει και θρηνεί επί των νηπίων της.

Αλλά τον Χριστό που δεν μάτωσε, που δεν πάτησε μυρμήγκι, τίποτα απολύτως, τον καταδικάζουν εις αφάνεια και φρονούν ότι υπήρξε πλάσμα της φαντασίας.

Έχουμε λοιπόν μαρτυρίες, σύγχρονες μαρτυρίες, εξωχριστιανικές μαρτυρίες, και δεν έχουμε καμία σύγχρονη μαρτυρία εναντίον της υπάρξεως του ιστορικού προσώπου του Χριστού. Αλλά εκτός όμως των μαρτυριών, των συγχρόνων στο Χριστό, υπάρχουν και άλλες μαρτυρίες. Ποιες είναι οι μαρτυρίες; Δεν θέλω να σας κουράσω, γιατί το θέμα είναι κάπως έτσι ιστορικό, φιλοσοφικό, ψυχολογικό, και εγώ, συνηθισμένος στα χωριά πάνω στη Φλώρινα, δεν θα έχω τέτοια θέματα.

Πάω στα χωριά εκεί πέρα, στους απλούς χωρικούς που είναι κοντά στα σύνορα, κοντά στην Αλβανία, που έχουν τα προβλήματά τους. Σας μιλώ πολύ απλά, πάρα πολύ απλά. Για σας σφουγγάρια ρουφούνε το νερό της διδασκαλίας του Χριστού.

Εδώ θέλουμε κάπως να σας ενημερώσουμε επάνω στην τεράστια αυτή συνωμοσία, η οποία ενεργείται εναντίον του ονόματος του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού, διότι αργά ή γρήγορα θα ακούσετε από στόματα διαφόρων διδασκάλων και καθηγητών και από συγγράμματα θα διαβάσετε ότι ο Χριστός είναι πλάσμα φαντασίας.

Και όταν δεν υπήρχε ιστορικών προσώπων επί της γης. Έχουμε τέσσερις αποδείξεις ότι ο Χριστός υπήρχε. Ποιες είναι οι αποδείξεις; Πρώτον είναι οι μάρτυρες. Ποιοι μάρτυρες; Τέσσερες μάρτυρες που σπανίως παρουσιάστηκαν στην ανθρωπότητα με τόση αξιοπιστία όπως παρουσιάζονται αυτοί.

Ο ένας μάρτυς είναι ο Ματθαίος, ο δεύτερος είναι ο Μάρκος, τρίτος ο Λουκάς, τέταρτος ο Ιωάννης. Τι είχαν να κερδίσουν αυτοί; Κέρδισαν τίποτα; Απολύτως τίποτα. Όχι μόνο δεν κέρδισαν, όχι μόνον εγκατέλειψαν πατέρα και μητέρα και φίλτατους και γυναίκα και παιδιά και ρίχτηκαν στη μεγάλη περιπέτεια του κηρύγματος και εύρον τραγικόν θάνατον. Αυτοί όλοι είναι ποτέ δυνατόν να πουν ψέματα; Προς τι να πουν ψέματα; Προς τι να μαρτυρήσουν; Προς τι να δώσουν τη μαρτυρία τους τέτοια; Ποιο το συμφέρον τους; Επλανήθησαν; Μα τόσοι μπορεί να πλανηθούν; Πώς επλανήθησαν; Αυτοί βεβαιώνουν ότι είδαμε με τα μάτια μας, ακούσαμε. Οι αυτόπτες και αυτήκοοι των μεγαλείων του Χριστού.

Αν αφήσουμε αυτούς τους τέσσερας αξιολόγους μάρτυρας, έχουμε να παρουσιάσουμε ένα μάρτυρα ο οποίος είναι καταπέλτης, είναι ογκόλιθος, και φτάνει ο μάρτυρας, ένα και μόνο όνομα, ένα και μόνο όνομα στην ιστορία φτάνει να αποδείξει ότι Χριστός υπήρξε, υπάρχει και δεν υπάρχει στις ώρες.

Και το όνομα αυτό ποιο είναι; Ο Παύλος ο Απόστολος. Διαβάσατε τον Χόρτζερ τη μετάφραση, «Ο Παύλος», ένα βιβλίο που έχει εκδοθεί σε όλες τις περισσότερες γλώσσες του κόσμου, νημιώτες βιβλίων. Διαβάσατέ το να δείτε και πέρα ποια αξία έχει η μαρτυρία του Παύλου του Αποστόλου.

Τι ήταν αυτός; Ήταν εχθρός, ήταν θανάσιμος εχθρός, άφριζε, ήθελε να εξοντώσει τελείως το όνομα του Ιησού Χριστού. Και όμως αυτός ξαφνικά κάνει στροφή όχι πέντε μοιρών, όχι δέκα μοιρών. Όσοι είστε στις θάλασσες, πλέετε στις θάλασσες, όσοι έχετε πατέρες ναυτικούς που πλέουν στις μεγάλες θάλασσες θα σας έχουν πει: σπάνιο το παράδειγμα να κάνει ο ναύτης στροφή του πηδαλίου εκατόν ογδόντα μοιρών.

Σπάνιο!

Τεραστία μεταβολή, ριζική μεταβολή. Πώς μετεβλήθη; Το ερώτημα των απάντων. Μετεβλήθη διότι μεγάλο γεγονός συνέβη στη ζωή του και έτσι ο Παύλος, ο οποίος ήταν εχθρός θανάσιμος του Θεανθρώπου, έγινε διαπρύσιος κήρυξ και ως χρυσάετος επέταξε και κήρυξε τον Χριστό.

Ο Παύλος είναι ο μεγαλύτερος μάρτυς της υπάρξεως και της ζωής του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού. Μαρτυρία λοιπόν, τέσσερες μάρτυρες. Λίγοι είναι; Γιατί είναι λίγοι; Τον Μέγα Αλέξανδρο ποιος θα πει ότι υπάρχει; Ένας μόνο, ο Αρριανός. Δεν είχε ιστορικούς. Ητύχησε ο Μέγας Αλέξανδρος και ενώ άλλοι ασήμαντοι είχαν πολλούς βιογράφους, ο Μέγας Αλέξανδρος ητύχησε και δεν είχε Ηροδότους και Θουκυδίδας ιστορικούς, και η ζωή του περιγράφεται πενιχρώς τόσο από ελληνικάς πηγάς όσο και λοιπά.

Και όμως, μόνο ότι ένας τον μαρτυρεί, δεν ευρέθη κανείς να πει ότι δεν υπήρξε Μέγας Αλέξανδρος και δίνομε σημασία στον Αρριανό, διότι περιγράφει την ζωή του Μεγάλου Αλεξάνδρου. Δεν θα δώσουμε σημασία στους τέσσερις αυτούς μάρτυρες;

Οι οποίοι όχι απλώς έγραψαν, αλλά και με το αίμα τους εβεβαίωσαν ότι Ιησούς Χριστός ζει και βασιλεύει στους αιώνες. Τέσσερις μαρτυρίες είναι μικρές; Και ρωτώ, ποιος μαρτυρεί ότι υπήρξε Σοκράτης; Δύο μαρτυρούν, ο Πλάτων και ο Ξενοφών, οι δύο μαθητές.

Και πιστεύουμε στις μαρτυρίες αυτών, διότι δεν έγραψε όπως ο Χριστός, δεν έγραψε ούτε μία λέξη. Έτσι και ο Σοκράτης ούτε μία λέξη δεν έγραψε. Και όμως πιστεύουμε στον Ξενοφώντα, πιστεύουμε στον Πλάτωνα.

Μόνο ότι η ζωή των παρουσιάζει ορισμένας καιράς στιγμάς. Και δεν φτάνουν ποτέ ούτε ο Πλάτων ούτε ο Ξενοφών. Ποτέ δεν φτάνουν, σας παρακαλώ σταματήστε εδώ πέρα. Λοιπόν, και δεν φτάνουν ποτέ. Ποτέ οι δύο αυτοί με ο Πλάτων και ο Ξενοφών την αξία την οποία έχουν οι τέσσερις Ευαγγελιστές μαζί με τον Απόστολο.

Και πιστεύουμε ότι υπάρχει Σωκράτης. Και δεν αμφισβητεί κανείς ότι δεν υπάρχει Σοκράτης. Διότι έχουν συμφέρον να αρνηθούν, διότι όπως σας είπα, εάν δεν υπάρχει Χριστός, τότε το παν διαλύεται και καταστρέφεται.

Το μαρτυρούν οι τέσσερις Ευαγγελιστές, το μαρτυρεί ο Παύλος ο Απόστολος. Τι άλλο το μαρτυρεί; Τούτο το βιβλίο. Κι αν είχα χρόνο, θα σας έλεγα γιατί τούτο το βιβλίο είναι απόδειξη ότι ο Χριστός υπήρξε. Γιατί θα ήταν πολύ μακρός ο λόγος εάν σας έλεγα γιατί.

Εδώ μέσα, κάθε βιβλίο είναι καρπός του συγχρόνου πνεύματος. Ένα βιβλίο που γράφεται απηχεί τας σκέψεις της συγχρόνου εποχής. Μια εφημερίδα μετά 100 χρόνια, όποιος ανοίγει την άλλη εφημερίδα θα λέει: Μα τι κάθονται αυτοί οι άνθρωποι και ασχολούνται με αυτά τα πράγματα;

Άλλος κόσμος, άλλες ιδεολογίες, άλλες αντιλήψεις θα επικρατούν στον κόσμο. Κάθε βιβλίο και κάθε περιοδικό είναι απόηχος του συγχρόνου πνεύματος, δεν υπήρξε ποτέ απόηχος του συγχρόνου κόσμου, υπήρξε απόηχος του ουρανού και είναι αυτό.

Ιδέες του προπορεύονται όλων ολοκληρών, προπορεύονται και προπορεύονται και έχουν έσχατη ιδέα, πρώτη ιδέα, αλλά και έσχατη ιδέα της ανθρωπότητας, η ιδέα του Χριστού. Όλες που σε περνάνε φεύγουν, φεύγουν, φεύγουν, φεύγουν, μένουν με ένα άστρα φωτεινά ως μετέωρα, ως γαλαξία του σύμπαντος που φωτίζουν την ανθρωπότητα ολόκληρη.

Εδώ δεν υπάρχει Ταλμούδ, εδώ δεν υπάρχει ιουδαϊκή σκέψη, εδώ δεν υπάρχουν Εσσαίοι, εδώ δεν υπάρχουν αυτές οι αντιλήψεις, οι πλουτοκρατικές, οι άλλες αντιλήψεις του κόσμου. Εδώ υπάρχει ένα ωραίο βιβλίον, άνωθεν.

Το να πούμε ότι το βιβλίον αυτό το εφαντάστησαν οι ψαράδες της Γαλιλαίας,

είναι ένα θαύμα μεγαλύτερο από εκείνο το οποίο περιγράφουν οι Απόστολοι. Ήταν αδύνατον η μικρά διάνοια των αλιέων και των γραμματέων και των μαθητών του Χριστού και του Παύλου, όλων επηρεασμένων από το σύγχρονο πνεύμα, να γράψουν βιβλίον το οποίο προπορεύεται των αιώνων ολοκλήρων και το οποίο θα είναι το έσχατο, το άκρο και το μέγα της ανθρωπότητας.

Πρώτον, υπάρχει Χριστός, το ομολογούν σύγχρονοι Ιουδαίοι, Ρωμαίοι και Έλληνες. Υπάρχει Χριστός, το βεβαιώνουν με το αίμα τους οι Ευαγγελιστές και οι Μάρτυρες του Χριστιανισμού. Υπάρχει Χριστός, το μαρτυρεί ο Παύλος, υπάρχει Χριστός, το μοναδικό βιβλίο εις τον κόσμο. Αν μπορείς να μετρήσεις τις ακτίνες του ήλιου, και όπως είναι ανόητος να πει κανείς «δεν υπάρχει ήλιος, δεν υπάρχει ήλιος», τι λες, δεν υπάρχει; Έβγα έξω τον Ιούλιο μήνα και αν υποστηρίζεις ότι δεν υπάρχει ήλιος, τον Ιούλιο μήνα που το θερμόμετρο γράφει 37, μείνε εκεί και θα πάθεις ηλίαση και θα έρθει το 100 να σε περισυλλέξει, βλάκα και ηλίθιε.

Λοιπόν, όπως λοιπόν ηλίθιος είναι εκείνος ο οποίος εν μηνί Ιουλίω, κάτω από τον καυστικόν ήλιον, λέγει ότι δεν υπάρχει ήλιος, κατά παρόμοιον τρόπον είναι ανόητος αυτός ο οποίος ισχυρίζεται, ισχυρίζεται ότι ύστερα από είκοσι αιώνας, να λέγει ότι δεν υπάρχει Χριστός.

Όχι, είναι εκατομμύρια. Εδώ και στην Πτολεμαΐδα γίνονταν ανασκαφές.

Στις ανασκαφές, προ τρεις χιλιάδες χρόνια, τέσσερις χιλιάδες χρόνια, κάτω στα βάθη, μυστήρια πράγματα, στρώματα από άνθρακες και μέσα στα στρώματα των ανθράκων υπάρχουν λείψανα παλαιοντολογικά και από τα λείψανα εκείνα που υπάρχουν συμπεραίνουν οι γεωλόγοι ότι υπήρχε εποχή που ο άνθρωπος ζούσε. Όπως λοιπόν ο γεωλόγος από τα στρώματα που υπάρχουν μέσα στην γη συμπεραίνει περί της υπάρξεως ανθρωπίνης ζωής και άλλων, έτσι και εμείς

Έτσι και εμείς σκάβοντας στην ιστορία και βυθιζόμενοι κάτω στην ιστορία ακούμε φωνάς εκατομμυρίων ανθρώπων ότι ο Χριστός υπήρχε, ότι ήταν το ιστορικότερον πρόσωπον μέσα στην ιστορία μας. Είναι ιστορία των αιώνων και πρέπει να αποθάνει και ο τελευταίος χριστιανός για να ισχυριστώμεν ότι δεν υπάρχει Χριστός.

Ορθώς είπε ένας νεότερος φιλόσοφος της Ευρώπης ότι ο Χριστός είναι ζωντανός, περισσότερο ζωντανός από όλους τους ζωντανούς της γης.

Αγαπητά μας παιδιά, θα μου επιτρέψετε να κλείσω τη σύντομη αυτή ομιλία δίνοντας μια απάντηση πενιχρά στο τεράστιο αυτό ερώτημα που θέτει η απιστία στον αγώνα μας, μόνο ότι γνωρίζω ότι κατ’ αυτόν τον τρόπο θα αγαναχτήσετε και εσείς.

Διότι ασχοληθήκαμε με θέμα το οποίο είναι εκτός αμφισβητήσεως για σας. Λοιπόν, κλείοντες θέλω να επισημάνω το εξής. Θα έχετε ακούσει όλοι, παραβολικώς ομιλώ, θα έχετε ακούσει όλοι για ένα μεγάλον Άγγλον ποιητή.

Όπως εμείς έχουμε τον Όμηρον που έγραψε την Ιλιάδα και την Οδύσσεια, Οι Άγγλοι έχουν τον Σάκσπυρ μεγάλος ποιητής Κάθε έθνος έχει τους ποιητάς του. Έγραψε υπέροχα έργα, αθάνατα έργα. Ένα από τα έργα αυτά του Σαίξπηρ, δεν ξέρω αν το έχει διαβάσει κανείς, το συνιστώ να το διαβάσετε, είναι ο Άμλετ.

Τι ήταν ο Άμλετ; Μία ιστορία η οποία κέντρον έχει την διεφθαρμένη αυλή της Δανίας. Είναι το περίφημο, κάποια φορά ακούτε, «κάτι σάπιο υπάρχει στην Δανία».

Στην Δανία, όταν θέλουν να περιγράψουν ένα σκάνδαλο, λένε ότι κάποιο σάπιο υπάρχει στην Γαλλία ή στην Δανία. Αυτό είναι γραμμένο μέσα στο Άμλετ. Όπως επίσης μέσα στο Άμλετ είναι γραμμένο ότι και αν ακόμα δεν υπάρχει τίποτε άλλο να αποδείξει ότι υπάρχει Θεός, υπάρχει ένα. Δεν είναι απόδειξη ότι υπάρχει Θεός στα άστρα του ουρανού. Απόδειξη ότι υπάρχει Θεός ποιο είναι; Η φωνή της συνειδήσεως. Ω, τη φωνή της συνειδήσεως ο Σαίξπηρ την ζωγραφίζει αριστοτεχνικώς.

Ζωγραφίζει εις το περίφημον έργο του, τον Άμλετ, αυτός ο Σαίξπηρ. Εκεί γράφει ότι ας πλένεις το χέρι σου με όλα τα αρώματα της Αραβίας. Ας πλένεις εσύ ο πόρνος το κορμί σου με όλα τα λουτρά. Ας πλένεις εσύ το σώμα σου με όλα τα νερά των ποταμών.

Είναι ακάθαρτο, είναι ακάθαρτο, φωνάζει μέσα η ψυχή. Όταν το σώμα είναι λερωμένο και όταν τα χέρια είναι λερωμένα με εγκλήματα. Δεν φτάνει εξωτερική πλύση, αλλά χρειάζεται εσωτερική πλύση και καθαρμός.

Αυτός λοιπόν και στον Άμλετ, για να παιχθεί το έργο αυτό, χρειάζονται 30 to 40 πρόσωπα. Ένα έργο που ήθελα να το ανεβάσω στο θέατρο. Και για να παιχτεί στο θέατρο ο Άμλετ, έπρεπε να παρασταθούν 30 πρόσωπα.

Ξέρετε πολύ καλά από θέατρο, μέσα από τα 30 πρόσωπα ένα είναι το πρωταγωνιστούν, το πρώτον, ο σπουδαιότερος. Πέριξ αυτού κυκλούνται ως περί άξονα όλα τα άλλα πρόσωπα. Λοιπόν, ένας διάσημος ηθοποιός Άγγλος ανέλαβε να παίξει το σπουδαίο πρόσωπο του σεξπιρικού δράματος του Άμλετ, να παίξει τον Άμλετ.

Κοπίασαν, δουλέψαν και περιμέναν να δώσουν την παράσταση ενώπιον των βασιλέων, ενώπιον της αριστοκρατίας του Λονδίνου. Αλλά αρρώστησε ο πρωταγωνιστής.

Ο πρωταγωνιστής αρρώστησε, και όταν αρρώστησε ο πρωταγωνιστής, τότε συνήλθε ο θίασος και διχάσθη ο θίασος. Άλλοι είπαν: «Αναβολή, εφόσον αρρώστησε ο πρωταγωνιστής, να μην παρουσιάσουμε το έργον». Άλλοι είπαν: «Όχι, και τι είναι ο πρωταγωνιστής; Και τι είναι ο πρωταγωνιστής; Και τι μάθαμε εμείς;» Η κομπασιά παρουσιάστηκε, ότι μπορούμε να τον αντικαταστήσουμε τον πρωταγωνιστή, μπορούμε να τον αντικαταστήσουμε. Και λες, πάντως ενίκησε η θεωρία εκείνων ότι μπορεί να παιχθεί το έργο.

Το έργο του Άμλετ, από τα σεξπιρικά έργα, χωρίς τον πρωταγωνιστή. Ποιο ήταν το αποτέλεσμα; Οικτρά αποτυχία. Οικτρά αποτυχία. Πετούσανε μαξιλάρια επάνω στο θέατρο. Τι θέλω να πω με αυτό; Η ιστορία της ανθρωπότητας είναι δράμα.

Σεξπίρειον δράμα είναι. Πρόσωπα, υπουργοί σημερινοί, με τα εκατό χρόνια θα ψάχνουν να βρούμε ποιος μας κυβερνάει, ποιος είναι πρώτος δημοκρατίας. Ποιος είναι πρώτος, πρόεδρος της κυβέρνησης, όπως και εσείς ψάχνουμε να βρούμε πριν 100 χρόνια ποιος κυβέρνησε τη μικρή γωνία της γης. Με τα χίλια χρόνια χάνονται πρόσωπα τα οποία παίζουν κάποιο ρόλο, πολλά παίζουν κομπάρσοι μέσα στο μεγάλο αυτό θέατρο της ζωής, σεξπίρειο δράμα.

Το κύριο πρόσωπο της ιστορίας, το κύριο πρόσωπο της ιστορίας, πρωταγωνιστούν πρόσωπον, είναι ο Κύριος Ιησούς Χριστός, ολόκληρος ελλήνον, υμνείται και περιποιούται εις πάντας τους αιώνας. Αμήν. Αγαπητοί, δεν τελείωσα, δύο λέξεις και τελειώνω.

Και ότι ο Χριστός μας είναι ο άξων, ο ασάλευτος άξων, πέριξ του οποίου περιστρέφεται ο κόσμος ολόκληρος. Είναι ακόμα και η μαρτυρία ενός μεγάλου Ρώσου διανοητού, ο οποίος θεωρείται προφήτης της ρωσικής γης.

Ό,τι είναι ο Ησαΐας, ο Ιερεμίας, υπήρξε αυτό το πνεύμα. Το οποίο καταδικάστηκε επί τσαρικού καθεστώτος εις τη Σιβηρία. Και μαζί του δεν πήρε τίποτε άλλο. Τούτο πήρε μαζί του. Και πάνω από αυτό το τρομερό μιλείων βγήκαν τα ρεστούργηματα του Ντοσταγιάρση, τα οποία και μέχρι σήμερα εκδίδει και αυτό ακόμα το άθεο καθεστώς και τα οποία κυκλοφορούν σε όλο τον κόσμο και τα συνιστώ να τα διαβάσετε: οι δύο τους αδελφούς Καραμαζόφ και το τιμωρία και έγκλημα είναι σε εξπίρια δράματα, ανώτερος στους έξι προτεστωρίες.

Λοιπόν, τον πήγανε στην εξορία. Κάποιος φοιτητής της Μόσχας της εποχής εκείνης, επηρεασμένος από το πνεύμα της αθεΐας και απιστίας, τον πλησίασε, τον Ντοστογιέφσκι, και του λέει: «Πιστεύεις εσύ;» Το είπε σε μια εποχή που είχε γίνει θρύλος ο Ντοστογιέφσκι, όχι για τη συγγραφή του, αλλά διότι εκείνο το οποίο πίστευε. Λάβετε υπόψη ότι καταδικάστηκε εις θάνατον. Ένα δευτερόλεπτον.

Ένας σκοζάκος ταχυδρόμος από τη Μόσχα, αν σταματήστε αφήνεται η ζωή του τον Γεύση. Ένα λεπτό και δεν είχε τελεστεί, και περιγράφει αυτή τη στιγμή της τελευταίας του ζωής ο Ντοστογιέφσκι. Λοιπόν, τον ερώτησε ένας φοιτητής, φαντασμένος, επηρεασμένος από το πνεύμα της Γαλλικής Επαναστάσεως.

Λέει: «Παγκόσμιος λογοτέχνης τώρα, πιστεύεις στον Χριστό;» «Πιστεύω στον Χριστό.» «Μα πιστεύεις;» «Πιστεύω στον Χριστό όπως η μάνα μου.» Και τον ρωτάει εκ τρίτου: «Κι αν έρθει εποχή που η επιστήμη θα αποδείξει ότι ο Χριστός είναι παραμύθι, εσύ τι θα κάνεις;» Και απήντησε με βλοσυρό βλέμμα.

Τον κοίταξε, το φοιτητάριον, ο κολοσσός της λογοτεχνίας, και του λέει: «Δεν πιστεύω ότι θα έρθει ποτέ τέτοια εποχή, τέτοιος κόσμος. Δεν πιστεύω να έρθει ποτέ εποχή που η επιστήμη, διότι η επιστήμη γράφεται όχι με μικρόν έψιλον, αλλά με κεφαλαίον έψιλον, γονατίζει μπροστά στον Χριστό και προσκυνάει τον Χριστό».

Δεν πιστεύω να έρθει κάποια εποχή που η επιστήμη θα αρνηθεί τον Χριστό.» Μα λέει μπορεί να είναι, αν έρθει λοιπόν εποχή κατ' την οποία κυφλεί η επιστήμη, λέγοντας τον Γέρσης, ανοίξει τον Χριστό, εγώ δεν εννοούμε το.

«Πιστεύω όπως η γιαγιά μου, πιστεύω όπως η γενεά όλου του Ρώσου.» Κάτι τέτοιο παρόμοιο λέγει και ο δικός μας Παπαδιαμάντης, που λέγει μέσα εδώ στην Αθήνα, με το πνεύμα του Ροΐδη και το πνεύμα των αθέων, είχαν ανοιχτεί τα πάντα. Ένας στεκότανε μες στην άβυσσο της αθεΐας και απιστίας, ένας στεκότανε, ο Παπαδιαμάντης.

Πιστεύω, αγαπώ, λατρεύω τον Κύριον ημών Ιησού Χριστό. Αυτό είναι το πνεύμα το οποίο διαποτίζει τα συγγράμματα. Τα οποία έχουν και σαιξπήριον και ντοστογεύσιον πνεύμα. Ο νεότερος εδώ συγγραφέας, όπως είναι ο Παπαδιαμάντης.

Πιστεύω και δεν πιστεύω μόνο αυτή. Ό,τι ωραίων, παιδιά. 50 χρόνια δουλεύω μέσα στο έθνος μου. Με πολλές περιπέτειες, με κινδύνους, με θανάτους. 50 χρόνια έχω διαβάσει πολλά βιβλία. Αλλ' όσο περνούν τα χρόνια, τόσο καταλαβαίνω: ούτε ωραίων, ούτε υψηλών, ούτε μέγα, ούτε ουράνιον, το είπε ο Χριστός.

Δι' αυτό τελειώνω κι εγώ και σας λέγω, αγαπητά μου παιδιά, εγώ είμαι η Δύση, σεις είστε Ανατολή, η ωραία Ανατολή, που αν δουλέψετε χριστιανικά θα πλάσετε μια καινούργια πατρίδα, μια ωραία πατρίδα, άρθρων του ουρανού και μετέωρων του κόσμου ολοκλήρου.

Τελειώνω και λέγω, συνοψίζων όλη την διδασκαλία αυτή, την πενιχράν διδασκαλία. Και τονίζω: Πού είναι ο Χριστός; Είναι στο σπίτι, είναι στην αγορά, είναι στο εμπόριο, είναι στα δικαστήρια, είναι στα στρατόπεδα, είναι στην κυβέρνηση, είναι στην εκκλησία.

Όπου είναι ο Χριστός, εκεί είναι η αλήθεια. Όπου λείπει ο Χριστός, εκεί είναι το ψεύδος. Όπου είναι ο Χριστός, είναι η δικαιοσύνη. Όπου λείπει ο Χριστός, είναι αδικία και αρπαγή. Όπου είναι ο Χριστός, είναι η αγάπη. Όπου λείπει ο Χριστός, είναι το μίσος το άγριον.

Όπου είναι ο Χριστός, είναι το φως· όπου λείπει ο Χριστός, είναι το σκότος· όπου είναι ο Χριστός, είναι ο Παράδεισος· όπου λείπει ο Χριστός, είναι η κόλαση.

Ω νεότης, ω νεότης ελληνική, πιστεύετε στον Χριστό, υπεράνω μικρών ονομάτων, ταπεινών ονομάτων. Πρωταγωνιστής του βίου σας, της ιστορίας σας, του κόσμου είναι ο Χριστός και μόνο ο Χριστός. Και τροποποιώ, αλλάζω λίγο το στίχο του εθνικού μας ποιητή και λέγω: Ω νεότης ελληνική, κλείσε μες στην καρδιά σου τον Χριστό για να αισθανθείς κάθε είδους μεγαλείον.

Μεγαλείων!