Προσευχή και πάλι προσευχή

Ἡ ἀγγλικὴ μεταγραφὴ εἶναι αὐτόματη μετάφραση τῆς πρωτότυπης ἑλληνικῆς διάλεξης. Ἐνδέχεται νὰ περιέχει σφάλματα· ἡ πρωτότυπη ἑλληνικὴ ἠχητικὴ ἐγγραφὴ εἶναι ἡ ἔγκυρη πηγή. Ὁρισμένα ἀποσπάσματα παραλείπονται βάσει ἐκδοτικῆς πολιτικῆς.

Το αγγλικό κείμενο είναι η τελική προετοιμασμένη μετάφραση. Παραλείπονται μουσικά και επιλεγμένα δυσδιάκριτα τμήματα. Διατίθεται αγγλική ψηφιακή αφήγηση με συνθετική φωνή.

Λήψη τελικού αγγλικού κειμένου (TXT)

Imagine, my dear friend, a great reservoir before God, filling up with people's daily complaints. How large it must be, full of bitterness, grievances, sorrows, and grumbling. “I have something to say to God. I have something to ask for. I'm unhappy about something.” Then imagine another reservoir full of tears shed through life's hardships and trials. We human beings have so much within us. So much can come out of the soul and fill the reservoir I'm talking about. What is inside you can flow out

toward God, toward the world, toward your family.

That's how I'd like to begin our program today, “The Unseen Passages.” I hope you're well, and I greet you. I also greet Vasilis Chatzinikolaou. I thank him for keeping me company again today and for helping so much with his beautiful music and the sound production of this program. Vasilis, what would I do without you? Thank you so much. The phone numbers for the program are 4118602 and 4118640. There is also an email address: atheata.perasmata.gr. The station can tell you when this program airs. These programs are also online. I mention that because some people ask where they can find them. If you know how to search the internet, you can find this program and all the others.

As I was saying, we have many possibilities. We can let complaints, grumbling, sorrow, or joy come out of us. One wonderful thing the human soul can bring forth is prayer: the words of prayer, contact with the Creator of the world, contact with God's love. And imagine that you could be such a person. Why shouldn't you be? I wish that for you, and I hope you'll wish it for me too: that I might be someone who does not fill the reservoir with complaints, grumbling, resentment, and tears of stubbornness and pride, but fills the reservoir of

gratitude and prayer. Let it rise from my soul to the throne of God and fill that reservoir of prayer. How beautiful to live your life so that, as the years pass, people remember you, both while you are alive and after you have gone, as someone who brought forth kindness. You did not pour out complaints or grumbling, but prayer. You stayed in touch with the source of your life and of all creation, with the One who formed you. It is a beautiful thing to have

choices like that: for your mouth never to

grow angry or grumble. Of course, you're human, and sometimes you will. But let the usual pattern of your life be something other than complaints. Let it be ripples like these. I say “ripples” because if you throw a stone into a lake, it makes waves. Those waves keep going until they reach the shore. You throw the stone once and turn your attention elsewhere, but the lake continues to stir. The waves travel on and on. Something you do goes out from you; it does not disappear after a second. It touches the whole surface of the lake. What you do touches the world. Your holiness, your kindness, your love, your compassion, your tears,

and the prayer you offer from your heart for others do not simply vanish. They are like that little stone you throw into the waters of the world, into the sea of life. The ripples spread everywhere. Though you are here, that message of love reaches across the whole earth. Wouldn't it be wonderful to make deposits in that bank—not in the bank of complaints, indignation, and grumbling, but in this bank of prayer—and let it grow rich? Then all the poor of the world could come and say, “I need a little grace, a little help, a little mercy.” And God would see that the bank is full; it has not gone bankrupt. “Many people in the world have prayed for you, my child. Come and receive. There is love here for you.”

Someone from Africa comes, hungry, poor, and suffering, and God sees that your name too is in this bank of prayer. He sees that you, listening to me right now, have prayed for these people. Of course, when I speak of Africa and the hungry, prayers and words are not enough. They need food and clean water. We should do whatever we can to give them these things. But when we are here, far from them, and there is only so much we can do, the love that comes from your heart still matters. It is not wasted. Last time I told you something I'd like to continue today. I had set aside many messages, and when I looked at them again, they were so beautiful that I thought, why not share them too, so that the rest of us might be edified and reflect on them,

both I, as I remember them again, and you, as you listen? You told me afterward that you liked them. “I found strength,” you said, “and drew encouragement from the struggle of my brothers and sisters, because I thought I was alone in life.” You are not alone. Many others share the same struggle and effort with you. Remember how I told you that I was returning by boat from the Holy Mountain to the port of Ouranoupoli? I prayed a little on the way, then grew tired. So I sent a text message to many people I know, people whose confessions I hear: young and old, grandfathers and grandmothers, men and women, married and unmarried. I asked them, “How do you pray in your daily life? What do you read? What do you say? Your own words, prayers from the Church, the prayer rope? About how long do you pray each day?” And so they wouldn't worry, I added that I was only asking to learn; the question carried no judgment.

I said, “My dear, I hope you won't take my question the wrong way. I just want to know how things are.” I read many of their messages on our earlier program, if you remember, but I forgot, or perhaps didn't have time, to share the rest. One person wrote, “Sometimes I chant in the car, though if anyone heard me, they might crash. That's how beautiful my voice is!” I told him, “Never mind. No one else can hear you, so chant however you like.” I chant in the car too. I sing

whatever I want. No one else hears me, but God truly does. And God has no problem with it, because He hears the melody of the heart, even when the mouth cannot carry a tune. After all, you are not chanting at the Divine Liturgy, where the chanters need to take care with the music. In your car, in your room, or whenever you are alone, you can chant completely out of tune.

Make use of that time. Let yourself feel something. But, as I told you, the most important thing is to receive the sense of safety God gives, to feel His acceptance, to know that you are loved. Imagine a mother holding her little child, resting the child's head against her chest. She wraps the child in her arms and covers the child with kisses. When she lets go, you would expect to see a happy little face. That child could hardly say, “I feel alone. Nobody loves me. I have no worth. I am insignificant. I am nothing. I am trash.” How could the child say that, when

just moments before, its mother had covered it with kisses, held it close, and made it feel safe? She had said, “My child, I'm here with you. I'll help you with whatever you need.” Sometimes that is what is missing from our lives. We may say our regular prayers, yet lack the trust, safety, and inner strength that prayer can give. Sometimes we do not feel them. We pray but do not find peace, because we have not realized that we are reaching out to Christ, who is Light, Peace, Strength, Wisdom, boundless Love. He does not condemn anyone. He is everything: your Creator, the One who accepts you and will never humiliate you

or mock you. Perhaps you go out feeling poorly dressed or unhappy with your hair, or people at work do not notice you. You feel inadequate, disappointed, hurt, and bitter. You will never see a dismissive look in Christ's eyes. Never. Christ always receives you with boundless acceptance. From His lips comes a constant “yes”: “Yes, my child. Do not be afraid. I love you.” “But I am a sinner. I've done...” “Yes, and I love you all the same.” That, as I understand it, is what we seek in prayer. Otherwise, you may sit for hours saying beautiful things

and find that your pulse has not changed, your blood pressure has not gone down, your blood sugar has not steadied, sleep has not come, your insecurity has not left, and your nerves have not calmed. You feel just as you did before, so you have not felt something very powerful that prayer has to offer you.

Another young person wrote in reply, “I don't pray every day. I pray whenever I remember, and then I use my own words. I don't pray every day, only when I remember.” What an honest, sincere answer. Someone might say to me, “So now you're going to say it's fine for people to pray only whenever they remember?”

Well, I hope this person remembers more often. That's why I say: ask God to remind you. When you do remember, say, “My Lord, I'll pray a little now, but please remind me, because I forget.” What else can I say? Yes, pray more often. Of course we should all pray more often. But remember what we've said before: words like “must,” “duty,” and “obligation” can make it feel forced. It's like those films where a mother wants her son to marry a particular woman and insists, “No, he must marry her.”

A marriage forced on someone. Prayer can be like that too. The soul is being invited to hear, “Behold, the Bridegroom comes.” But if it does not yet feel Him to be the Bridegroom, if it has not yet tasted the sweetness of His coming, you cannot force it. Of course, appetite comes with eating. I agree with that too. Begin with something, and your soul may taste that sweetness and want more. The one who said this is still young, just a child. We cannot expect children to pray as adults do. Prayer often grows through deep suffering. When tears come, when there is pain, sighing, failure, heartache, anxiety, sleepless nights because a child is away, someone is ill, a husband has gone astray, or a wife has got into trouble, then prayers begin to come. Then you remember to pray. You cannot demand the same of a child.

Let the child do what they can and come to taste the sweetness of prayer. And even if you pray more, your prayer is never all it could be. All of us have room to grow. You told me you pray morning, noon, and night. But what about the time in between? Some medicines are taken every eight hours. What do you do during the other seven hours and fifty-some minutes?

So you reassure yourself: “I pray three times a day. I’m doing fine.” Yes, but do you pray without ceasing? Do you keep sensing God’s presence, even without words? Do you always need to say something? Think of walking with someone you love, someone you share a good friendship with. I remember coming back from trips with friends. We might spend two hours on the road without saying a single word. Literally, not one word. Yet in that silence, we don’t feel like strangers.

We feel close, loved, at ease with one another. There is love and warmth between us. It is as though we are speaking even while we are silent. The opposite can happen too: you can talk and talk without really communicating, while your heart remains untouched. These things cannot all be forced into one rigid pattern. Life is fluid, and within that movement there can be another kind of steadiness, a divine order. Now, someone else tells me, “Father, I pray in my own words, whatever I can, for as long as I can!” He even puts an exclamation mark after it. All right, we have scolded you enough: do what you can, for as long as you can. But know that you can do more. You can pray for longer. You can!

You can. Sometimes it takes time to get to know someone. A man might say, “I met a young woman, didn’t like her, and left after two minutes.” Yes, my friend, but if you had talked with her longer and spent more time together, you might have seen other qualities. You cannot get to know a person in a minute. Saint John Climacus says that, in prayer, the amount of time we give can also deepen the quality of our relationship with God. He says this in his discourse on prayer. Some people say, “Time doesn’t matter; what matters is how you pray. You could pray for hours, and that might be fine.” But two minutes of prayer is different from sitting for ten minutes, twenty minutes, or half an hour. Your soul begins to feel something more, and you slow the rush of thoughts, worries, and cares. Of course, when you try to pray, you discover how hard it is to quiet your mind and stop it from thinking about so many things.

Our minds keep buzzing and buzzing. My computer makes a hum when it is on. It is not loud enough to disturb the whole house, but when I switch it off completely, I notice the difference. It is like radiators humming in an apartment building. Because the sound never stops, you hardly notice it. Then they switch off and you say, “Listen to that quiet! At last, some stillness.” The mind is like that. What matters is for your mind to grow quiet, for you to be at peace, and to realize that God does not necessarily need your

words. What matters to Him is the disposition of your heart: that you offer yourself and entrust yourself to Him. Among ourselves, we often feel awkward when no one is speaking and want to fill the silence. But some of the most beautiful prayers to God are silent: a gaze, the longing of the heart, the touch of the soul, a little opening within you, a tear. That is prayer, and it is a great thing. Here is another reply. I am going quickly, or once again I will not get through all the messages people sent me about prayer. “Ten minutes,” this person says, “the Salutations to the Theotokos, the Psalter, and a little of the Jesus Prayer, while praying for certain people by name.” When you say someone’s name, you bring to mind a living person or a relative who has departed. You hold that person in Christ’s love. As Mother Gavrilia says, you place them at Christ’s feet, leave them there, and sense that the Lord is taking them into His care.

People ask, “Are we supposed to imagine these things?” We try to pray without using the imagination. Still, at the beginning, a little imagining is neither a terrible sin nor something demonic or forbidden altogether. I am not speaking of the moment when a person’s mind rises beyond this earth and is carried to God. Then you imagine nothing: you experience the infinite, God Himself, His eternal present. That is something else. But in the early stages, you may picture yourself taking your relative or your child and placing them before Christ. You leave them there, and Christ takes them into His care. And who is Christ? He is your surest refuge, your certainty, the physician of souls and bodies. So I say, “I have brought my child to Christ, who shines with light. As I pray and entrust my child to Him, my child receives that light.”

Christ is the physician. So as I pray, His healing power goes out and brings healing. Scripture says that the Lord “went about doing good and healing all.” When you pray for someone, you can picture the Lord filling that person with His healing grace, giving health and help, and sheltering them through your prayer. Then your heart grows calm. You say, “I have left my loved one before Christ, who is light and peace and protection.” Perhaps your child is staying out late at a café, driving carelessly on a motorbike, struggling with drugs, or in prison. Whatever is happening, at that moment you turn to Christ for them. There is no sin in thinking that the Lord, in whom I place all my trust and love, is now close to my child. These thoughts can also be for your

relatives, both living and departed. We sense that the Lord takes those who have departed into His care. You may say, “I loved my relative who died ten times, a hundred times over. Now I entrust this person to the Creator, who loves them infinitely more.” You try to sense Christ’s love. Christ loves this person of mine so deeply and surrounds them with His love. And you grow calm. Yet someone may go to a memorial service and leave with a heart full of bitterness and despair, “as others who have no hope.” You prayed, and still you have no hope. Then what were you doing? What were you saying to Christ? You say, “With the spirits of the righteous made perfect, give rest, O Savior, to the soul of Your servant.” Give rest. Do you believe that Christ gives that person rest

and that He Himself is our rest? Think about these things. That is what I mean when I say “imagine”: bring them to mind. The Lord is our rest. All His little sheep, all these souls, are near Him, and He gathers them into His arms. “I am the Good Shepherd. I know My sheep by name. I care for them and take them into My care, while they live and when they depart.” Then you grow calm. You rise from prayer with peace on your face and say, “That was enough for me. I feel settled now. I am at peace.”

Life itself is still the same, but you see it differently. There is bustle outside, but no turmoil within you. You hear of wars, earthquakes, disasters; you live through cold and heat, every season and every kind of event. Yet you say, “A little while ago I was in touch with the Creator of the world, and He knows what He is doing.” Stop and think: what does it mean to say that God is all-wise? Either He knows or He does not. If He knows, why do you protest at what He does? Do you see what I mean? Prayer is no mere formality. There is a deep wisdom in it. Understand it well, so that you may gather its fruits: peace, rest, a sense of safety, and calm. Now, another person tells me, “I had been reading the Psalter since Lent last year, one kathisma a day.”

“But I stopped two months ago, and on some days I pray Vespers in the afternoon.” The Psalter of David is beautiful. As we have said, we should read the Psalms. They speak to us in lovely ways, especially about our own lives and our spiritual struggles. One Psalm says, “Lord, be my rock, my refuge, my support. You can turn the sea into dry land.” A stormy time in life, an ordeal that feels like the sea or shifting sand, He can make solid like rock and help you stand firm. And He can turn rock into sea: with Him, everything can change if He wills it. That gives you hope and changes your outlook. Isn’t that beautiful? Another person says, “I pray the Salutations to the Theotokos and speak to God in my own words with my little child, my baby, before bedtime. I spend about twenty minutes on that. I know it isn’t enough. I have never used a prayer rope.”

This person has never used a prayer rope. You see what I was saying? Many people may go to the same spiritual father for confession, yet each has their own path, choices, character, and tastes. One person says, “I don’t connect with that kind of prayer. It doesn’t speak to me.” Another loves it. There is no single, absolute way to express love, no one method we can prescribe for everyone. Pray as you can, in the way that helps you. Someone else tells me, “On the bus I try to say the Jesus Prayer, but I often lose my place. At night I manage half of the Salutations to the Theotokos, half asleep.” Then the message ends, “Perhaps hearing the truth is disappointing.” No. Even in what you find disappointing, your honesty moves me, because...

These are no small things: making use of your bus ride and the traffic, saying a few prayers half asleep but with a willing heart, and telling Christ, “I’m about to fall asleep, but I’m thinking of You, even though I’m drowsy.” You may ask how this person will find time for other prayers. I ask, why should I judge what someone else does? Are you praying? Are you praying now? Do you sense Christ beside you, His presence near you? Do you feel that you live and move in the breath of God? Do you sense that we have something in common with Him, that there is something that binds us to Him? Do you feel a likeness to God? “He made me in His image and likeness.” There is a likeness, though we are not of one essence with God. We can be close to Him. Do you feel at home with God, rather than a stranger to Him? Do you feel that bond

and that closeness to God, that something unites you with Him and that you belong with Him? These are great things to experience in prayer. Through prayer, a person’s nous, the spiritual mind, together with the heart and soul, can rise to great heights.

And that same person will then eat and drink, spend time with a spouse and children, tend to relationships, shop for clothes, drive a car, and attend to everything else. Yes, it is all connected. All of it belongs to this life with God. We made a mistake when we divided life into pieces and made God just one part of it. God embraces the whole of life; He is present in all these things. He is not outside them. I love something Father Alexander Schmemann says in his diary. As a priest, he says, he feels wonderful

eating a sandwich with his wife, drinking coffee, watching the sunset together, and feeling the warmth of their love. That has more meaning for him than saying words he does not feel, going through religious motions, acting the spiritual father or the saint, and imagining that holiness lies somewhere else while eating a sandwich and drinking coffee are somehow

“Oh dear, how worldly! Well, I suppose we have to do it.” No, I do not think so. The Lord Himself, during a meal, said to us, “Take, eat; this is My body,” and “Drink of it, all of you; this is My blood.” When did He say this? At mealtime. There were dishes before them and cups, along with whatever utensils people used then, and you could hear the sounds of the meal. It was an ordinary, everyday moment. The Lord did not divide that moment into what was sacred and what was not, what was good and what was bad.

In other words, in that moment of loving fellowship with Him, the wine becomes His blood. Do the same in your own life: pray amid everything you do. Whatever you do, pray. Yes, it is not a sin. Whatever you do. Wherever you are. The more sinful you consider what you are doing, and the more you think it does not go with prayer, the more beautiful it is at that moment to feel God present. To feel that He is present, that He is blessing, that He is the one who blesses. He blesses your love, your work, your meals, your shopping, your sleep, your washing—whatever you do in this world. There is nothing you do that God cannot be part of.

“I also read a little of Psalm 22,” someone says, “the one that begins, ‘The Lord is my shepherd; I shall not want,’ to find comfort and strength.” It is a beautiful Psalm, Psalm 22: “The Lord is my shepherd; I shall not want. He makes me lie down in green pastures; He leads me beside waters of rest. He restores my soul; He guides me in paths of righteousness.”

“Even though I walk through the valley of the shadow of death, I will fear no evil, for You are with me.”

So prayer can lift you up. It changes your whole mood and the way you think. And you know what? When your way of thinking changes, you see things differently. The things themselves may stay the same; your eyes change. Your outlook changes, like putting on a different pair of glasses. Put on the glasses of depression, melancholy, or disappointment, and everything looks gloomy. It rains, and you complain that it’s raining. The sun comes out, and you say, “Oh, what a glare! Who can stand it?” You’re wearing the glasses of complaint. Prayer helps you see through Christ’s eyes, to see the world as He saw it. Christ looked at the birds and spoke about trusting God and His providence. Do you see? He saw a rushing torrent and spoke of how, if you believe, you will be like the rock, like the house built on rock that the torrent cannot sweep away. See what He saw?

He took what He saw as an opportunity to draw near to God, to reflect on it, and to give us its meaning: what Saint John Chrysostom calls true philosophy. To see life as Christ saw it—that is what prayer does. Someone else tells me, “I say the Salutations to the Theotokos and some short prayers from an old booklet we have. I also pray with three short prayer ropes, the little ones with three knots, saying, ‘Lord Jesus Christ, have mercy on me.’” Then he adds, “I also say some things in my own words.” Good. Those words of your own are wonderful. I don’t know what you say, but I have the feeling Christ waits for us to finish the prayers we recite and speak to Him ourselves. I think He loves those words very much.

It’s like someone coming to greet you and starting with the usual courtesies: “Hello, how are you? How’s the family? Everyone well?” Those are the customary things we say, aren’t they? There is nothing wrong with them. They have their place. But then you look the other person in the eye and say, “I’m so sad today,” or, “I’m so happy! I’ve just met a woman, and we’re going to get married. She told me she wants to be with me, and things are going so well.” Now you’re speaking from your own heart. That is the personal relationship we have in prayer: opening your heart and sharing who you really are. As someone once said, “My Christ…”

“I love You very much, but right now I can hardly bring myself to pray. I’m sleepy. I love You, and I want to speak to You, but I can’t.” That is prayer in your own words. I think Christ holds such words very dear: spontaneous, heartfelt, personal words.

Your own heart. After all, when the prophet David wrote the Psalms, he too was praying in his own words. The same is true of every prophet and Saint. Why else would they have written? Should the Old Testament have contained only one prophet’s prayer? Why did others write new prayers instead of simply repeating the old ones? Because life goes on, and each person has a story and a relationship with God. I cannot merely repeat someone else’s life, even if that person is a Saint. I will draw on their spirit and learn from them, but I must also build my own relationship with God. God might say, “Yes, my child, that is what David said then. Now tell Me something of your own. What do you say to Me?” Christ asked, “But who do you say that I am?”

“What do you say about Me? Other people say all sorts of things about Me; they have their opinions. Now you tell Me.” I think Christ wants that from us.

Here’s a lovely message: “I say the Jesus Prayer throughout the day. I say the Salutations to the Theotokos at least once a day. I say a short prayer when I wake up, before bed, before eating, and before starting work. Lately I’ve also been saying Psalm 22 once or twice: ‘The Lord is my shepherd; I shall not want.’ Sometimes I say something in my own words, too.”

“Rarely, though. So I can’t work out how much time I spend praying.” And the message ends, “But I haven’t managed to pray truly yet.” Well, yes. When you begin to understand the beauty of prayer, you don’t feel you have mastered it. Its greatness makes you aware that there is always room to grow. But when you can say that, you have already begun to pray well. Recognizing that your prayer falls short can be a sign that something good and genuine has begun.

Besides, what counts as good or bad prayer? I don’t know. Perhaps God receives the prayers we think are poor as very good. And perhaps prayers we think are excellent, as the Pharisees thought theirs were, do not seem so good to Christ because they are full of self-righteousness, self-confidence, a Pharisee’s attitude, smug certainty, and hardness of heart toward others. If you have prayed well, then when you see your brother, you should feel united with him. Nothing separates you. A moment ago you were speaking to our common Father, and now here is your brother. Before God, you felt that we all share troubles and worries. You love him; you cannot see him as an enemy. If, after praying, you see your brother as an enemy, a rival, an opponent, or a threat to your life, then you have not understood that you both stand before the same Father, who embraces you both.

You both come from Him, and you are both going to Him. You are traveling together toward God. There is nothing between you to fight over. If you think carefully, you have nothing to fight over with the person you do not love right now. You are like two lines moving toward God. Through death we will pass into the awareness of God’s presence, into eternal life. Along the way, we face the small troubles of this life: you have yours, and the other person has theirs. Prayer helps you feel all this. Someone else tells me, “With how lazy I am, I usually just say a few words of my own, and even that isn’t every day or for more than five minutes.”

“I neglect prayer and don’t do what I could.” Someone else says, “At night I pray with my prayer rope for an hour to an hour and a half, until I get tired. I listen to the Psalms. During the day, when my mind isn’t busy with something else, I say, ‘Lord Jesus Christ, have mercy on me.’” Good.

Another person says, “I say the Salutations to the Theotokos and then pray in my own words. Altogether that takes fifteen or twenty minutes, and I say the Jesus Prayer too.” I’m reading these quickly so I can get through the messages; then I can add a comment or two, if you like. Another says, “Usually I say the Salutations and pray a little with my prayer rope. When I’m very tired, I just use the prayer rope for a little while and say things in my own words until I fall asleep.” Another tells me, “I pray every day, usually in my own words, and every morning I drink water from the blessing of water, the Agiasmos.” So his soul feels God in prayer, and his body feels the blessed water going down into it. That meets a bodily need to experience something tangible, too. There is nothing wrong with that. Many people drink blessed water and, in the morning, eat a little antidoron, the blessed bread distributed after Liturgy, blessed through the prayer we offered in the Church.

These are good things. They are not necessary or compulsory for everyone, though, all right? Don’t start worrying about where to find blessed water or rushing around asking for antidoron. Each person has their own path. You may do one thing; someone else may do certain things for a time and then change their way of praying. There is variety.

Someone tells me, “In the morning I say my morning prayers. Then I say the Salutations to the Theotokos on my way to work. In the afternoon I pray a hundred knots on my prayer rope. I make twenty full prostrations and say many troparia to the Saints. I especially like those for Saint Arsenios of Cappadocia, Saint Nektarios, Saint Ephraim, Saint Nicholas Planas, Saint Marina, and Saint Luke the Physician.” And, of course, the other Saints too: Saint Raphael, Saint Nicholas, Saint Irene, Saint Savvas the New, Saint Matrona of Russia, and Saint John the Russian.

“At night,” the message continues, “I say Compline and then offer my own prayers to the Lord, the Most Holy Theotokos, Saint Gerasimos, Saint Anastasia the Deliverer from Potions, Saint Theonas, Saint Nicholas, Saint Paraskevi, Saint Kyriaki, Saint Spyridon, and Venerable David.” Oh, there are so many Saints this person calls upon. Wonderful. There is nothing wrong with being close to many Saints and having many people praying for you. Another person says, “I regularly try to say the Salutations, part of Compline, and prayers in my own words. I also say the Psalm ‘The Lord is my shepherd.’ Altogether it takes about half an hour, I think. But there are days when I neglect prayer because I go to bed late, and on some days I pray a little with my prayer rope while I’m out. That’s all.” Even a little is good—enough to sustain you and help you toward salvation. Another says, “I pray for about half an hour. I also say the Jesus Prayer on my way home, which takes about an hour, and I say some dismissal hymns I know by heart.”

That’s something you can do: start saying the dismissal hymns you know. The time passes pleasantly as you call upon each Saint and say a few words. Another says, “Every morning I say the Our Father three times.” Someone else lists: “In the name of the Father, O Heavenly King, O Holy Trinity, the Our Father.” Then three times the dismissal hymn of Saint Phanourios. I know why this person says it: they want to find a parking space in a neighborhood where parking is scarce. Finding a space can be an ordeal. So you pray and ask God, who cares for your life, to help you. Once a woman called me because I had mentioned this. She was struck by it and began saying the hymn while driving to a tax office in a part of Athens where parking is very difficult.

She was on Mesogeion Avenue. As she said the hymn for the third time, a parked car pulled out of nowhere and left a space right in front of her. You might call it a coincidence. Still, it happened just as she finished saying the dismissal hymn of Saint Phanourios for the third time, and she found a space. She was delighted, and so was I. Now, another message mentions the hymn “O Theotokos and Virgin.” This person says the Jesus Prayer for fifteen minutes while riding to work, inside a motorcycle helmet. That helps the mind reach beyond the helmet toward God! You wear the helmet on your head, but your thoughts are not confined there. They rise toward God, drawing your heart along too. “And for fifteen minutes on my way home in the evening,” the message says, “I pray for different people, living and departed. And for myself.”

Then this person says, “And I commit many sins.” In other words, “I pray, and I sin as well.” That is a description of the human person: a creature who prays and sins. We do both, and we hope in God’s love. Someone else tells me, “I say the Salutations, Compline, a passage from an epistle in the New Testament, and the Psalter. I like various Psalms, especially 22, 6, and 118. That’s what I do, though I don’t know how long it takes.” That’s fine. Another says, “I finish the Salutations each day, then pray in my own words. I use the prayer rope whenever I feel moved to during the day. I don’t have a schedule. I say the Jesus Prayer inwardly, too. If I wake up late at night, I say the Midnight Office.” That’s lovely. When you wake in the night, say a few words: “My God, my Christ, my Jesus, thank You.”

“I am here, resting. Thank You for loving me. Thank You that I can go back to sleep. Good night.” I’m not asking you to give a long speech. Another person tells me, “I say the Salutations, read Holy Scripture and a Christian book, use my prayer rope, say Compline, and pray in my own words. I used to say the Paraklesis, the supplicatory canon.” This person says they sin too. “Altogether,” the message says, “it may be four hours.” This isn’t a church caretaker or the child of a priest, or even a priest. It’s a person who works at a desk in a public office and manages to pray for four hours a day. Not all at once, of course. It adds up over the day.

You told me he asks them, “How many calories did you have today?” And you say, for example, “I had 1,700 calories.” Yet you sat down and ate them all at once—breakfast, lunch—but all the calories went in. Is that a good thing?

Someone tells me, “I say Compline three or four times a week, not every day.” Three or four times is good. Some people do nothing because they cannot do a lot. You do not have to do a lot, but do not give it up altogether because you cannot do a lot. Someone says, “I cannot say Compline every day, so I never say it.” No, my dear, say it once a week. Does that seem too little? Say it twice. Want to do a little more? Do it. You do not want to? Then do not. Do as much as you can bear. Strive a little more if you want to, but do not pray while inwardly kicking against it and saying, “I do not want to. I am forcing myself.” Prayer should not feel like oppression. Saint Porphyrios the Kafsokalyvite stressed this too: God does not want prayer to be a chore. Another person tells me, “I mostly pray in my own words.” He does that every day. Nothing else, just his own words. I see. Someone else says, “I pray in my own words a little at night, not even five minutes, if that.” Well, my dear, you may need a little more to get started, because...

That is it; those are the messages. Others came in too, but I could not read them all. I also received emails about this. We do what we can. Why have we talked about all this? To take comfort, to see that we are not alone, and to know that in this heavenly bank of prayer, where everyone deposits something, there is something for you as well.

God may even give you something from what others have deposited. They have prayed so much for you, for me, and for the rest of the world. So we can have hope for our world. I do not say that with a weary resignation, or with unbridled enthusiasm. I do not know how each person’s journey will turn out, but I cannot give in to despair.

And Vasilis Hatzinikolaou, thank you again today for listening and helping with your music and your prayer. You too have been touched by this whole spirit of prayer. Thank you. When I sent this question to friends, acquaintances, and especially my spiritual children, I asked how long they prayed and roughly what they said. I only wanted to know. I was not trying to fit anyone into a mold or examine their prayers in a fussy way. I am not judging anyone; I am simply asking. Truly, I did not expect people with ordinary jobs, worries, children, and so much running around—I cannot give details without making it clear who they are—to pray so much.

Believe me, often I do not pray as much as people might expect of a priest. I say this honestly, not to boast: what you told me strengthened me. It made me marvel, made me wish I could do as you do, and made me rejoice in what you have achieved. It comforted me, because we are all brothers and sisters, united with one another. Your prayer will help my poor soul. You will help lift me up too, carrying me on your wings closer to God. And I say, “Glory to God.” There are people who send out waves of love and support, who raise a wall of protection around us. As the prayer says, “Surround us like a wall with Your holy angels, that we may be guarded and guided by their ranks.” That is what some people do. They become like angels, forming a wall around others.

With their love and with their tears, which reach every person in pain, they protect and comfort a suffering world. What a beautiful thing. So, where did we begin? No more grumbling, no more complaints, no more deposits in that bank of indignation and resentment. Let us invest in prayer. Let the strength of our souls become prayer instead of irritation and anger. All those other things come to nothing. They work against us and wear us down. Prayer does so much good for me, for you, and for everyone else.

Help your child, your loved ones, your wife or husband, those still living and those who have departed through your prayer. It is a beautiful thing. And so you know I am speaking from real life, I read you what people told me in messages on my phone. I have deleted the messages now because the phone was full of replies, but God has not erased them, because these people are praying. And all these words are recorded: every sigh of pain and sorrow, but also of love, passionate love, gratitude, and praise. It is all recorded. Take care, and be strong. If you are hurting, wipe the tears from your heart and turn your tears into prayer. Everything will be all right. I am sure of it. God told me so in prayer.

And He will tell you too. Until we speak again, be strong. Goodbye.

Το κείμενο καλύπτει την ομιλία έως 51:11.66. Η δυσδιάκριτη παράθεση ευχής σημειώνεται μέσα σε αγκύλες. Το μουσικό κλείσιμο δεν μεταγράφεται· η πλήρης ελληνική ηχογράφηση διατηρείται.

Λήψη ελληνικής μεταγραφής (TXT)

Φαντάσου, φαντάσου, αγαπητέ μου φίλε, μια μεγάλη δεξαμενή μπροστά στον Θεό. Μια δεξαμενή που γεμίζει από τα καθημερινά παράπονα των ανθρώπων. Πόσο μεγάλη θα είναι αυτή, ε, να είναι γεμάτη από πικρίες, από έτσι παράπονα, θλίψεις, γκρίνιες. Έχω κάτι να πω στον Θεό, έχω κάτι να ζητήσω, δεν είμαι ευχαριστημένος από κάτι. Μετά μια άλλη δεξαμενή γεμάτη από δάκρυα, δάκρυα από περιπέτειες και δοκιμασίες της ζωής. Έχει πολλές δυνατότητες τελικά ο άνθρωπος. Μπορεί να εκπέμψει πολλά πράγματα μέσα από την ψυχή του και να γεμίσει αυτή τη δεξαμενή που σου λέω. Δηλαδή μπορεί να βγάζεις πράγματα από μέσα σου και να τα εκπέμπεις.

Στον Θεό, στον κόσμο, στην οικογένειά σου.

Εεε... Θέλω να αρχίσουμε σήμερα κάπως έτσι την εκπομπή μας, «Τα αθέατα περάσματα». Εύχομαι να είσαι καλά, σε χαιρετώ. Χαιρετώ τον Βασίλη Χατζηνικολάου. Τον ευχαριστώ που και σήμερα είναι συντροφιά, παρέα και με βοηθάει πολύ με την όμορφη μουσική του και την ηχητική επεξεργασία της εκπομπής αυτής. Βασίλη, τι θα έκανα χωρίς εσένα; Σε ευχαριστώ πολύ. Το τηλέφωνο της εκπομπής αυτής είναι 4118602 και 4118640. Υπάρχει και ένα email, είναι το atheata.perasmata.gr. Η εκπομπή αυτή πότε μεταδίδεται, θα σας το πουν στον σταθμό. Και οι εκπομπές αυτές γενικά υπάρχουν και στο διαδίκτυο, το λέω επειδή κάποιοι ρωτούν πού μπορούν να τις βρουν, ζητούν. Λοιπόν, όσοι ξέρετε από αναζήτηση στο ίντερνετ, στο διαδίκτυο, μπορείτε να βρείτε αυτή την εκπομπή και όλες τις άλλες.

Λέω, πολλές δυνατότητες, ο άνθρωπος μπορεί να κάνει πολλά πράγματα, μπορεί να βγάζει από μέσα του παράπονο, γκρίνια, θλίψη, χαρά. Μια φοβερή και καταπληκτική δυνατότητα που μπορεί να βγάζει η ψυχή του ανθρώπου είναι η προσευχή. Είναι τα λόγια της προσευχής, είναι η επαφή με τον δημιουργό του κόσμου, είναι η επαφή με την αγάπη του Θεού. Και φαντάσου, ας πούμε, να είσαι εσύ ένας άνθρωπος, γιατί να μην είσαι; Θα το ευχόμουν αυτό και να εύχεσαι και εσύ να είμαι κι εγώ έτσι, ένας τέτοιος άνθρωπος που δεν θα γεμίζω αυτή τη δεξαμενή των παραπόνων, της γκρίνιας, της αγανάκτησης, των δακρύων του πείσματος και του εγωισμού, αλλά θα γεμίζω τη δεξαμενή αυτής της...

της ευγνωμοσύνης και της προσευχής, να βγαίνει δηλαδή από την ψυχή μου και να ανεβαίνει στον θρόνο του Θεού και να πηγαίνει και να τοποθετείται σε αυτή τη δεξαμενή της προσευχής και να γεμίζει αυτόν τον χώρο. Τι ωραίο είναι να ζεις στη ζωή σου και να περάσουν τα χρόνια και να σε θυμούνται όλοι ως έναν άνθρωπο, κι όσο ζεις αλλά και όταν φύγεις, αλλά κι όσο ζεις, να σε θυμούνται ότι αυτός ο άνθρωπος από μέσα του έβγαζε καλοσύνη, από μέσα του δεν έβγαζε παράπονα, δεν έβγαζε γκρίνιες, αλλά έβγαζε προσευχή. Δηλαδή έπιανε επαφή με την πηγή της δημιουργίας του και του κόσμου, με την πηγή της ύπαρξής του, με αυτόν που με έπλασε, με αυτόν που με έφτιαξε. Ε, ωραίο πράγμα αυτό να έχεις

έχεις τέτοιες επιλογές, δηλαδή το στόμα σου ποτέ να μην έχει...

Νευριάσει, γκρινιάξει. Φυσικά άνθρωπος είσαι, θα το κάνεις και αυτό κάποια στιγμή. Αλλά εν πάση περιπτώσει ο μέσος όρος της ζωής σου να μην είναι τα παράπονα, αλλά να είναι τέτοιου είδους κυματισμοί. Και είπα τη λέξη κυματισμοί διότι μια πέτρα, αν τη ρίξεις σε μια λίμνη, κάνει κύματα. Και αυτά τα κύματα δεν σταματούν ώσπου να φτάσουν στην παραλία, στην άκρη, στις όχθες. Εσύ την πετάς την πέτρα μια στιγμή και μετά κοιτάς αλλού, αλλά η λίμνη συνεχίζει και αναταράζεται. Και το κύμα φτάνει, φτάνει, φτάνει, φτάνει, και είναι κάτι που κάνεις και το εκπέμπεις. Και δεν είναι κάτι που το έκανες και πέρασε και τελειώσαμε και έσβησε σε ένα δευτερόλεπτο. Είναι κάτι που επηρεάζει όλη την επιφάνεια της λίμνης. Είναι κάτι που επηρεάζει τον κόσμο αυτό που κάνεις. Δηλαδή η αγιότητά σου, η καλοσύνη σου, η αγάπη σου, η ευαισθησία σου, το δάκρυ σου

η ευχή που θα κάνεις από μέσα σου για τους άλλους δεν είναι κάτι που έσβησε και πετάχτηκε και χάθηκε. Είναι αυτή η πέτρα, είναι αυτό το χαλικάκι που πετάς μέσα στον κυματισμό του κόσμου, μέσα στη θάλασσα της ζωής. Και απλώνεται παντού και ενώ είσαι εσύ εδώ, αυτό το μήνυμα της αγάπης φτάνει σε όλο τον κόσμο, σε όλη τη γη. Δεν θα ήταν λοιπόν ωραίο να κάνεις καταθέσεις σε αυτή την τράπεζα; Όχι στην τράπεζα του παραπόνου και της αγανάκτησης και της γκρίνιας, αλλά στην τράπεζα αυτή της προσευχής. Και να πλουτίζει αυτή η τράπεζα και να μπορούν μετά όλοι οι φτωχοί του κόσμου να πηγαίνουν και να λένε: «Ξέρεις, θέλω λίγη χάρη, θέλω λίγη βοήθεια, θέλω λίγο έλεος». Και να βλέπει ο Θεός ότι, α, ναι, ναι, αυτή η τράπεζα είναι γεμάτη, δεν έχει χρεοκοπήσει. Έχουν προσευχηθεί πολλοί στον κόσμο για σένα, παιδί μου, έλα να πάρεις. Έχει για σένα αγάπη.

Πάει ο Αφρικανός, ο πεινασμένος, ο φτωχός, ο βασανισμένος, και να δει ο Θεός ότι αυτή η τράπεζα της προσευχής έχει και το δικό σου όνομα και θα δει ότι εσύ, εσύ τώρα έτσι που με ακούς, έχεις προσευχηθεί για αυτούς τους ανθρώπους. Και φυσικά για την Αφρική που είπα τώρα και για τους πεινασμένους δεν αρκούν οι προσευχές και τα λόγια, χρειάζεται και να τους δώσουν να φάνε και να πιούνε, και καθαρό νερό και φαγητό. Αυτό, αλλά όταν είμαστε εδώ και δεν είμαστε εκεί κοντά τους και δεν μπορούμε να κάνουμε πολλά πράγματα, ό,τι μπορούμε θα το κάνουμε, αλλά και αυτή η αγάπη που βγαίνει από την καρδιά σου δεν είναι μικρό πράγμα και ούτε πάει χαμένο. Σου είχα πει την άλλη φορά, αν θυμάσαι, και θέλω λίγο να το συνεχίσω σήμερα γιατί άφησα πολλά μηνύματα που μετά τα κοίταζα και ήταν πολύ όμορφα και λέω, γιατί να μην τα πω και αυτά, να ωφεληθούμε και να προβληματιστούμε και οι υπόλοιποι

εγώ που τα ξαναθυμάμαι και εσύ που τα ακούς, γιατί μου είπες μετά ότι σου αρέσανε και πήρα δύναμη, λες, και παραδειγματίστηκα, ας πούμε, από τον αγώνα των αδερφών μου, των άλλων ανθρώπων, γιατί νόμιζα ότι είμαι μόνος στη ζωή. Δεν είσαι μόνος, είναι πολλοί που μαζί σου συντονίζονται στον ίδιο αγώνα και στην ίδια προσπάθεια. Θυμάσαι που σου είπα ότι γύριζα στο καράβι από το Άγιο Όρος και πήγαινα στο λιμάνι της Ουρανούπολης και στη διαδρομή έκανα λίγη προσευχή, μετά κουράστηκα και μετά έγραψα ένα μήνυμα, ερώτηση στο κινητό σε πολλούς γνωστούς και φίλους που εξομολογώ, νέους, μεγάλους, παππούδες, γιαγιάδες, κυρίους, κυρίες, παντρεμένους και ανύπαντρους, και τους ρώτησα: «Τι προσευχή κάνεις στη ζωή σου; Τι διαβάζεις; Τι λες; Δικά σου, εκκλησιαστικά λόγια, κομποσκοίνι, τι κάνεις; Πόση ώρα περίπου κάνεις προσευχή την ημέρα;» Και στο τέλος, για να μην τους αγχώσω, είπα ότι απλά ρωτάω έτσι ενημερωτικά, δεν σημαίνει τίποτα, μια ερώτηση κάνω.

Είπα, παιδί μου, δεν νομίζω να παρεξηγήσεις που σε ρωτάω, απλά να μάθω, να ξέρω τι γίνεται. Και διάβασα πολλά μηνύματα, αν θυμάσαι την εκπομπή που κάναμε, και ξέχασα, δεν πρόλαβα μάλλον να πω τα υπόλοιπα. Κάποιος μου είχε γράψει τότε: «Κάποια φορά, λέει, μέσα στο αυτοκίνητο ψέλνω και τίποτα, αλλά αν με ακούσει, λέει, κανείς, κινδυνεύει να τρακάρει, τόσο ωραία είναι η φωνή μου». Του λέω, δεν πειράζει, δεν σε ακούνε άλλοι, οπότε ψάλλε όπως θέλεις. Και εγώ στο αυτοκίνητο όταν είμαι ψέλνω. Λέω

λέω ό,τι θέλω, δεν με ακούει κανείς και πραγματικά σε ακούει ο Θεός, ο οποίος δεν έχει πρόβλημα, γιατί ο Θεός πιάνει τη μελωδία της καρδιάς. Αν το στόμα δεν μπορεί να είναι μελωδικό, γιατί άλλωστε δεν είσαι στη Θεία Λειτουργία που πρέπει να προσέχουμε την ψαλμωδία να είναι σωστή, οι ψάλτες. Στο αυτοκίνητο όμως και στο δωμάτιό σου και όταν είσαι μόνος σου μπορείς να πεις και τελείως φάλτσα να ψάλλεις και τελείως παράφωνος να είσαι.

και να εκμεταλλεύεσαι αυτήν την ώρα να νιώθεις. Αλλά σου είπα, το βασικότερο είναι να πάρεις, ας πούμε, αυτήν την αίσθηση της ασφάλειας που δίνει ο Θεός, να νιώσεις, ας πούμε, την αποδοχή του Θεού, να νιώθεις ότι είσαι αγαπημένος άνθρωπος. Να σου πω ένα παράδειγμα: φαντάσου, ας πούμε, μια μάνα που πιάνει το παιδάκι της αγκαλιά και βάζει το κεφαλάκι του στο στήθος της, το κλείνει μέσα στα χέρια της, μέσα στην αγκαλιά της και το γεμίζει φιλιά. Όταν το παιδάκι, ας πούμε, μετά αυτό το αφήσει η μάνα του, έτσι, το το αφήσει και το δεις, θα πρέπει να περιμένεις το προσωπάκι του να είναι γεμάτο, ας πούμε, από ευτυχία. Δεν μπορεί το παιδάκι αυτό μετά να πει, ας πούμε, «νιώθω ότι είμαι μόνο, ότι δεν με αγαπάει κανείς, ότι δεν έχω αξία, ότι είμαι ασήμαντο, ότι είμαι ένα τίποτα, ότι είμαι ένα σκουπίδι». Δεν μπορεί να το πει αυτό, γιατί εφόσον

η μητέρα του πριν λίγο το είχε γεμίσει φιλιά, το είχε γεμίσει με την αγκαλιά της, του είχε δώσει ασφάλεια, του είπε: «Παιδί μου, εγώ είμαι κοντά σου, θα σε βοηθήσω ό,τι θέλεις». Αυτό είναι που λείπει μερικές φορές από τη ζωή μας. Δεν λείπει καμιά φορά η τυπική προσευχή, λείπει όμως αυτή η ατμόσφαιρα της εμπιστοσύνης και της ασφάλειας, της ψυχικής δύναμης που έχει η προσευχή να σου προσφέρει και δεν το νιώθεις αυτό μερικές φορές. Δεν ηρεμείς ενώ προσεύχεσαι γιατί δεν έχεις καταλάβει, ας πούμε, ότι αγγίζεις τον Χριστό που είναι το Φως, που είναι η Ειρήνη, που είναι η Δύναμη, που είναι η Σοφία, που είναι η Αγάπη Απέραντη, που είναι Αυτός που δεν κρίνει κανέναν, που είναι το Παν, που είναι ο Δημιουργός σου, που είναι Αυτός που σε αποδέχεται, που ποτέ δεν θα σε προσβάλλει.

Προσβάλλει, ποτέ δεν θα σε ειρωνευτεί, που μου πεις, ας πούμε, ότι περπατάς και άμα δεν έχεις ντυθεί ωραία ή δεν είσαι χτενισμένη ωραία ή δεν σε κοιτάνε στο γραφείο, νιώθεις μειονεξία και απογοήτευση και πληγώνεσαι και πικραίνεσαι. Με αυτό το βλέμμα ποτέ δεν θα το δεις στα μάτια του Χριστού, ποτέ. Γιατί πάντα ο Χριστός σου δίνει απέραντη αποδοχή. Ένα ναι βγαίνει συνέχεια από τα χείλη του Χριστού. «Ναι, παιδί μου, ναι, μην φοβάσαι, εγώ σε αγαπάω». «Εγώ είμαι αμαρτωλός, είμαι αμαρτωλή, έχω κάνει...» «Ναι, αλλά εγώ σε αγαπάω παρ' όλα αυτά». Αυτό είναι το ζητούμενο της προσευχής. Εγώ έτσι αυτό το πράγμα έχω καταλάβει. Αλλιώς μπορεί να κάθεσαι και να κάνεις ώρες και να λες ωραία πράγματα

Δεν έχει αλλάξει ούτε ο σφυγμός σου, ούτε η πίεσή σου έχει πέσει, ούτε το ζάχαρό σου έχει ηρεμήσει, ούτε ο ύπνος έχει έρθει, ούτε η ανασφάλεια έχει φύγει, ούτε τα νεύρα έχουν καλμάρει. Ίδιος είσαι, άρα δεν ένιωσες κάτι πολύ δυνατό που έχει να σου δώσει η προσευχή.

Άλλο παιδί μου έγραψε στο μήνυμα ως απάντηση: «Κάθε μέρα, λέει, δεν κάνω προσευχή, κάνω όποτε το θυμάμαι και τότε αυτοσχέδια. Δεν κάνω κάθε μέρα προσευχή, λέει, κάνω όταν το θυμάμαι». Πολύ τίμιο μήνυμα, πολύ τίμια απάντηση και ειλικρινής. Θα μου πει κανείς: «Και τώρα εντάξει, θα αρχίσεις να δέχεσαι να κάνει ο άλλος όποτε το θυμάται;»

Εντάξει, εγώ εύχομαι να το θυμάται πιο συχνά. Και αυτό λέω, να λες στον Θεό να στο θυμίζει. Όταν το θυμάσαι, να λες: «Κύριέ μου, τώρα θα κάνω λίγη προσευχή, αλλά σε παρακαλώ, επειδή εγώ ξεχνώ, θύμιζέ μου το εσύ». Τι άλλο μπορώ να του πω; Ναι, να κάνεις πιο συχνά. Εννοείται, να κάνουμε πιο συχνά. Αλλά θα θυμάσαι και από τα άλλα που έχουμε πει ότι δεν είναι η λέξη «πρέπει» εδώ πέρα και «καθήκον» και «υποχρέωση» και «οφείλεις», γιατί αυτό είναι με το ζόρι. Μετά είναι σε κάτι έργα που δείχνει η η μάνα θέλει να παντρέψει τον γιο της με κάποια από αυτές που θέλει να τη δει και η μάνα λέει ότι όχι, πρέπει να την πάρει αυτή.

Με το ζόρι παντρειά. Ε, το ίδιο είναι εδώ πέρα, γιατί και την ώρα πάει η ψυχή να ζήσει αυτό το «Ιδού ο Νυμφίος έρχεται», αν δεν νιώθει ότι είναι ο Νυμφίος, άμα δεν έχει έρθει η ώρα να γλυκαθεί η ψυχή, δεν γίνεται με το ζόρι. Φυσικά, η όρεξη τρώγοντας έρχεται, ε, ναι, αυτό θα πω, δεν το αρνούμαι, ξεκίνα, λέει, και κάτι, να γλυκαθεί η ψυχή σου και θα έρθουν και πιο πολλά. Και είναι και μικρός μας αυτός που το λέει, τώρα είναι μικρό παιδί. Τα μικρά παιδιά δεν μπορούν να κάνουν και πάρα πολύ την προσευχή του μεγάλου, γιατί η προσευχή έρχεται μέσα στα βάσανα, τα πολλά, εκεί είναι η ώρα της καλής προσευχής. Όταν έρθουν τα δάκρυα, ο πόνος, οι αναστεναγμοί, οι αποτυχίες, οι καημοί, οι αγωνίες, τα ξενύχτια από το παιδί που λείπει, από τον άλλον που αρρώστησε, από τον άντρα που παραστράτησε, από τη γυναίκα που έμπλεξε, όλα αυτά, αρχίζουν οι προσευχές. Μετά αρχίζουν οι προσευχές εύκολα. Τότε το θυμάσαι. Ένα παιδί δεν μπορεί να ζητάς.

Ό,τι μπορεί, ό,τι μπορεί, ας γλυκαθεί. Άλλωστε και εσύ που κάνεις πιο πολλή προσευχή, η προσευχή ποτέ δεν είναι, ας πούμε, όπως πρέπει να είναι, γιατί πάντα έχουμε περιθώριο για κάτι καλύτερο όλοι μας. Και εσύ που μου είπες ότι κάνεις πρωί, μεσημέρι, βράδυ, θέλω να σε ρωτήσω: και το ενδιάμεσο; Είναι κάτι φάρμακα που λέει κάθε 8 ώρες και ρωτάει κανείς: «Και τις ενδιάμεσες 7 ώρες και 50 τόσα λεπτά τι κάνεις;»

Καθησύχασες εσύ, «εγώ κάνω τρεις φορές τη μέρα, είμαι εντάξει». Ναι, αλλά αδιαλείπτως προσεύχεσαι, δηλαδή νιώθεις συνέχεια την παρουσία του Θεού, χωρίς λόγια. Χρειάζεται να λες λόγια; Δηλαδή όταν περπατάς με έναν που αγαπάς, όταν έχεις μια ωραία φιλία. Θυμάμαι πολλές φορές γυρίζω από ταξίδια με ανθρώπους που είμαστε παρέα και σε κάποια διαδρομή, ας πούμε δύο ώρες, μπορεί να μην έχουμε πει ούτε μια λέξη. Στην κυριολεξία ούτε μια λέξη. Αλλά την ώρα αυτή που δεν έχουμε πει ούτε μια λέξη δεν νιώθουμε ότι είμαστε ξένοι

δεμένοι, αγαπημένοι, νιώθουμε οικειότητα, νιώθουμε αγάπη, νιώθουμε ζεστασιά, νιώθουμε ότι μιλάμε ενώ σιωπούμε. Και μπορεί και το αντίθετο, μπορεί να μιλάς πολύ και να μην επικοινωνείς, να λες, να λες, να λες και η καρδιά σου να έχει μείνει αδιάβροχη, τίποτα. Είναι πολλά τα πράγματα, δεν είναι έτσι οπωσδήποτε απόλυτα μονοκόμματα, καλουπωμένα. Είναι ρευστή η κατάσταση και μέσα στη ρευστότητά της υπάρχει ένα άλλο είδος σταθερότητας θεϊκής τάξης, ας πούμε. Λοιπόν, άλλος μου λέει: «Αυτοσχέδια, πάτερ, ό,τι μπορώ και όσο μπορώ». Με θαυμαστικό, «ό,τι μπορώ και όσο μπορώ». Εντάξει, σε μαλώσαμε, ό,τι μπορείς και όσο μπορείς. Αλλά να ξέρεις ότι μπορείς κι άλλο. Και μπορείς και πιο πολλά. Να λες και πιο πολλή ώρα να κάνεις, μπορείς!

Μπορείς. Καμιά φορά και η γνωριμία βοηθιέται από τον χρόνο. Λέει: «Να, είδα μια κοπέλα και δεν μου άρεσε, την είδα δύο λεπτά και έφυγα με το που την είδα». Ναι, ρε παιδί μου, αλλά αν της μίλαγες πιο πολύ και αν κάνατε πιο πολλή παρέα, θα έβλεπες και άλλα χαρακτηριστικά, που δεν γνωρίζεσαι και εσύ ένα λεπτό με έναν άνθρωπο. Το λέει ο Άγιος Ιωάννης ο Σιναΐτης ότι η ποσότητα φέρνει και την ποιότητα της σχέσης με τον Θεό, στην προσευχή το λέει αυτό, λόγος περί προσευχής. Δηλαδή λένε μερικοί: «Δεν έχει σημασία ο χρόνος, το θέμα είναι τι προσευχή κάνεις, μπορεί να κάνεις πολλές ώρες και να είναι εντάξει», αλλά άλλο να πεις δύο λεπτά μια προσευχή και άλλο να κάτσεις, ας πούμε, δέκα λεπτά, είκοσι λεπτά, μισή ώρα. Αρχίζει η ψυχή και νιώθει κάτι περισσότερο και φρενάρεις λίγο το μυαλό από σκέψεις, από μέριμνες, από σκοτούρες. Καλά, αν πας να κάνεις προσευχή, θα δεις πόσο δύσκολο είναι φυσικά να βάλεις το μυαλό να σταματήσει, να μην σκέφτεται πάρα πολλά.

Βοΐζει το μυαλό μας, όλο βοΐζει, όλο βοΐζει, όλο βοΐζει. Δεν ξέρω, ο δικός μου υπολογιστής, ο δικός μου όταν είναι αναμμένος έχει ένα βουητό, το οποίο δεν είναι με φασαρία, ας πούμε, να ξεσηκωθεί όλο το σπίτι, αλλά όταν το κλείνεις, τελείως μετά το κλείνεις, τότε νιώθεις τη διαφορά. Είναι σαν κάτι καλοριφέρ στην πολυκατοικία που βοΐζουν και επειδή είναι συνέχεια δεν το καταλαβαίνεις. Αλλά αν σταματήσουν μετά, λες: «Κοίτα βρε παιδί μου ησυχία, τώρα ησυχάσαμε, τώρα έγινε ησυχία». Έτσι είναι και το μυαλό. Το θέμα είναι να ησυχάσει το μυαλό σου, να ηρεμήσει, να νιώσεις ότι ο Θεός δεν είχε ανάγκη οπωσδήποτε τα

λόγια σου, αλλά τη στάση της καρδιάς σου και την προσφορά, έτσι να του προσφερθείς, να του αφεθείς. Εμείς μεταξύ μας οι άνθρωποι έχουμε αμηχανία όταν δεν μιλάμε, θέλουμε κάτι να λέμε, αλλά για τον Θεό οι πιο ωραίες προσευχές είναι αυτές οι σιωπηλές, που είναι κυρίως το βλέμμα, είναι η διάθεση της καρδιάς, είναι το άγγιγμα της ψυχής, έτσι μια ρωγμή μέσα σου, ένα δάκρυ. Αυτό το πράγμα είναι προσευχή, μεγάλη υπόθεση. Άλλος μου απαντάει, τα λέω γρήγορα γιατί πάλι δεν θα προλάβω να διαβάσω τα μηνύματα περί προσευχής που μου απάντησαν πολλοί. «Δέκα λεπτά, μου λέει, χαιρετισμούς, ψαλτήρι και λίγο την ευχή παρακαλώντας για κάποια ονόματα». Λέει ονόματα. Όταν λες όνομα κάποιου, με αυτό θυμάσαι έναν ζωντανό, έναν συγγενή σου που έφυγε, τον σκέφτεσαι μέσα στην αγάπη του Χριστού, αυτό που λέει η Γερόντισσα Γαβριηλία, τον βάζεις μέσα στα πόδια του Χριστού, τον αφήνεις και νιώθεις, ας πούμε, τον Κύριο να τον αναλαμβάνει.

Λένε, αυτά τώρα τα φανταζόμαστε ή δεν τα φανταζόμαστε; Η προσευχή προσπαθούμε να είναι χωρίς φαντασία, αλλά υπάρχει και μια φαντασία εισαγωγική η οποία δεν είναι εγκληματική ούτε δαιμονική ούτε παράνομη, τέλος πάντων δεν απαγορεύεται παντελώς σε κάποια εισαγωγικά στάδια. Δεν μιλάμε για τη στιγμή που το μυαλό του ανθρώπου θα φύγει από τη γη αυτή και θα μεταφερθεί στον Θεό. Τότε δεν φαντάζεσαι τίποτα, ζεις το άπειρο, ζεις τον Θεό, ζεις το αιώνιο παρόν του Θεού, είναι άλλα πράγματα αυτά. Αλλά για κάποια αρχικά στάδια νιώθεις ότι παίρνεις τον συγγενή σου, το παιδί σου και τον βάζεις νοερά μπροστά στον Χριστό. Και τον αφήνεις και ο Χριστός τον αναλαμβάνει. Και τι είναι ο Χριστός; Είναι η απόλυτη ασφάλειά σου, η απόλυτη βεβαιότητα, ο απόλυτος γιατρός των ψυχών και των σωμάτων. Οπότε λέω: «Το παιδί μου, το πήρα τώρα, το έβαλα στον Χριστό, ο οποίος εκπέμπει φως, άρα το παιδί μου τώρα δέχεται φως από τον Χριστό αφού εγώ προσεύχομαι και το εμπιστεύομαι στον Χριστό».

Ο Χριστός είναι ο γιατρός, άρα αυτή την ώρα που εγώ προσεύχομαι από τον Χριστό βγαίνουν οι ιαματικές δυνάμεις, η ίαση. Διήλθεν, λέει, ευεργετών και ιώμενος τους πάντας ο Κύριος. Δηλαδή και την ώρα που προσεύχεσαι για κάποιον, ο Κύριος, σκέφτεσαι νοερά ότι τον γεμίζει από τη δική του θεραπευτική χάρη, από την υγεία, από τη βοήθεια που του δίνει, από την προστασία της προσευχής. Και μετά μέσα σου ηρεμείς και λες, κάτσε τώρα που τον άφησα τον συγγενή μου μπροστά στον Χριστό, που είναι φως, που είναι ειρήνη, που είναι προστασία. Άρα το παιδί μας μένει στην καφετέρια, ξενυχτάει, λείπει, οδηγάει, δεν προσέχει τη μηχανή του, είναι ναρκωμανής, είναι στις φυλακές, είναι εδώ, οτιδήποτε. Στέλνω την ώρα εκείνη τον Χριστό που είναι όλα αυτά. Αυτά αν τα σκεφτείς, δεν είναι αμαρτία να σκεφτείς ότι ο Κύριος, η ασφάλειά μου, η εμπιστοσύνη μου, η αγάπη μου, το παν, είναι τώρα κοντά στο παιδί μου. Αυτές οι σκέψεις μετά για τους

συγγενείς σου, ζωντανούς και κεκοιμημένους. Τους κεκοιμημένους νιώθουμε ότι ο Κύριος τους αναλαμβάνει. Και αν λες, εγώ αγαπάω ας πούμε δέκα φορές και εκατό φορές τον συγγενή μου που έφυγε από τον κόσμο αυτό και πέθανε, τώρα τον εμπιστεύομαι στον Δημιουργό που τον αγαπάει άπειρες φορές, και νιώθεις, προσπαθείς να νιώσεις αυτή την αγάπη του Χριστού. Ο Χριστός αυτόν τον συγγενή μου, τον άνθρωπό μου, τώρα τον αγαπάει πάρα πολύ και τον πλημμυρίζει με την αγάπη του. Και ηρεμείς. Γιατί μπορεί να δεις και το φαινόμενο να πάει όλος σε ένα μνημόσυνο και να φύγει πάλι με καταπικραμένη την καρδιά, απελπισμένος, αυτό που λέει «ως οι λοιποί οι μη έχοντες ελπίδα». Δηλαδή ενώ έκανες προσευχή, δεν έχεις ελπίδα. Ε, τότε τι έκανες; Τι έλεγες του Χριστού; Λες «Μετά των πνευμάτων δικαίων τετελειωμένων, την ψυχήν του δούλου σου, Σώτερ, ανάπαυσον». Ανάπαυσον. Το πιστεύεις ότι τον αναπαύει

ο Χριστός, ότι είναι η ανάπαυση; Ε, αυτά σκέψου τα. Αυτό εννοώ όταν λέω φαντάσου. Δηλαδή σκέψου τα νοερά όλα αυτά. Ότι ο Κύριος είναι η ανάπαυση. Κοντά Του τα προβατάκια όλα, όλες οι ψυχές, τα παίρνει στην αγκαλιά Του. Εγώ είμαι ο Ποιμήν ο Καλός. Γνωρίζω τα πρόβατά μου με το όνομά τους. Τα φροντίζω, τα αναλαμβάνω, και όσο ζουν και όταν φύγουν. Και έτσι ηρεμείς και μετά σηκώνεσαι από την προσευχή και έχεις το πρόσωπό σου γαλήνιο και λες, χόρτασα, ωραία, ηρέμησα, γαλήνεψα.

Η ζωή η ίδια είναι η ζωή, εσύ όμως τη βλέπεις αλλιώς. Κίνηση έξω, εσύ δεν έχεις ταραχή. Πολέμους ακούς, σεισμοί γίνονται, καταστροφές ακούς, κρύο, ζέστη, όλες οι εποχές, όλες οι καιρικές συνθήκες, όλα τα γεγονότα. Εσύ λες όμως, τώρα εγώ πριν λίγο ήρθα σε επαφή με τον δημιουργό του κόσμου που ξέρει τι κάνει. Και στάθηκα, τι θα πει ότι είναι πανσόφος; Ή ξέρει ή δεν ξέρει ο Θεός. Αν ξέρει, τότε εσύ γιατί διαμαρτύρεσαι για ό,τι κάνει; Κατάλαβες τι εννοώ; Δεν είναι τυπικό γεγονός η προσευχή. Έχει μεγάλη φιλοσοφία όλη αυτή η υπόθεση. Να την καταλάβεις καλά για να δρέψεις τους καρπούς, που είναι η ειρήνη, η ανάπαυση, η ασφάλειά σου, η ηρεμία σου. Λοιπόν, άλλος μου λέει, διάβαζα ψαλτήρια από πέρσι τη Σαρακοστή που είχα αρχίσει ένα κάθισμα, λέει, τη μέρα.

Σταμάτησα όμως πριν δυο μήνες αυτό και κάποιες μέρες κάνω και εσπερινό τ' απόγευμα. Εντάξει, το ψαλτήρι του Δαβίδ είναι πάρα πολύ ωραίο. Το έχουμε πει, να διαβάζουμε τους ψαλμούς. Έχουν πολύ ωραία νοήματα, πολύ ωραία μηνύματα και κυρίως αυτά τα μηνύματα τα υπαρξιακά, τα πνευματικά, τα προσωπικού χαρακτήρα. Ας πούμε λέει, Κύριε, γίνε βράχος μου, το καταφύγιό μου, το στήριγμά μου. Εσύ που μπορείς να κάνεις, λέει, τη θάλασσα στεριά. Δηλαδή μια τρικυμιώδη ιστορία της ζωής, μια περιπέτεια που είναι σαν θάλασσα, σαν κινούμενη άμμος, μπορείς να την κάνεις βράχο, να με κάνεις να σταθώ εκεί πέρα. Και μπορείς να κάνεις και τον βράχο θάλασσα, δηλαδή όλα αλλάζουν μαζί σου αν θέλεις. Οπότε αυτό σου δίνει ελπίδα, αλλάζει η διάθεσή σου, η ψυχολογία σου. Ωραίο δεν είναι; Άλλος μου λέει, κάνω τους χαιρετισμούς, αυτοσχέδια με το παιδάκι μου, το μωρό μου πριν κοιμηθεί, αφιερώνω λέει γύρω στα 20 λεπτά. Ξέρω, λέει, ότι δεν είναι αρκετό. Κομποσκοίνι δεν έχω κάνει, λέει, ποτέ.

Δεν έχει κάνει ποτέ κομποσκοίνι. Εντάξει, είδες τι σου έλεγα; Μπορεί να εξομολογούνται πολλοί σε έναν πνευματικό, αλλά ο καθένας έχει την πορεία του, τις επιλογές του, τον χαρακτήρα του, τα γούστα του. Αλλά δεν μου αρέσει εμένα, δεν με εκφράζει αυτό, δεν με αγγίζει αυτό το είδος η προσευχή. Ο άλλος ενθουσιάζεται από αυτό. Δεν υπάρχει απόλυτο στην αγάπη, δεν υπάρχει απόλυτος δρόμος και απόλυτος τρόπος να πεις ότι κάντε όλοι αυτό. Όπως νιώθετε, όπως θέλεις. Άλλος μου λέει, στη διαδρομή του λεωφορείου προσπαθώ να λέω την ευχή, αλλά χάνομαι συχνά, χάνομαι συχνά, και το βράδυ μισούς χαιρετισμούς και κοιμισμένα. Και τελειώνει, ότι η αποκάλυψη της αλήθειας σε απογοητεύει. Όχι, η αποκάλυψη της αλήθειας εμένα με... με γοητεύει μέσα στην απογοήτευσή της, γιατί...

Δεν είναι λίγα αυτά τα πράγματα, να αξιοποιείς τα λεωφορεία, την κίνηση, να λες κάτι μισοκοιμισμένα αλλά φιλότιμα και να λες, Χριστέ μου, αυτή την ώρα που πάω να κοιμηθώ, εσένα όμως σκέφτομαι και ας νυστάζω. Θα μου πεις άλλα πράγματα πώς θα προλαβαίνει, άλλα πώς θα κάνει, και εγώ θα σου πω, γιατί να κρίνω εγώ τι κάνει ο ένας και ο άλλος; Εσύ προσεύχεσαι; Τώρα προσεύχεσαι; Τώρα νιώθεις τον Χριστό και την παρουσία Του και την αίσθησή Του δίπλα σου; Νιώθεις ότι κινείσαι μέσα στην πνοή του Θεού; Νιώθεις ότι έχεις κάτι κοινό με τον Θεό, ότι μας ενώνουν κάποια πράγματα με τον Θεό; Νιώθεις μια ομοιότητα με τον Θεό; Έπλασε με κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν. Υπάρχει μια ομοιότητα, όχι ομοουσιότητα, αλλά ομοιότητα. Έχουμε οικειότητα με τον Θεό. Νιώθεις οικείος του Θεού, ότι δεν είσαι ένας ξένος Του. Νιώθεις έναν σύνδεσμο,

ενότητα, νιώθεις την ενότητα με τον Θεό, ότι κάτι σε ενώνει μαζί Του, ότι υπάρχει μια συγγένεια. Μεγάλα πράγματα αυτά για την αίσθηση της προσευχής, δηλαδή ο άνθρωπος εκτινάσσεται, ας πούμε, ο νους του, η καρδιά του, η ψυχή του σε ύψη μεγάλα διά της προσευχής.

Και ο ίδιος αυτός ο άνθρωπος μετά θα φάει και θα πιει και θα έχει τη γυναίκα του, τα παιδιά του, τις σχέσεις του, τα ψώνια του, τα ρούχα του, τα αυτοκίνητά του, όλα. Ναι, είναι όλα ενωμένα. Μα όλα έχουν σχέση με αυτή την υπόθεση. Και το λάθος είναι ότι το κομματιάσαμε και κάναμε τον Θεό ένα κομμάτι της ζωής μας, ενώ είναι το όλον ο Θεός, δηλαδή είναι μέσα σε όλα αυτά. Δεν είναι εκτός. Δηλαδή μ' αρέσει πάρα πολύ αυτό που λέει ο πατήρ Αλέξανδρος Σμέμαν στο ημερολόγιό του, ότι νιώθω πάρα πολύ ωραία, λέει ο ιερέας,

τρώω ένα σάντουιτς με τη γυναίκα μου και πίνουμε έναν καφέ και κοιτάμε το ηλιοβασίλεμα και νιώθουμε πάρα πολύ αγαπημένοι και πολύ ζεστή ατμόσφαιρα. Απ' το να λέω λόγια που δεν νιώθω και να κάνω τυπικές συμπεριφορές και να κάνω τον πνευματικό και τον άγιο και να θεωρώ ότι η αγιότητα είναι κάτι άλλο και ότι το να φάω το σάντουιτς και να πιω έναν καφέ είναι το...

Πω πω, τι είναι αυτά τα κοσμικά και τα... Άντε, θα το κάνουμε και αυτό αναγκαστικά, αφού πρέπει να γίνει. Όχι, δεν νομίζω. Όταν ο ίδιος ο Κύριος, εν ώρα φαγητού, εν ώρα δείπνου, μας είπε «λάβετε φάγετε, τούτο εστί το σώμα μου, πίετε εξ αυτού πάντες, τούτο εστί το αίμα μου». Τι ώρα ήταν αυτή; Ώρα φαγητού. Ώρα φαγητού που ήταν μπροστά τους πιάτα, θα λέγαμε πιρούνια, μαχαίρια, κουτάλια, να ακούς θορύβους, ποτήρια, ό,τι είχαν και την εποχή, και μια τέτοια πολύ πεζή, θα λέγαμε, και καθημερινή στιγμή ο Κύριος δεν τη διέκρινε να πει ιερό, μη ιερό, καλό, κακό.

Δηλαδή, τη σχέση της αγάπης μαζί του, το κρασί που γίνεται αίμα του, σε μια τέτοια στιγμή. Αυτό να κάνεις κι εσύ. Προσευχή μέσα σε όλα. Προσευχή ό,τι και να κάνεις. Ναι, δεν είναι αμαρτία. Ό,τι και να κάνεις. Όπου και να είσαι. Και όσο πιο αμαρτωλό θεωρείς αυτό που κάνεις και το θεωρείς ότι δεν ταιριάζει με την προσευχή, τόσο πιο ωραία είναι εκείνη τη στιγμή να νιώθεις το Θεό παρόντα. Ότι είναι παρόν. Ότι είναι ευλογών, είναι ο ευλογών, ευλογεί την αγάπη σου, τα έργα σου, το φαγητό σου, τα ψώνια σου, τον ύπνο σου, το πλύσιμό σου, ό,τι κάνεις σε αυτόν τον κόσμο. Δεν υπάρχει κάτι που δεν κολλάει ο Θεός με αυτό που έτσι.

Διαβάζω, λέει, και λίγο τον 22ο ψαλμό, αυτό που λέει «Κύριος ποιμαίνει με και ουδέν με υστερήσει», ε, για να παρηγοριέται και να παίρνει δύναμη. Ωραίος ψαλμός, 22ος. «Κύριος ποιμαίνει με και ουδέν με υστερήσει. Εις τόπον χλόης εκεί με κατεσκήνωσε, επί ύδατος αναπαύσεως εξέθρεψέ με. Την ψυχήν μου επέστρεψε, οδήγησέ με επί τρίβους δικαιοσύνης.»

«Εάν γαρ και πορευθώ εν μέσω σκιάς θανάτου, ου φοβηθήσομαι κακά, ότι συ μετ' εμού ει.»

Λοιπόν, πώς η προσευχή μπορεί να σε αναστήσει, αλλάζει όλη η διάθεσή σου, αλλάζει το μυαλό σου. Και ξέρεις κάτι; Αν αλλάξεις το μυαλό σου, θα δεις αλλιώς τα πράγματα, που τελικά τα πράγματα δεν θα αλλάξουν, τα μάτια μας θα αλλάξουν. Τα πράγματα δεν αλλάζουν, αλλάζει το βλέμμα σου. Αλλάζουν τα γυαλιά που φοράς και βλέπεις τα πράγματα. Αν βάλεις ας πούμε τα γυαλιά της κατάθλιψης, της μελαγχολίας, της απογοήτευσης, ό,τι και να γίνει το βλέπεις μελαγχολικό. Βρέχει, λες, βρέχει. Έχει ήλιο, πω πω τι φως είναι αυτό, ποιος το αντέχει; Δηλαδή έχεις τα γυαλιά της γκρίνιας, ας πούμε. Η προσευχή σού φοράει τα μάτια του Χριστού. Σε βάζει να βλέπεις τον κόσμο όπως έβλεπε ο Χριστός τα πράγματα. Βλέπετε, έβλεπε ας πούμε τα πουλάκια ο Χριστός και φιλοσοφούσε για την εμπιστοσύνη στον Θεό και την πρόνοια του Θεού. Κατάλαβες; Έβλεπε τον ορμητικό χείμαρρο και έλεγε ας πούμε ότι αν πιστεύεις θα είσαι σαν τον βράχο και σαν το σπίτι που χτίστηκε στον βράχο και δεν γκρεμίζεται από τον χείμαρρο. Δηλαδή τι έβλεπε...

Ανέβαινε από αυτό που έβλεπε και το έκανε αφορμή και ευκαιρία να πλησιάσει τον Θεό και να φιλοσοφήσει και να μας δώσει το νόημα, την αληθινή φιλοσοφία που λέει ο Άγιος Χρυσόστομος, ότι αυτή είναι η αληθινή φιλοσοφία. Να βλέπεις τη ζωή έτσι όπως την έβλεπε ο Χριστός. Αυτό κάνει η προσευχή. Ένας άλλος μου λέει, λέω τους χαιρετισμούς και κάτι μικρές προσευχές από ένα βιβλιαράκι που έχουμε παλιά και κάνω και τρία μικρά κομποσκοίνια, τα τριάρια δηλαδή, λέγοντας «Κύριε Ιησού Χριστέ, ελέησέ με». Και τελειώνει και λέει, λέω και κάτι δικά μου. Ωραία, είναι πολύ ωραία αυτά τα δικά σου. Δεν ξέρω τι λες, αλλά νομίζω ο Χριστός είναι... Έχω την αίσθηση ότι ο Χριστός περιμένει να τελειώσουμε τις προσευχές που λέμε και να του μιλήσουμε και τα δικά μας του αρέσουν πάρα πολύ.

Σαν αυτό που έρχεται κάποιος να χαιρετήσει και αρχίζει τις τυπικότητες και λέει, χαίρετε, τι κάνετε, πώς είστε, εσείς, η οικογένεια, καλά; Είναι τα τυπικά που λέμε, έτσι δεν είναι; Αυτά τα τυπικά, οι καθώς πρέπει τρόποι, που δεν απαγορεύονται ούτε καταργούνται, μια χαρά είναι, χρειάζονται, ωραία είναι. Αλλά μετά, όταν κοιτάς τον άλλον στα μάτια και του λες, πω πω, είμαι πολύ λυπημένος σήμερα, ή πω πω, σήμερα είμαι πολύ ευτυχισμένος, μόλις γνώρισα μια κοπέλα και θα παντρευτούμε, μόλις μου είπε ότι με θέλει και προχωράμε πολύ καλά. Αυτό είναι το δικό σου. Αυτή είναι η προσωπική σχέση στην προσευχή. Να ανοίξεις την καρδιά σου και να βγάλεις τον εαυτό σου. Αυτό που έλεγε κάποιος, Χριστέ μου,

σ' αγαπώ πολύ αλλά βαριέμαι τώρα, νυστάζω αλλά σ' αγαπάω και θέλω να σου μιλήσω αλλά δεν μπορώ. Αυτό είναι, αυτή είναι η προσευχή η αυτοσχέδια, αλλά νομίζω είναι πολύ αγαπητά αυτά τα λόγια στον Χριστό. Τα αυθόρμητα, τα καρδιακά, τα προσωπικά.

δική σου την καρδιά. Γιατί εδώ που τα λέμε ο προφήτης Δαβίδ και ο κάθε προφήτης, Δαβίδ και Άγιος, την ώρα που έγραφε τους ψαλμούς αυτοσχέδια προσευχή έκανε κι αυτός. Γιατί έκανε ας πούμε; Δηλαδή όλη η Παλαιά Διαθήκη θα έπρεπε τότε να έχει μόνο μια προσευχή του τάδε ας πούμε προφήτη; Γιατί γράψαν κι άλλοι άλλα και δεν επαναλάμβαναν μόνο τους παλιούς; Γιατί η ζωή συνεχίζεται και ο καθένας έχει την προσωπική του ιστορία και την προσωπική του σχέση με τον Θεό. Δεν μπορώ να επαναλαμβάνω μόνο τη ζωή των άλλων, ακόμα κι αν αυτοί οι άλλοι είναι Άγιοι. Δεν θα τους επαναλάβω τυπικά. Θα κάνω κι εγώ τη δική μου σχέση με τον Θεό. Θα στηριχτώ στο πνεύμα τους, στο κλίμα τους, θα πάρω από αυτούς. Αλλά θα σου πει ο Θεός, ναι βρε παιδί μου, ο Δαβίδ έτσι είπε τότε, πες μου κι εσύ κάτι δικό σου. Εσύ τι θα μου πεις; Εσύ; «Εσείς τι λέτε για μένα;» είπε ο Χριστός. «Υμείς δε τίνα με λέγετε είναι;»

Τι λέτε για μένα; Οι άλλοι λένε διάφορα για μένα, έχουν μια άποψη για μένα. Εσείς μιλήστε μου κι εσείς. Το θέλει αυτό, νομίζω, ο Χριστός.

Μου λέει, ωραία αυτό, λέω συνέχεια την ευχή. Κάνω τους χαιρετισμούς τουλάχιστον μια φορά τη μέρα. Λέω μια μικρή προσευχή όταν ξυπνάω, πριν κοιμηθώ, πριν φάω, πριν ξεκινήσω και τη δουλειά. Και τις τελευταίες μέρες λέω και κανένα δυο φορές τον 22ο ψαλμό, αυτόν το «Κύριος ποιμαίνει με και ουδέν με υστερήσει». Καμιά φορά λέω και τίποτα από το μυαλό μου.

Σπάνια. Δεν μπορώ να υπολογίσω λοιπόν πόση ώρα. Και τελειώνει, πραγματική προσευχή όμως δεν έχω καταφέρει ακόμα. Ε, ε βέβαια, όταν κανείς καταλάβει την ομορφιά της προσευχής δεν νιώθει ότι την έχει πετύχει, γιατί νιώθει ας πούμε ότι είναι τόσο το μεγαλείο της που πάντα υπάρχει ένα περιθώριο για το καλύτερο. Αλλά όταν το πεις αυτό, τότε έχεις αρχίσει να κάνεις καλή προσευχή. Όταν καταλάβεις ότι δεν κάνεις καλή προσευχή σημαίνει ότι άρχισες και κάνεις κάτι καλό και γνήσιο.

Άλλωστε τι θα πει καλό και τι θα πει κακό; Ξέρω κι εγώ. Ποιος ξέρει, μήπως αυτά που εμείς θεωρούμε ότι κάνουμε κακές προσευχές ο Θεός τις παίρνει και πολύ καλές, και αυτές που νομίζουμε ότι είναι πολύ καλές, όπως νόμιζαν ας πούμε οι Φαρισαίοι, τις πάρει ο Χριστός ότι δεν είναι και πολύ καλές, γιατί έχουν μέσα πολλή αυτοδικαίωση, αυτοπεποίθηση, φαρισαϊσμό, σιγουριά, σκληροκαρδία στους άλλους. Ας πούμε άμα κάνεις προσευχή και καλή, μετά άμα δεις τον αδερφό σου πρέπει να νιώθεις ενότητα μαζί του, ότι δεν σε χωρίζει τίποτα από αυτόν, ότι πριν λίγο μίλαγα στον κοινό μας πατέρα και τώρα εσύ που σε βλέπω εδώ είσαι αδερφός μου, και πριν λίγο αισθάνθηκα ότι μπροστά στον Θεό όλοι είμαστε με κοινά προβλήματα, κοινές αγωνίες και σε αγαπάω, δεν μπορώ να σε βλέπω σαν εχθρό μου. Αν λοιπόν μετά την προσευχή βλέπεις τον αδερφό σου σαν εχθρό σου και σαν αντίζηλο και αντίπαλο και εχθρικό και απειλή για τη ζωή σου, δεν κατάλαβες ότι είσαι με τον κοινό πατέρα που αγκαλιάζει και τους δυο σας,

από τον οποίο προέρχεστε και οι δύο και στον οποίο θα καταλήξετε και οι δύο, και ότι τελικά συμπορεύεστε να πλησιάσετε τον Θεό. Δεν έχετε να χωρίσετε τίποτα. Απ' τον άνθρωπο που τώρα δεν αγαπάς δεν έχεις τίποτα να χωρίσεις, αν το καλώς σκεφτείς. Γιατί και οι δύο, αν δείτε στη ζωή σας, είστε δύο γραμμές που πηγαίνετε προς τον Θεό. Διά του θανάτου θα περάσουμε στην αίσθηση της παρουσίας του Θεού, στην αιώνια ζωή, και μικροπροβλήματα περνάμε στη ζωή αυτή, εσύ αυτά, ο άλλος τα άλλα. Αυτά όλα η προσευχή σε βοηθάει να τα νιώσεις. Άλλος μου λέει, με την τεμπελιά που έχω το πιο συνηθισμένο είναι να πω δυο λόγια δικά μου, και αυτό όχι πάντα και όχι πάνω από ένα πεντάλεπτο.

Εεε... Αμελώ και δεν κάνω αυτά που μπορώ. Άλλος μου λέει, τα βράδια για μία με μιάμιση ώρα μέχρι να κουραστώ κάνω κομποσκοίνι. Ακούω ψαλμούς. Κατά τη διάρκεια της μέρας λέω «Κύριε Ιησού Χριστέ, ελέησέ με», όταν το μυαλό μου δεν είναι απασχολημένο με κάτι άλλο. Ωραία.

Άλλος μου λέει, κάνω τους χαιρετισμούς και μετά αυτοσχέδια, 15-20 λεπτά σύνολο αυτά, και λέω και την ευχή. Τα λέω λίγο γρήγορα να προλάβω πάλι και μετά θα σας πω κανένα σχόλιο αν θέλετε, αλλά να προλάβω τα μηνύματα. Συνήθως, άλλος μου είπε, κάνω τους χαιρετισμούς και λίγο κομποσκοίνι. Όταν είμαι πολύ κουρασμένη κάνω απλώς λίγο κομποσκοίνι και λέω αυτοσχέδια πράγματα μέχρι να με πάρει ο ύπνος. Άλλος μου λέει, προσεύχομαι κάθε μέρα, συνήθως αυτοσχέδια, και πίνω κάθε πρωί αγιασμό. Κάνει και προσευχή, η ψυχή του ας πούμε νιώθει τον Θεό και το σώμα του νιώθει αυτή την αίσθηση του αγιασμένου νερού που κατεβαίνει μέσα στο κορμί σου και ικανοποιεί και τη σωματική σου ανάγκη να νιώσεις ας πούμε κάτι υλικό. Δεν είναι κακό, πολλοί το συνηθίζουν να πίνουν αγιασμό, τρώνε λίγο αντίδωρο πρωί που είναι ευλογημένο από την προσευχή που κάναμε στην εκκλησία.

Καλά είναι. Δεν είναι αναγκαίο και υποχρεωτικό για όλους, έτσι; Μην αρχίσεις τώρα και αγχώνεσαι, και πού θα βρω αγιασμό, και τρέχετε και ζητάτε αντίδωρα. Ο καθένας έχει την πορεία του, εντάξει; Θα κάνεις αυτό ή άλλοι κάνουν για ένα διάστημα της ζωής τους κάποια πράγματα, μετά αλλάζουν, αλλάζουν κάτι άλλο. Ποικιλία.

Μου λέει: το πρωί κάνω την προσευχή την πρωινή. Μετά στον δρόμο κάνω τους χαιρετισμούς. Το απόγευμα κάνω 100 κόμπους στο κομποσκοίνι. Κάνω, λέει, 20 εδαφιαίες μετάνοιες και λέω πολλά τροπάρια των Αγίων. Μ' αρέσουν, λέει, του Αγίου Αρσενίου του Καππαδόκη, του Αγίου Νεκταρίου, Εφραίμ, Νικολάου Πλανά, Μαρίνας, Λουκά του Ιατρού. Όλοι αυτοί οι Άγιοι, έτσι εννοείται, Αγίου Ραφαήλ, Νικολάου, Ειρήνης, Σάββα του Νέου, Αγίας Ματρώνης Ρωσίδος, Ιωάννου του Ρώσου.

Βράδυ, λέει, κάνω το απόδειπνο και μετά προσευχή δικιά μου στον Κύριο, στην Παναγία, στον Άγιο Γεράσιμο, στην Αγία Αναστασία τη Φαρμακολύτρια. Θεονά, Νικόλαο, Παρασκευή, Κυριακή, Σπυρίδωνα, Όσιο Δαβίδ. Ουχ, έχει εδώ πέρα ένα σωρό Αγίους που επικαλείται. Μπράβο. Κακό δεν είναι να πιάνεις επαφή με πολλούς Αγίους, να έχεις πολλούς προσευχητές να προσεύχονται για σένα. Ένας μου λέει: σε τακτική βάση προσπαθώ να κάνω τους χαιρετισμούς και ένα μέρος από το απόδειπνο και δικά μου. Λέω και τον ψαλμό το «Κύριος ποιμαίνει με». Δηλαδή όλα αυτά, λέει, γύρω στο μισάωρο νομίζω. Αλλά υπάρχουν και μέρες που την αμελώ την προσευχή γιατί πέφτω αργά, και κάποιες μέρες όταν είμαι στον δρόμο κάνω και λίγο κομποσκοίνι. Αυτά τα ολίγα. Καλά είναι και τα ολίγα, αρκετά για να ζήσεις και να σωθείς. Άλλος μου λέει: κάνω μια μισή περίπου ώρα. Επίσης, όση ώρα κάνω να επιστρέψω στο σπίτι λέω την ευχή, περίπου μια ώρα είναι αυτό. Και επίσης λέω κάποια απολυτίκια που ξέρω απ' έξω.

Είναι αυτό, να αρχίσεις τα απολυτίκιά σου να λες. Περνάει ωραία η ώρα γιατί επικαλείσαι τον κάθε Άγιο εκεί πέρα και λες διάφορα λογάκια. Άλλος λέει: κάθε πρωί τρεις φορές το Πάτερ ημών. Μετά λέει πάλι άλλος: Εις το όνομα του Πατρός, Βασιλεύ Ουράνιε, Παναγία Τριάς, Πάτερ ημών. Λοιπόν, τρεις φορές το απολυτίκιο του Αγίου Φανουρίου, γιατί ξέρω γιατί το λέει αυτό: γιατί θέλει να βρει θέση στο αυτοκίνητο, που μένει σε περιοχή που δεν έχει θέση πάρκινγκ. Μαρτύριο να βρεις θέση. Κάνε προσευχή, παρακαλάς τον Θεό που είναι ο προνοητής της ζωής σου και ζητάς μια βοήθεια. Ναι, με πήρε τηλέφωνο μια κυρία μια φορά επειδή το είχα πει και εντυπωσιάστηκε που το έλεγε. Και την ώρα που το έλεγε σε μια πολύ δύσκολη περιοχή στην Αθήνα, σε μια εφορία πήγαινε.

Οδό Μεσογείων. Την ώρα που το έλεγε τρίτη φορά, λέει, βγήκε από το πουθενά ένα αυτοκίνητο που είχε παρκάρει, φεύγει και της αδειάζει ακριβώς μπροστά της μια θέση. Εντάξει, θα μου πεις εσύ, είναι σύμπτωση. Πάντως ήταν η τρίτη φορά που είχε πει το απολυτίκιο του Αγίου Φανουρίου και βρήκε θέση. Το χάρηκε και χάρηκα κι εγώ. Λοιπόν, το «Θεοτόκε Παρθένε», λέει, 15 λεπτά λέει την ευχή πηγαίνοντας στη δουλειά μέσα από το κράνος. Πάει με μηχανάκι και μέσα από το κράνος λέει την ευχή. Αλλά αυτό βοηθάει το μυαλό να βγει έξω από το κράνος και να φτάσει στον Θεό, ε! Φοράς το κράνος, αλλά το μυαλό μπαίνει μέσα στο κρανίο σου, δηλαδή δεν γυρίζει εκεί, αλλά μετά εκτοξεύεται και πλησιάζει τον Θεό. Και την καρδιά παρασύρει και πάει στον Θεό. Και 15 λεπτά, λέει, όταν επιστρέφω το βράδυ για διάφορα άτομα, ζωντανούς και πεθαμένους, μου λέει. Και για μένα.

Μου λέει: και κάνω και πολλές αμαρτίες. Δηλαδή, μου λέει, κάνω προσευχή, κάνω και αμαρτίες. Ε, αυτός είναι ο ορισμός του ανθρώπου. Είναι το ον, το πλάσμα που προσεύχεται και αμαρτάνει. Αυτά τα δύο κάνουμε και ελπίζουμε στην αγάπη του Θεού. Κάποιος άλλος μου λέει: κάνω χαιρετισμούς, το απόδειπνο, ένα απόστολο από την Καινή Διαθήκη, το ψαλτήρι. Μου αρέσουν διάφοροι ψαλμοί, 22, 6, 118. Αυτά, αλλά δεν ξέρω πόση ώρα μου παίρνουν. Εντάξει, δεν πειράζει. Άλλος: τελειώνω χαιρετισμούς, κάθε μέρα αυτοσχέδια. Κάνω κομποσκοίνι όποτε μου έρθει, λέει, στη μέρα. Δεν έχω πρόγραμμα. Ευχή και νοερά. Οποτεδήποτε κι αν ξυπνήσω αργά το βράδυ, κάνω και το μεσονυκτικό. Ωραίο και αυτό. Όταν ξυπνάς το βράδυ, πες δύο λόγια: Θεέ μου, Χριστέ μου, Ιησού μου, σε ευχαριστώ.

Υπάρχω και κοιμάμαι, σε ευχαριστώ που με αγαπάς, σε ευχαριστώ που θα ξανακοιμηθώ. Καλή νύχτα. Δεν σου είπα να πεις κανένα... να γράψεις έκθεση. Άλλος μου λέει: κάνω τους χαιρετισμούς, διαβάζω Αγία Γραφή, κάποιο χριστιανικό βιβλίο, κάνω κομποσκοίνι, απόδειπνο, αυτοσχέδια λόγια. Παλιότερα έκανα παράκληση και τώρα, μου λέει, και αμαρτίες κι αυτός. Σύνολο, λέει, μπορεί και τέσσερις ώρες. Δεν είναι ούτε νεωκόρος ούτε γιος ιερέα ή κόρη ιερέα, τέλος πάντων, ούτε καν ιερέας. Ένας άνθρωπος που δουλεύει σε μια δημόσια υπηρεσία και σε ένα γραφείο είναι και μπορεί και προσεύχεται για τέσσερις ώρες τη μέρα. Όχι συνεχόμενες, τα μαζεύουμε έτσι. Ο

Μου πες να τους λέει πόσες θερμίδες πήρες σήμερα και λες, ας πούμε, πήρα 1700 θερμίδες, ενώ κάθισες και τις έφαγες με τη μία, το πρωινό, το μεσημεριανό, αλλά οι θερμίδες μπήκαν όλες μέσα. Καλό είναι αυτό;

Ένας μου λέει: «Κάνω απόδειπνο 3-4 φορές τη βδομάδα». Όχι κάθε μέρα, αλλά κάνει 3-4 φορές. Μερικοί δεν κάνουν καθόλου επειδή δεν μπορούν να κάνουν πολύ. Όχι, μην κάνεις πολύ, αλλά μην τα αφήνεις κιόλας επειδή δεν μπορείς πολύ. «Αφού», λέει, «δεν μπορώ κάθε μέρα να κάνω το απόδειπνο, δεν το κάνω ποτέ». Όχι, παιδάκι μου, κάν' το μια φορά τη βδομάδα. Το θεωρείς λίγο; Κάν' το δύο. Θες να κάνεις και λίγο ακόμα; Δεν θέλεις; Μην κάνεις. Όσο μπορείς, όσο αντέχεις, αν θες να αγωνιστείς πιο πολύ. Αλλά όχι να προσεύχεσαι και μετά να κλωτσάς μέσα σου και να λες «δεν θέλω, με το ζόρι». Δεν θέλει καταπίεση. Το τόνιζε πολύ αυτό και ο πατήρ Πορφύριος. Δεν θέλει ο Θεός αγγαρεία. Άλλος μου λέει: «Κάνω αυτοσχέδια κυρίως». Και αυτό έχει καθημερινά. Τίποτα από όλα τα άλλα, με δικά του λόγια. Μάλιστα. Άλλος μου λέει: «Αυτοσχέδια, λίγο το βράδυ, ούτε πέντε λεπτά, κι αν». Εντάξει, αγαπητέ μου, εσύ θες λίγο πιο πολύ να πάρεις μπρος, γιατί...

Αυτά, τελείωσαν τα μηνύματα. Ήταν και άλλα που ήρθαν, δεν μπορούσα να τα διαβάσω κιόλας. Ήρθαν και διάφορα άλλα email που μου λέγανε για αυτό το θέμα. Εντάξει, κάνουμε ό,τι μπορούμε. Όλα αυτά γιατί τα είπαμε τώρα; Να παρηγορηθούμε, να δούμε ότι δεν είμαστε μόνοι, να δεις ότι αυτή την ουράνια τράπεζα της προσευχής, στην οποία όλοι καταθέτουν κάτι, υπάρχει υλικό και για σένα.

Μπορεί να πάρεις και από τις καταθέσεις των άλλων να σου δώσει ο Θεός. Έχουν προσευχηθεί πολύ και για σένα και για μένα και για τον κόσμο τον υπόλοιπο. Άρα μπορούμε να ελπίζουμε ότι ο κόσμος μας πάει καλά. Δεν το λέω έτσι μίζερα και συμβιβαστικά και έτσι, δεν το λέω πολύ πολύ ενθουσιασμένα. Δεν ξέρω το συμπέρασμα και το αποτέλεσμα της πορείας του καθενός, αλλά δεν μπορώ να απογοητευτώ.

Γιατί όταν εγώ έστειλα αυτό το ερώτημα στους γνωστούς και φίλους μου, μου Βασίλη Χατζηνικολάου, που και σήμερα σε ευχαριστώ που παρακολουθείς και βοηθάς με τη μουσική σου αλλά και με την προσευχή σου, επηρεασμένος κι εσύ από το όλο κλίμα, σε ευχαριστώ. Όταν έστειλα λοιπόν αυτό το μήνυμα, ερώτηση σε φίλους και γνωστούς και πνευματικά παιδιά βασικά, ρωτώντας τους πόση ώρα κάνεις προσευχή και τι λες περίπου στην προσευχή σου, απλώς για να ξέρω και όχι για να βάλω σε καλούπι τίποτα, έτσι, ούτε για σχολαστικισμό, έτσι, να τα δω σχολαστικά τι και πώς, τίποτα, δεν κρίνω, απλώς σας ρωτάω. Δεν περίμενα, σου λέω αλήθεια, ότι δεν περίμενα άνθρωποι που δουλεύουν σε διάφορες καθημερινές εργασίες, που έχουν μέριμνες, κόπο, παιδιά, τρεχάματα, δεν μπορώ να σου πω τώρα λεπτομέρειες γιατί θα φωτογραφίζω τα πρόσωπα, ότι κάνουν τόση πολλή προσευχή.

Πίστεψέ με, ούτε εγώ πολλές φορές κάνω προσευχή που θα περίμενε κανείς επειδή είναι κάποιος ιερέας ότι θα κάνει πιο πολύ από όλους. Στο λέω, όχι με καύχηση, αλλά στο λέω τουλάχιστον ειλικρινά, ότι με δυνάμωσες με αυτά που μου είπες. Με έκανες να θαυμάσω, να ζηλέψω, να χαρώ για την επιτυχία σου, να νιώσω παρηγοριά, διότι λόγω της ενότητας που έχουμε μεταξύ μας, επειδή είμαστε όλοι αδέρφια, η δική σου προσευχή θα βοηθήσει τη δική μου φτωχή ψυχή και θα με βοηθήσεις και εμένα να ανέβω και θα με κρατήσεις και εσύ στα δικά σου φτερά να μ' ανεβάζεις και εμένα κοντά στον Θεό. Και λέω, δόξα τω Θεώ, υπάρχουν άνθρωποι που εκπέμπουν κύματα αγάπης, κύματα συμπαράστασης, που υψώνουν ένα τείχος ασφάλειας. Αυτό που λέει «[παράθεση ευχής για την προστασία από τους αγγέλους· η ακριβής διατύπωση είναι δυσδιάκριτη]». Αυτό κάνουν μερικοί άνθρωποι, γίνονται σαν άγγελοι που γίνονται ένα τείχος,

προστατεύουν, παρηγορούν τον πονεμένο κόσμο με την αγάπη τους, με τα δάκρυά τους που ταξιδεύουν και βρίσκουν τον κάθε πονεμένο. Ωραίο πράγμα αυτό. Λοιπόν, πώς ξεκινήσαμε; Τέλος η γκρίνια, τέλος τα παράπονα, τέλος οι καταθέσεις σε αυτή την τράπεζα της αγανάκτησης, της βαρυγκόμιας κλπ., και θα επενδύουμε στην προσευχή. Η ενέργεια της ψυχής μας, η δύναμη της ψυχής μας να γίνεται προσευχή, να μη γίνεται νευρικότητα, θυμός κλπ. Γιατί όλα τα άλλα χάνονται. Όλα τα άλλα γίνονται εις βάρος μας, μας καταστρέφουν. Ενώ η προσευχή ωφελεί πάρα πολύ και εμένα και σένα και τους υπόλοιπους.

Βοήθα με την προσευχή σου το παιδί σου, τους δικούς σου, τη γυναίκα σου, τον άντρα σου, τους ζωντανούς και αυτούς που έφυγαν. Είναι πολύ ωραίο. Και για να δεις ότι δεν είμαι θεωρητικός, σου διάβασα τι μου είπαν άνθρωποι πρακτικά από ένα κινητό, από μηνύματα που τώρα τα έσβησα, γιατί είχε γεμίσει το κινητό με αυτές τις απαντήσεις. Αλλά δεν τα έσβησε ο Θεός, γιατί αυτοί προσεύχονται. Και γράφονται όλα αυτά τα λόγια, όλη αυτή η αναστεναγμή του πόνου, της θλίψης, αλλά και της αγάπης και του έρωτα και της ευγνωμοσύνης και της δοξολογίας. Όλα γράφονται. Καλή συνέχεια, καλή δύναμη. Σκούπισε τα δάκρυα της καρδιάς σου αν πονάς και κάνε τα δάκρυά σου προσευχή, και όλα καλά θα πάνε. Είμαι σίγουρος, μου το είπε ο Θεός στην προσευχή.

Κι εσύ, και θα σου το πει. Άντε, θα τα πούμε, καλή δύναμη. Γεια.