Μετάνιωσα που παντρεύτηκα Β΄

Ἡ ἀγγλικὴ μεταγραφὴ εἶναι αὐτόματη μετάφραση τῆς πρωτότυπης ἑλληνικῆς διάλεξης. Ἐνδέχεται νὰ περιέχει σφάλματα· ἡ πρωτότυπη ἑλληνικὴ ἠχητικὴ ἐγγραφὴ εἶναι ἡ ἔγκυρη πηγή. Ὁρισμένα ἀποσπάσματα παραλείπονται βάσει ἐκδοτικῆς πολιτικῆς.

Το αγγλικό κείμενο είναι η τελική προετοιμασμένη μετάφραση. Παραλείπονται μουσικά και επιλεγμένα δυσδιάκριτα τμήματα. Διατίθεται αγγλική ψηφιακή αφήγηση με συνθετική φωνή.

Λήψη τελικού αγγλικού κειμένου (TXT)

Dear friend, dear friends, here we are for another hour of Unseen Passages, another hour of your life that we will spend together. It is an honor that you let me keep you company again. I think about the responsibility, about how serious this moment is. I can see that you take what I say seriously. You weigh it, see your own life reflected in it, work through it, and let it guide your choices. So I ask God to open my nous, my spiritual mind, to enlighten my heart and fill my lips with the Spirit. “I shall open my mouth, and it

shall be filled with the Spirit.” I open my mouth and it is filled. That is what the words mean: filled with the Holy Spirit, with breath, strength, grace, eagerness, and illumination. Then someone can say the words you need to hear at this moment, words that make you think, that edify you, and help you find a little light in the darkness you are living through, in the tunnel you are passing through.

The person speaking to you has darkness of his own. We both kneel—you and I—and together we ask God: “Lord, enlighten our darkness. Shine upon the darkness in our hearts and in our nous, our spiritual minds, and help us understand Your abundant, pure, and clear truth.” God has no difficulty with this; we do. Now, Vasilis Hatzinikolaou is here with us, the musician and sound engineer for the program. Vasilis, welcome back. Thank you for your company and your help. I receive many emails and messages about you, as you do at your personal email address, from people who enjoy our time together and the music you bring to the program. You deserve the congratulations you receive for your many CDs as well.

The program’s email address is Atheata Perasmata at Yahoo dot gr. I receive your letters, messages, gifts, good wishes, observations, and corrections, and I think them over. I read the letters you send, whether you are monks or nuns, married or single, young children or older people. I reflect on them and try to draw on them in what I say. Perhaps I can give you a small hint toward an answer. You will find the answer within yourself, not in something I say on a program. God will enlighten you about your own situation, personally. The same answer does not fit everyone. But what I have to say

is this—and you will see what I mean:

My dear friend, don’t you use your head sometimes? That is what I want to ask you. Can’t you see certain things right in front of you, plain as day? You walk straight into life’s traps, though they are hardly traps when you can see so clearly the mistake you are about to make and go ahead anyway. Don’t you understand? Let me explain what I mean. You tell me you are getting to know a young woman. You are unfailingly polite to her, willing to help, easy to work with, full of kindness. You give her gifts and do things for her. You drive her here and there, pick her up from work, and take her home. Yet she never treats you with kindness or warmth. She never has a kind word for you.

You tell me that when you are talking to her on the phone, she abruptly hangs up. She does not know how to say, “I can’t talk right now.” She simply cuts you off in the middle of a conversation. And still you do everything she wants. When it rains, you pick her up so her shoes won’t get wet. When she is cold, you collect her from the bus stop. When she feels hot, you take her somewhere for a holiday. Whatever she asks of you, what do you do? And what do you get in return? Contempt, a hard heart, insults, abuse, and belittling. If I were in your place, I would make the sign of the Cross and thank God for showing me, before I married, such clear signs that this person is not right for me.

You tell me, “I’m sensitive. I want to hear a kind word. People close to me have never spoken kindly to me, and I hoped the woman I love, the woman I would spend my life with, would say something kind.” You are right to want that. Everyone does. But you need to keep your eyes open. And you do see what is happening. She hangs up on you and insults you. She says, “With ideas like yours, just leave me alone.” Or, “I’m bored now,” and hangs up. And there is much more. Yet you keep going back, pleading with her, again and again. I could understand trying two or three more times, thinking, “Perhaps I got it wrong. Let me try again.” But how many times? Two or three. You have been with someone like this for years, and you have not even married,

nor have you parted ways. You move neither forward nor back. You seem to be dragging yourself through this relationship. Time passes, the years go by, and somehow you grow attached to a person who does not suit you. You are heading toward something that already looks as though it will end in disaster. This relationship does not help you flourish. It does not enrich you, bring you joy, or strengthen you. So why do you continue? You

might ask me, “Why are you getting so upset?” I do get upset, because as a priest I feel the weight of hearing people say, “Tell me what to do. You tell me what I should…” But you are right: why should I get upset? In the end, whatever happens to you is what you deserve. You are the one directing your life. Do not blame God, or priests, or saints, or anyone else. You are making these destructive choices yourself—unless you are someone with a tendency to harm yourself.

Perhaps you see that something hurts you, yet you go toward it and even find something you like in the pain. You decide to keep struggling there. Well, tell me: if you believe that is your fate, your life, the path you are meant to follow, then live it. But looking at it from a distance, I wonder how you still have not understood what is happening.

You cling in an unhealthy way to a situation that is draining every last bit of your strength and vitality. You are withering. This reminds me of a subject we discussed once: whether you had come to regret getting married,

or regretted the path you chose—whether marriage, dedicating your life to God, a profession, monastic life, or anything else. I take this small example as a chance to tell you: be very, very careful when you set out on a path. Life truly is a mystery. You do not know what tomorrow will bring or what your life will be like in five years. I understand that. If you tell me things began well and problems appeared later, I respect that. I understand it.

It can happen to anyone. But if you tell me, “I have had problems from the very beginning, and still I insist on punishing myself, suffering, and hurting,” then I will say, “You are bringing this on yourself.” You keep choosing it. Could it be that deep down you want it? Are you trying to atone for something? Do you believe you deserve punishment and want to receive it over and over? If so, go on. Of course, may your marriage be blessed; may your relationship be blessed. But do not ask me to find some hidden cause for a situation you are helping to create. You understand what is happening. You can see that something is wrong.

The same thing can happen on any path. Some people see a couple who so clearly do not suit each other and ask, “How did the two of you get married? Couldn’t you see?” And the answer is, “We could see, but we kept going, hoping something might change.” This calls for great care. Parents bear a great responsibility when they do not listen to their child’s heart and what their child truly wants. What does your child want? Is it what you want? Does your son want to marry the woman you have chosen? Do you care to find out? Do you care whether your child is happy in reality, rather than only in your imagination?

A parent says, “I brought them together. I made a good match. They are a wonderful couple.” Before the young people have even met, the boy’s or girl’s mother goes up to the other parent and says, “How are you, my fellow in-law?” “What do you mean, in-law? The children haven’t even met!” “Oh, but I’ve planned it all beautifully.” You have planned it beautifully in your own mind. You can already see the grandchildren. But do the young people love each other? Do they suit each other? Is this what they want? We press and push until the other person is faced with a decision already made: “This is happening. That’s settled.” A mother once told me, “But we found a doctor! You don’t find a doctor easily.” I said, “You mean a doctor to examine you?” “No, for my daughter. She is going to marry a doctor. That’s a great thing.” Yes, but is finding a doctor enough? Your daughter is not looking for a doctor to treat her. She is looking for the person she can share a life with, the person she can wake up beside each morning and feel glad to see.

What does it mean to be well suited to someone? It means spending time with someone and feeling the hours pass without even noticing the clock. It is five in the afternoon, and the next time I look, it is half past ten. I think, “How did five and a half hours go by? It felt like a minute.” In those hours we talked happily, misunderstood each other, even argued, and still we were right for each other. Being well suited does not mean we always agree or never argue. It means that beneath it all, something makes me want to be with you. Even when we argue, we find tenderness with each other, and the argument can bring us closer. That is a great thing!

Being well suited: the chemistry and harmony between two people. It does not mean thinking alike or holding identical opinions. We may disagree, but there is something in the way we are together that binds us. We enjoy each other’s company. I even want to argue with you. That is what it means to be with someone who suits you: to find a person with whom I can disagree, make peace, and still feel at home. We find our way back to each other afterward. Our arguments do not make us say, “The glass is slowly cracking.” Instead, we can say, “We have been through so much together. We argued, made up, and loved each other, and it all brought us closer.” Other couples argue and then feel a coldness that lasts for days. They argue and feel a distance,

an estrangement. A woman left me a message on my answering machine at home. “Please pray for us,” she said. “My husband and I live together, but we are strangers to each other.” That is what I mean when I say two people are not well suited. You have shared so much with someone. You have had children together, eaten, slept, embraced, worked, and traveled together. You have lived through it all, and yet you feel like strangers.

When you are starting out, open your eyes. And at some point close them too and pray. Close your eyes and ask yourself: What do I want? What am I looking for? Whom do I want? What do I like about this person, and why? Picture yourself with them years from now. Will we be happy together? I do not mean tomorrow. What about three years from now, or five, ten, twenty? Will we make peace after disagreements, or will we keep fighting and hurting each other? I say again: if you marry and things are good at first, but these troubles arise later, you bear them. But if you see them before you even begin, the

same care is needed for a young woman or man setting out to dedicate their life to God and choosing the monastic path: monasticism, a monastery, the Holy Mountain, somewhere abroad or in Greece, anywhere. Let me tell you why I say this. I have a stack of letters signed with people’s names, though I would never reveal them. I speak of them anonymously. What they describe can make you rub your eyes and tear your hair out, wondering, “Why did all this happen? How did it come to this?” But I also want to ask: “My dear child, Father, sister, nun, monk, did you not see these things when you began? Were there no signs? Why did you go there? Did you go for the sake of particular people?” You speak of injustice, insults, being looked down on, selfishness, favoritism, the worship of personalities, and all sorts of things.

Yet these things did not suddenly spring up one day. You could see them, but you were not thinking them through with your reason as well. You need both reason and heart. Reason alone can leave you so frightened and overwhelmed that you never take a step forward. But the heart alone can make everything look beautiful and ideal. You have to think things through too.

You went there because of one person, and when that person left, whether they died, moved away, or had to leave for some other reason, you became ill. So how do you decide where to give your life? What is your life worth? What are you? Are you nothing? Why sacrifice yourself for particular people? Is it for them that you live? Did you go there for this person or that one? You go there for God.

And you must respect what God made with such care, what He protects and loves in such a personal way. What do I mean? Yourself. Respect yourself.

Do not hand yourself over just anywhere, in any way, because you are caught up in enthusiasm. And now you are picking up the pieces, and now gathering the wreckage, and now bearing it with patient endurance. Life becomes an uphill struggle, and you endure, endure, weep, and fall ill. Then come the pills, all kinds of pills: whether for an ulcer brought on by pain and sorrow, which aggravate it, for other serious conditions, or psychiatric medicines, which began there too. These are mistakes we pay for. At least let us learn from these mistakes, at least grow up and take the lesson to heart. And if you have learned your lesson, humble yourself.

Make peace with it. Accept it. If something cannot be changed, accept it. What can you do if you are now seventy-five? Can you begin your whole life again from nothing? You accept where you are and try to make this hard part of your life beautiful. Plant a few flowers in it; put out a few pots to bring variety, color, beauty, and fragrance. At seventy-five you may not be able to change your life completely. But if you are twenty-five, thirty, or forty, your life can change. It is in your hands to change it. You can say, “I tried, I made mistakes, I learned, and now, even if it is late, I will do what I can to change.” Some things can change; some cannot. So what do we ask of God? Illumination, so we can discern which path to take. Should I go on as I am, with patient endurance, or change what can be changed and live a better life for as long as I have? I may die tomorrow, but I need not spend the time until then wasting away with sorrow and falling ill. What kind of life is that?

If I die tomorrow, must I spend the time until then worn down by sorrow? Joy is worth seeking and wanting. We should find joy in what we do with our lives rather than live in suffering. And behind the walls of homes, monasteries, factories, and offices—I mean every kind of place; I am speaking generally—there is so much hidden pain. Very few know about it. Sometimes only God knows, and even people who ought to listen and receive that pain do not know. Someone asks, “How can I tell the very people I need to speak to? They will not let me say what I truly feel. When I do speak, they reject me. When I tell them what I feel,”

“I am insulted, and their words come at me again like arrows piercing my soul. No one ever admits that I am right, though I can see that I am.” It is like young people saying, “You cannot convince me I am an elephant. I am not an elephant.” Yet someone insists, “Yes, you are.” Then at last you find even one person who says, “You are right. You are not the one who has lost your mind. Something is wrong here, but it is not with you. The fault lies with the person facing you.” We need to acknowledge that. Humility does not mean saying, “I am the one who has lost my mind.” Humility means saying, “I know I have not, but out of love I will bear this.” That is different. That is a healthy response, and it takes strength and endurance. It helps a person carry on. You can say, “I am not the elephant everyone is trying to convince me I am. But for the sake of patient endurance, I will go on.”

“For the sake of love, I will keep silent.” Yes. But do not drive me out of my mind by insisting everything is my fault and expecting me to accept it, when I can plainly see the injustice before me.

We use words blessed and made holy by the experience of our Saints. They honored those words: obedience, setting aside your own will, sacrificing yourself for another. The Saints spoke from their own holy experience. They first lived these things themselves. They struggled, suffered, and were wounded, until their souls and lives grew gentle; only then did they speak of them to us. We take those same words and use them as clubs, knives, and saws against other people. We say, “Be obedient,” or a husband says, “Do what I tell you. Do what I tell you and obey.” Such words should come from someone who has undergone these trials, suffered himself, and can understand the other person.

What does it mean to tell someone, “Do as I say and set aside your own will”? These are difficult, delicate, serious matters. Many souls live through torment and anguish. I remind you again—Vasilis, you are looking at me in surprise. Though perhaps you are not so surprised, because you know many such stories yourself. But I tell you, the pile of letters beside me, which I gradually burn and throw away so no one will ever find and read them, could one day have become an anonymous book about people’s suffering. It would show how someone can be hurt in places where they should have been able to flourish, grow rich in spirit, rejoice, be happy, and leap for joy,

even jump up and down. That is why you marry, why you become a monastic, why you give your life to a path: to know the joy I have just described. Yet for some, these paths become destructive. So I pray to God above all. I am not asking anyone else, because I cannot take responsibility for everyone or help everyone. No one needs me to save their life, and no one has asked me to. I pray to God and say, “Lord, give us all light to make sound decisions, so that we do not look back and say we took the wrong path in life.” Yes, change your life where you can. But where you cannot, how can you change it? What would you leave behind? Your wife, your husband, your children, your monastery, the work to which you have given your life, your years of study? How

could you leave all that? So ask questions and learn. Do not rush. Think it through before you commit. Try it out first.

They have only just met, and their parents want them engaged in two months. If you truly suit each other and both feel it, you could become engaged in two days. But suppose you say, “We do not feel that way,” or one of you says, “I do not feel right about this.” “No, no, you cannot get engaged like that in two months and be married in six.” Fine—and divorced two years later. “No, you must not divorce. Do not say anything. Bear it with patient endurance.” But the young woman has fallen ill, or the young man is beside himself, his mind so badly shaken. He cannot go to work. He has no peace. His blood pressure has risen, though he never had a problem before. His stomach hurts. He has headaches and migraines. That is why I say: think it through. Do not rush into anything you are about to do with your life. A young woman abroad wrote me an email asking, “How will I know whether we suit each other?” You are asking me how you will know? What can I tell you?

You will know. You will feel it: the respect he shows you, the freedom to speak openly with him without fear, the joy your soul feels beside him. I do not just mean wanting to touch or kiss him. You can easily feel that for many people; that desire awakens readily. What matters is that you want

the quality of his character, his way of living, the kind of person he is as a whole. Look for that. Can I tell you what you feel? I do not know. You will have to see for yourself. To me you might look unsuited, while the two of you are wonderfully happy. May you be blessed and have a long life together. You might also look suited to me, in my eyes, and find that you cannot get along. You might say, “Father, I cannot do this, even if you think we are very well suited.” Do you understand? There is no single rule by which we must all measure ourselves to find our path. Each person is a wonder, a unique person. Each has their own path, their own journey, and that is where they flourish.

Once, after a talk, someone said to me, “I like what you’re saying, but is your own situation proper? Is it right for you to be a priest living in the world when you should be in a monastery?” I told him, “You’re right, but that isn’t the only thing in my life that falls outside the usual rules. There are many others. Saint Nektarios of Aegina also lived in the world. He did not enter a monastery as a little boy and stay there forever. He spent many years in Athens, living on his own. Many others have done the same. Some have failed, and some have done well.” I did not say the rest to him, because I did not want to upset him: “Why are you so concerned with what I do, and why should I be concerned with what you do?” What matters is that neither of us looks to the other for approval. What matters is that my soul and my God approve, that deep within me I hear

that approval. And what is approval? It is like a hymn, a song that lifts you up and lets you hear the melody of happiness. I want to hear a joyful melody within me saying, “The life I’m living is beautiful.” Then I sing and whistle and rejoice. I’m happy. You may look at me and say, “But you don’t live within the walls of a monastery! You’re an archimandrite living outside one!” That’s all right, my friend. Why should you decide how I live, or I how you live? I remember a couple: the husband had seven degrees, and he married a woman who had only finished elementary school. Everyone looked at him and said, “Surely he should have married someone with his level of education.” Yet those two were wonderfully happy. He had his doctorates and degrees; she knew how to cook, care for their home, raise their children, and love her husband. She gave him honor, respect,

kindness, and joy. People saw it when the couple invited guests to their home to celebrate their first wedding anniversary. They were radiant with happiness. Someone went up to the husband and said, “Now I understand why you married her. You two really are happy together.” He replied, “What did you think? That I was a fool? That I married her without knowing what I was doing? You say we’re not suited to each other, but what matters is how we feel. I listened to my heart when I chose her, not to what everyone else said. They kept telling me, ‘You deserve someone at your level, an educated woman with at least one degree. You have so many, and she only finished elementary school.’” Happiness has nothing to do with that. We measure happiness within ourselves. Remember that. You will hear its melody in your own heart.

Others may applaud you and say, “Congratulations! What a wonderful wedding!” But the young woman may be saying to herself, “My heart knows the truth. What could I do? It all happened because I felt pressured—by money, by my feelings, by a pregnancy, by the rush to decide, by all sorts of things. This wasn’t what I wanted.” How can that marriage be happy? How can it?

Am I tiring you out, Vasilis? Thank you so much. Your music helps me give this medicine gently. Today what we’re offering sounds like syrup, though it is strong medicine for painful conditions. You make it sweeter. Thank you, Vasilis Hatzinikolaou. And thank you all for the messages and emails you send. I know you have a great deal to say about your lives. All right, look ahead now. What will you do from here? There is little point in only recounting what happened, crying, and wanting more people to tell you that you’re right. I’ll gladly tell you when you are. You deserve to hear it. But once you’ve heard it, what comes next? Let’s say you’re right that your wife is difficult. All right. What shall we do now? Shall the two of us go and cut off her head so you can feel better?

I agree that you’re in the right. But can you live your life on that alone? Is it enough for me to tell you so? Life goes on. Your marriage and your relationships must go on, too. You have to go to your wife and say, “We need to find a way to live together.”

“Someone has heard me and agreed with me, but I still have to go on living with you and loving you.” You cannot go through life holding up your claim to being right and saying, “I’m right, so get out of my way.” Even when you are right, you may have to give up your claim. Of course, it means a great deal to hear someone acknowledge that you’re right. It is a great comfort. You think, “I’m enduring this and struggling, but at least someone understands.” A man told me, “I met an elder on the Holy Mountain. He wept with me and said, ‘My child, how have you endured so many years with such a difficult family? Well done. You’re a hero.’ I went home with renewed courage to keep trying. At least one person understood me and told me I wasn’t an elephant.” That is the image I used earlier. Everyone was trying to make me think I was crazy because they didn’t know the whole truth. They didn’t understand.

“But I won’t use what that elder on the Holy Mountain told me to hurt my wife,” the man said. Some people do exactly that. They ask, “Tell me I’m right. Admit it.” Then they go home and say, “I was told I’m right! Even an elder on the Holy Mountain agreed with me. When I told him what I’ve suffered with you, he said, ‘You have a wife like that? There’s something wrong with her!’” Is that what you want—to be told you’re right so you can wound your wife? Or should I tell you, my dear friend, that you’re right so you can go and say to your husband, “There, take that!” What have you gained? Let me tell you a secret: you’ve lost the right you had. The moment you use it to stab someone in the heart, you’ve lost it.

When someone waves the fact that he is right like a flag and uses it as an argument and a sword, in the end Christ says to him, “You claimed what was yours and took it for yourself. What can I give you now? How can life vindicate you when you go demanding your due yourself?” Let things be. It is enough to know within yourself that you are all right, that you are a decent person and this is not your fault. Endure patiently. And what can we do? Do what you can to make it work with the person beside you now. Society would not speak of it, for instance...

Society used to be harsh in its judgments. Relatives had a powerful say; their interference and their opinions could stand like a wall in front of you. So many women chose to suffer in silence. Silence, always silence. What happened to them? Many became saints. Others lost their minds, some took their own lives, and others became ill. What stays with me is what I said first: many became saints. Seek that holiness. When a bomb goes off, it does not affect everyone nearby in the same way. One person is killed, another is slightly wounded, a house farther away merely shakes, and someone else notices nothing. It depends on where you stand when the bomb goes off, on the house the trouble strikes. You may grow in holiness; you may be left cold and shaken; you may fall ill.

You may even flourish and grow. It is a mystery, isn’t it? The same problems, yet such different responses. Each person sees life through their own eyes, through their own soul and the filters of their heart. We each read the same events differently. Still, it is a great thing that today we can speak about these matters, discuss them, bring them into the open, and put them into words. We are fortunate to be able to share our logismoi, those intrusive thoughts, as well as our temptations and our problems. That means a great deal. And please, if you will accept one small piece of advice from me, do not take revenge on the other person.

One woman said, “I’ll make him miserable. I’ll treat him so badly that he’ll get up and leave of his own accord. Since he won’t leave, I’ll make him leave. I’ll force him, and then you’ll see: he’ll give me a divorce and be out of my life.” But that is not an honest way to live. It does not come from a clean heart. How can you sleep at night? You lose love that way. Speak to him, talk things through, pray, and approach him kindly. And you know, a woman especially can have a great influence on her husband through kindness and wisdom. She knows his character. She knows what will calm him, honor him, encourage him, lift his spirits, and give him joy. She also knows what will start a fight.

A boy at school told me, “My mother usually chooses the second set—the things that start a fight. She knows just what to say to make him complain, to hurt him, to insult him.” As I say this, I feel such relief that I am outside these struggles and do not live through them myself. Yet there are lovely couples, too. One man told me, “I was in a terrible state. She held me there on the sofa, and I fell asleep in her arms.”

“She let me rest. I was a wreck, and she brought me back to life. I was upset, but she soothed me, and I slept.” Would that man ever say marriage was not worthwhile? Especially marriage to this woman? Could he possibly say, “I regret marrying her. I regret finding these arms that know how to comfort me and lull me to sleep, her hands that soothe me like a story or a lullaby”? Why should you not have that, too? You can. But do you know what happens when you hear me say this? You get ready to rush at the other person and say, “Come here and listen. See? You’re not the way he says you should be!” Each points at the other, when each should be looking at themselves and saying, “I’m not living as I should.”

Leave your spouse aside for a moment and look at yourself. You are the only person you can answer for. The other person does not belong to you. Your wife does not belong to you, to be shaped however you want. Even if what you want for her is good, you cannot decide it for her. Her freedom is hers, as are her decision, her timing, and her willingness to change.

Your husband does not belong to you, either, to be made into the man you want him to be. An attitude like that will never change anyone. Work on yourself. Cultivate your own field. Refine and tame your own soul, which can sometimes be like a wild beast. Then let the other person make their own choices.

I’m tiring you out. But you tire me out, too, I must admit. You do not mean to, but what you write weighs on me. I feel your pain; it hurts me, and I suffer with you. How can I put it? When you read dozens of letters, emails, calls, and messages every week from people living through these things, you cannot help feeling sorrow.

You grieve me, and I grieve you. And I say, on a far humbler scale, what the Apostle Paul said: “Who makes me glad but the one whom I have grieved?” Do you know how much joy those who are grieved by my words give me? If what you hear now troubles you, it gives me hope. I am glad if it grieves you, because if it does...

Thank you.

It means you are having a change of heart and want to put something right. If my words hurt you, they have reached you. If they do not, you may be getting ready to hurt someone else—sometimes even me. A woman once came up to me after a talk and said, “I never expected you to say such things or to take my husband’s side so strongly. I didn’t expect that from you.” I said, “What would you have me do? Take your side? I’m willing to support you, but are you asking me to speak the truth? Or, because you respect me, do you want me to flatter you by saying you’re right when you aren’t? Do you want me to be honest? I haven’t insulted you.” And I had not even spoken about anyone in particular. I had been speaking in general terms. But she applied everything she heard to herself because it sounded familiar. “There,” she thought, “he’s talking about us. He’s taking my husband’s side. Can you believe it? How can he do that?”

Those were just words, and there were six hundred people at the talk. Am I answerable to you personally? “Yes, but what you said fits our situation exactly.” It fits many people exactly. Yet some women are honest and genuinely willing to look at themselves. They say, “You know, that’s true.” Like

one woman who said, “It’s true. Deep down, I’m to blame for everything. When this comes over me, I’m not thinking straight. I don’t know what I’m doing at home, or how I’m speaking to my children. I’m responsible for it, and for my own personal problems, which I know very well.” We rarely call things by their name. We talk about one thing when something else is troubling us. Think about that: what you say, what you’re carrying, and what you blame are different things. Other stories lie beneath our words. There are many layers. In any case, may God give us all light. May God give you light. Now I need to spend a long

time in prayer over what I’ve said. Take it to heart, work out what is happening, and struggle with it. I’ll acknowledge where you’re right; I won’t deny you that. I don’t think anyone is being unreasonable. When you have a valid point, you have a valid point. But Christ did not demand what was rightfully His. He chose to give it up. He could have said, “I am right. I should not be crucified. I have done nothing wrong. What have I done to deserve this? Was any of this my fault?” But what did He say? “I give up my claim. I justify you, I forgive you, I love you. I sacrifice Myself, give Myself, offer Myself. I become the victim so that the world may be saved and live.” He who is Life died. Be willing to do this too. And yes, accept it when someone acknowledges that you are right; take comfort in it. You’re human. I seek that too. Then we look at what we can do from here on.

And you have more years to live! I pushed you a little today. If you haven’t switched off the radio, that’s quite an achievement—for you, because you managed to keep listening. In your place, I might have switched it off and said, “I can’t listen to any more of this. These words hurt too much.” But you’re still listening, and we’ve already received many messages

of thanks, along with thoughtful questions. People agree and add their own experiences; they’ve been through these things too. May you be blessed. I’ll pray a great deal, as will the other fathers who love you. Your spiritual father, the people close to you, your friends, and all the listeners who pray—let us all pray, especially for these hurting, confused families who are struggling.

And may God help you as you continue the struggle.

Everything will pass, and everything will be all right. We’ll speak again. Perhaps not on the same subject next time; we’ll return to it another time. The program is rebroadcast, and after a while you can listen to it online. Search for the title of the program; all the episodes are stored there. Thank you so much for your love. Some of these programs, including ones about family life, are written down and included with a CD in the two books we have published—Strengthen Your Soul and Love Forever, issued by the Association of Panagia Galaxa or Thalassokratousa. Thank you for your kind words. Thank you for the company we’ve shared.

May you enjoy your family. I envy you when you have such a lovely atmosphere at home, and I hope the days of this week go well for you. God be with us. Smile, and take care.

Το ελληνικό κείμενο ακολουθεί την ομιλία της πρωτότυπης ηχογράφησης. Τυχόν μουσική, ψαλμωδία ή δυσδιάκριτα σημεία διακρίνονται από την ομιλία. Η πλήρης ελληνική ηχογράφηση διατηρείται.

Λήψη ελληνικής μεταγραφής (TXT)

Μια ώρα, αγαπητέ μου φίλε και αγαπητοί μου φίλοι, στα Αθέατα Περάσματα, άλλη μια ώρα της ζωής σου την οποία θα την περάσουμε μαζί. Και είναι τιμή μου που μου επιτρέπεις να σου κάνω και πάλι παρέα και να περάσουμε μαζί άλλη μια ώρα. Και σκέφτομαι την ευθύνη και σκέφτομαι τη σοβαρότητα αυτής της στιγμής, διότι αυτά που σου λέω διαπιστώνω ότι τα παίρνεις στα σοβαρά, ότι τα υπολογίζεις, ότι καθρεφτίζεσαι σε αυτά, ότι τα χρησιμοποιείς στη ζωή σου και τα επεξεργάζεσαι και κινείσαι βάσει πολλών σκέψεων που λέμε και προβληματίζεσαι. Γι' αυτό και παρακαλώ τον Θεό να ανοίξει το δικό μου νου, να φωτίσει την καρδιά μου, τα χείλη μου να τα πληρώσει πνεύματος. Ανοίξω το στόμα μου και

πληρωθήσεται πνεύματος. Ανοίγω το στόμα μου και γεμίζει, αυτό θα πει πληρώνεται, πληρούται, γεμίζει πνεύματος, Άγιο Πνεύμα, πνοή, δύναμη, χάρη, όρεξη, φώτιση, για να σου πει κάποιος τα κατάλληλα λόγια που πρέπει να ακούσεις εσύ αυτή τη στιγμή, για να προβληματιστείς, για να ωφεληθείς, για να βρεις ένα μικρό φως στο σκοτάδι που περνάς και που ζεις, από το τούνελ.

Αυτός που σου μιλά έχει και αυτός το δικό του σκοτάδι. Γονατίζουμε και οι δυο, δηλαδή και εσύ και ο μιλητής, και παρακαλάμε μαζί τον Θεό και λέμε: «Κύριε, φώτισον το σκότος μας, φώτισέ μας το σκοτάδι της καρδιάς και του νου μας και βοήθησέ μας να καταλάβουμε τη δική σου άπλετη και καθαρή και διαυγή αλήθεια». Για τον Θεό δεν υπάρχει πρόβλημα, για μας υπάρχει. Λοιπόν, είναι μαζί μας ο Βασίλης Χατζηνικολάου, ο μουσικός και ηχολήπτης της εκπομπής. Βασίλη, καλώς ήρθες και πάλι μαζί μας, ευχαριστούμε για την παρέα που μας κάνεις και τη βοήθεια που μας δίνεις. Τα email και τα μηνύματα που δέχομαι για σένα, Βασίλη, που και εσύ τα δέχεσαι στο προσωπικό σου email, είναι πολλά, από ανθρώπους που είναι ευχαριστημένοι και χαρούμενοι για την παρέα που κάνουμε μαζί και τη μουσική επένδυση της εκπομπής. Και τα συγχαρητήρια σου ανήκουν και για τα πολλά σου CD.

Εεεε... Το email της εκπομπής είναι αθέατα περάσματα παπάκι Yahoo.gr. Λαμβάνω τα γραμματά σου, τα μηνύματά σου, τα δώρα σου, τις ευχές σου, τις παρατηρήσεις και διορθώσεις, και όλα αυτά τα επεξεργάζομαι και τα σκέφτομαι. Και από μοναχούς και μοναχές, και από εγγάμους και αγάμους, και από παιδιά μικρά και μεγαλύτερα γράμματα που γράφετε τα διαβάζω, προβληματίζομαι, σκέφτομαι και προσπαθώ να τα χρησιμοποιήσω λίγο σε αυτά που θα πω. Μπας και δώσω και σε σένα μια μικρή νύξη απάντησης, γιατί την απάντηση θα τη βρεις μέσα σου, όχι μέσα σε μια εκπομπή από μένα, αλλά ο Θεός θα φωτίσει εσένα για το δικό σου θέμα τελείως προσωπικά. Δεν υπάρχει ίδια απάντηση σε όλους. Αυτό που όμως έχω να σου πω

είναι, θα καταλάβεις πού αναφέρομαι,

καλά, δεν έχεις μυαλό, ρε παιδί μου, μερικές φορές; Αυτό θέλω να σου πω. Δηλαδή, δεν βλέπεις μερικά πράγματα μπροστά σου, οφθαλμοφανή, εξόφθαλμα, καθαρά; Και πας και πέφτεις με τα μούτρα πάνω στις παγίδες της ζωής που πλέον δεν είναι παγίδες, αφού τόσο καθαρά βλέπεις τη γκάφα που πας να κάνεις και πας και την κάνεις. Καλά, και αυτό θέλω να σε ρωτήσω, δεν έχεις μυαλό, δεν καταλαβαίνεις; Να σου το εξηγήσω πού αναφέρομαι. Μου λες ότι γνωρίζεις μια κοπέλα, εντάξει; Και εσύ είσαι ευγενέστατος απέναντί της, πρόθυμος, συνεργάσιμος, καλοσύνη γεμάτος, δώρα, ευγένεια, εξυπηρετικότητα. Την πας εδώ, την πας εκεί, την παίρνεις από τη δουλειά, τη γυρίζεις. Και αυτή δεν σου φέρεται ποτέ με καλοσύνη και γλυκύτητα. Αυτή δεν σου λέει έναν καλό λόγο.

Αυτή, όταν μιλάτε στο τηλέφωνο, μου λες, το κινητό που μιλάτε, στο κλείνει απότομα. Και δεν ξέρει να σου πει «ξέρεις, τώρα δεν είμαι σε θέση να σου μιλήσω», αλλά εν ψυχρώ, εκεί που μιλάς, σου κλείνει το κινητό. Και εσύ πάλι πας και της κάνεις τα χατίρια. Επειδή έβρεχε, την πήρες να μη βρέξει τα παπούτσια της. Επειδή κρύωνε, την πήρες από τη στάση. Επειδή ζεσταινόταν, την πήγες εκεί να κάνει διακοπές. Ό,τι σου ζητά, δηλαδή, τι θα κάνεις; Και λαμβάνεις ως απάντηση περιφρόνηση, σκληροκαρδία, προσβολές, βρισιές, υποτίμηση. Εγώ στη θέση σου θα έκανα το σταυρό μου και θα ευχαριστούσα τον Θεό που πριν παντρευτώ μου έδειξε τόσο καθαρά σημάδια ότι αυτός ο άνθρωπος δεν είναι για μένα.

Μου λες «εγώ είμαι ευαίσθητος», λες, «και θέλω να ακούσω έναν καλό λόγο, και δεν μου έχουν πει καλό λόγο άνθρωποι του περιβάλλοντός μου, και περίμενα και ήλπιζα θα μου πει έναν καλό λόγο η γυναίκα που θα αγαπήσω, με την οποία θα ζήσω μια ζωή μαζί». Πολύ καλά σκέφτεσαι, δεν είναι παράλογο αυτό που σκέφτεσαι. Όλοι οι άνθρωποι το θέλουν. Αλλά το θέμα είναι να έχεις τα μάτια σου ανοιχτά, να βλέπεις. Και εσύ βλέπεις. Σου κλείνει το τηλέφωνο και σε προσβάλλει. Και σου λέει «καλά, τέτοια μυαλά που κουβαλάς, παράτα με». Ή σου λέει «τώρα βαριέμαι» και κλείνει, και άλλα πολλά. Και εσύ πας και πέφτεις στα πόδια και συνεχίζεις και συνεχίζεις και συνεχίζεις. Και καλά κάνεις, θα σου έλεγα, αν το έκανες δύο-τρεις φορές: να δοκιμάσω ξανά, μήπως έκανα λάθος, να ξαναδοκιμάσω, ναι, να ξαναεπιχειρήσω, ναι. Πόσες φορές; Δύο, τρεις. Μα εσύ είσαι μαζί χρόνια με έναν τέτοιο άνθρωπο και ακόμα δεν έχεις ούτε παντρευτεί,

χωρίσει, ούτε κάνεις μπρος, ούτε κάνεις πίσω και μάλλον σέρνεσαι σε αυτή την ιστορία και περνάει ο καιρός και περνάνε τα χρόνια και δένεσαι με έναν παράξενο τρόπο με έναν άνθρωπο που δεν ταιριάζεις και πας κάπου που εκ των προτέρων φαίνεται ότι θα έρθει μια καταστροφή κάποια στιγμή. Αυτή η σχέση, ας πούμε, δεν σε ανθίζει, δεν σε πλουτίζει, δεν σε χαροποιεί, δεν σε τονώνει. Τότε τι συνεχίζεις; Θα

μου πεις «και τότε εγώ γιατί συγχύζομαι έτσι;» Ναι, συγχύζομαι, γιατί αυτό είναι ο ιερέας, επειδή δέχεται την ευθύνη που σου λένε όλοι «πες μου τι θα κάνω, πες μου εσύ τι να...». Αλλά έχεις δίκιο, γιατί να συγχύζομαι; Τελικά ό,τι θα πάθεις είναι ό,τι σου αξίζει. Και τελικά τη ζωή σου εσύ την κανονίζεις και τη ρυθμίζεις. Μην τα βάζεις ούτε με τον Θεό, ούτε με ιερείς, ούτε με αγίους, ούτε με τίποτα. Εσύ τα φτιάχνεις τα πράγματα καταστροφικά, εκτός κι αν είσαι άτομο τέτοιο, αυτοκαταστροφικό.

Δηλαδή βλέπεις ότι αυτό που με πονάει, αλλά και πάω, μ' αρέσει κιόλας που με πονάει, εκεί θα το παλέψω. Α, πείτε μου, αν αυτή είναι η μοίρα σου, αν αυτή είναι η ζωή σου, αν αυτός είναι ο προορισμός σου στη ζωή, εσύ αυτά τα πράγματα να ζήσεις, ζήσε τα. Εγώ όμως που το βλέπω από μακριά, απορώ πώς ακόμα δεν έχεις καταλάβει.

Προσκολλάσαι αρρωστημένα σε μια κατάσταση που σου δείχνει ότι σου απομυζά και σου απορροφά κάθε ικμάδα, κάθε δύναμη, κάθε ζωντάνια. Είσαι μαραζωμένος. Το συνδέω αυτό με ένα θέμα που είχαμε κάνει κάποια στιγμή και λέγαμε ότι μήπως μετάνιωσες που παντρεύτηκες,

μετάνιωσες για τον δρόμο που πήρες, είτε αυτό είναι γάμος, είτε είναι αφιέρωση στον Θεό, είτε είναι ένα επάγγελμα, είτε είναι μοναχισμός, είτε είναι οτιδήποτε. Και πιάνω αυτό, μία αφορμή μικρή, για να σου πω: πολύ, πολύ, πολύ προσοχή όταν ξεκινάς έναν δρόμο. Γιατί όντως η ζωή είναι ένα μυστήριο, δεν ξέρεις τι σου ξημερώνει η αυριανή ημέρα, δεν ξέρεις τι θα γίνει μετά από πέντε χρόνια στη ζωή σου, το καταλαβαίνω αυτό. Το να μου πεις ότι ξεκίνησα καλά και στην πορεία βγήκαν προβλήματα, το σέβομαι, το καταλαβαίνω.

Σε όλους μπορεί να συμβεί, αλλά το να μου λες «απ' την αρχή εγώ έχω προβλήματα και παρ' όλα αυτά επιμένω να μαστιγώνομαι και να υποφέρω και να πονάω», τότε θα σου πω «είσαι άξιος για αυτά που σου συμβαίνουν». Τα ζητάς, τα προκαλείς. Μήπως τα θέλεις κατά βάθος εσύ; Μήπως θες να εξιλεωθείς από κάτι; Μήπως θεωρείς ότι σου ταιριάζει μια τιμωρία και θες να την παίρνεις αυτή την τιμωρία συνέχεια; Τότε προχώρα. Τώρα, βεβαίως, να είναι ευλογημένος ο γάμος σου, να είναι ευλογημένη η σχέση σου. Μη με βάζεις όμως σε αυτό το παιχνίδι να βρω την αιτία για κάτι που εσύ δημιουργείς, το καταλαβαίνεις, βλέπεις ότι κάτι δεν πάει καλά.

Δεν είναι, φίλε, ίδιες όλες οι γυναίκες. Δεν είναι ίδιες, μη τις κατηγορείς. Ψάξε σε ώριμες, σε νέες, σε μπεμπέκες, καρδιές μεγάλες με αισθήματα θα βρεις.

Βρε φίλε, μια γυναίκα σ' έχει κάψει και τον καημό σου να σβήσω δεν μπορώ. Μήπως κι εγώ, βρε φίλε μου, δεν έχω κλάψει για μια γυναίκα που τώρα συγχωρώ;

Που πικρά για άντρες κλάψαν, είδα γυναίκες που 'χαν τόσο ερωτευτεί, είδα γυναίκες που κατάμαυρα τα βάψαν, κι άλλες γυναίκες που 'χαν καλογερευτεί.

Παράξενο πλάσμα, φίλε, είναι η γυναίκα, κανείς δεν ξέρει τι κρύβει στην καρδιά. Άλλες ποθούνε με έναν άντρα να γεράσουν και άλλες απλώς πώς θα περάσει μια βραδιά.

Το ίδιο συμβαίνει σε κάθε δρόμο. Και για πολλά ζευγάρια το ρωτάνε μερικοί που βλέπουν το αταίριαστο του πράγματος, το αταίριαστο του ζεύγους, που κάνει μπαμ αυτό. Λένε μερικοί «πώς παντρευτήκατε εσείς οι δύο, δεν βλέπατε;» «Ξέρω ότι βλέπαμε, αλλά λέγαμε να συνεχίζουμε, μπας και κάτι αλλάξει». Θέλει πολύ προσοχή και οι γονείς έχουν τεράστια ευθύνη στον βαθμό που δεν ακούνε την καρδιά του παιδιού τους και την αληθινή επιθυμία του παιδιού τους. Το παιδί σου τι θέλει; Αυτό που θες εσύ; Θέλει να πάρει αυτή που θες εσύ; Σε ενδιαφέρει να το ξέρεις αυτό; Σε ενδιαφέρει να ξέρεις αν το παιδί σου είναι ευτυχισμένο, όχι στη φαντασία σου,

λέει «εγώ τους ταίριαξα. Εγώ τους έχω ταιριάξει», λέει. «Πολύ καλό ζευγάρι». Και πριν παντρευτούν πάει και βλέπει τη... μάνα του αγοριού ή του κοριτσιού και λέει «τι κάνεις, συμπεθερούλα;» «Τι συμπεθέρα; Τα παιδιά δεν έχουν γνωριστεί και εσύ τι λες συμπεθέρα;» «Ναι, εγώ», λέει, «τα έχω σχεδιάσει ωραία». Στο μυαλό σου τα έχεις κάνει πολύ ωραία, έχεις δει και τα εγγόνια εσύ. Αλλά τα παιδιά τα ίδια αγαπιούνται; Ταιριάζουν; Θέλουν; Πιέζουμε καταστάσεις, σπρώχνουμε καταστάσεις, δημιουργούμε. Φέρνουμε τον άλλον προ τετελεσμένων γεγονότων: θα γίνει αυτό, τελειώσαμε. Πώς μου έλεγε κάποια μητέρα «μα βρήκαμε γιατρό, γιατρό δεν βρίσκεις εύκολα». Μάλιστα, εννοείτε γιατρό του ΙΚΑ, θέλετε έναν γιατρό να πάτε να εξεταστείτε; «Όχι, για την κόρη μου», λέει, «θα πάρει γιατρό, μεγάλη υπόθεση». Ναι, αλλά αυτό μας αρκεί, να βρούμε έναν γιατρό; Δεν ψάχνει τον γιατρό της, ψάχνει τον άνθρωπό της με τον οποίο θα πρέπει να ταιριάξει, να μπορέσει να ζήσει μαζί, τον οποίο θα ξυπνάει το πρωί και θα τον βλέπει και θα χαίρεται που είναι μαζί.

Τι θα πει ταιριάζω; Ταιριάζω θα πει κάνω παρέα με κάποιον άνθρωπο και νιώθω ότι μπορούν να περνάνε οι ώρες μαζί του και να μην καταλαβαίνω πώς κυλάνε τα λεπτάκια, οι ώρες στο ρολόι μου. Είναι η ώρα 5 το απόγευμα και σε λίγο κοιτάω το ρολόι και είναι 10 και μισή και λέω «πώς πέρασαν 5,5 ώρες; Σαν ένα λεπτό μου φάνηκε». Και αυτές τις πεντέμισι ώρες και μιλήσαμε ωραία και παρεξηγηθήκαμε και τσακωθήκαμε, αλλά ταιριάζαμε. Δηλαδή, ταιριάζω δεν θα πει δεν έχω αντίθετη γνώμη από τη δική σου, δεν θα πει ότι δεν θα τσακωθώ ποτέ μαζί σου, θα πει όμως ότι στο βάθος όλων αυτών των πραγμάτων υπάρχει κάτι που με κάνει να θέλω να είμαι μαζί σου και να τσακώνομαι μαζί σου και να γλυκαίνομαι μαζί σου, έστω και μέσα από τον καβγά ο οποίος μας φέρνει πιο κοντά. Μεγάλη υπόθεση!

Ταίριασμα, η χημεία, η ομόνοια δύο ανθρώπων, που δεν σημαίνει ότι υπάρχει ομοφροσύνη και ταυτότητα απόψεων. Δεν πιστεύουμε τα ίδια, δεν φρονούμε ομού τα ίδια, αλλά η χημεία μας και το κλίμα μας, η ατμόσφαιρά μας, μας δένει. Περνάμε καλά οι δυο. Θέλω να τσακώνομαι μαζί σου. Αυτό θα πει με ποιον άνθρωπο ταιριάζεις. Θα βρω τον άνθρωπο με τον οποίο μπορώ να μονιάζω και να τσακώνομαι ταυτόχρονα και να νιώθω ωραία. Και να τα βρίσκουμε μετά. Και ο καβγάς να μη μας φέρνει σε αυτή τη φράση που λένε μερικοί «ραγίζει το γυαλί σιγά σιγά», αλλά να μας φέρνει στο ότι έχουμε περάσει πολλά εμείς οι δύο. Και τσακωθήκαμε και ξανά τα βρήκαμε και αγαπηθήκαμε, και όλα μας έφεραν πιο κοντά, πιο κοντά, πιο αγαπημένοι και πιο δεμένοι. Ενώ άλλα ζευγάρια τσακώνονται και νιώθουν ψυχρότητα μετά, που κρατά μέρες. Τσακώνονται και νιώθουν απόσταση,

αποξένωση. Το έλαβα το μήνυμα στο σπίτι, στον τηλεφωνητή. Μια κυρία: «Σας παρακαλώ», μου λέει, «κάντε προσευχή, διότι με τον άντρα μου ζούμε μαζί και είμαστε δύο ξένοι». Αυτό εννοώ όταν λέω δεν ταιριάζεις. Είσαι ξένος και ξένη με έναν άνθρωπο με τον οποίο έχεις ζήσει τόσα πράγματα μαζί, έχεις κάνει παιδιά μαζί, έχεις φάει, έχεις κοιμηθεί, έχεις αγκαλιαστεί, έχεις δουλέψει, έχεις ταξιδέψει, τα έχεις ζήσει όλα και όμως νιώθεις ξένος και ξένη.

Όπως ξεκινάς, άνοιξε τα μάτια σου. Και κλείσ' τα και τα μάτια σου κάποια στιγμή, προσευχήσου, αυτό εννοώ. Κλείσ' τα μάτια σου και σκέψου: τι θέλω, τι ζητάω; Ποιον θέλω; Και τι μου αρέσει σε έναν άνθρωπο; Και γιατί μου αρέσει αυτό; Και για να φανταστώ τον εαυτό μου μετά από καιρό: θα είμαι μαζί του καλά, θα είμαι μαζί της καλά; Όχι αύριο. Μετά από τρία χρόνια, από πέντε, από δέκα, από είκοσι, πώς θα είμαστε μαζί; Θα μονιάζουμε ή θα σφαζόμαστε και θα μαχαιρωνόμαστε και θα ματώνουμε; Επαναλαμβάνω, αν παντρευτείς, όλα καλά και ωραία, και στην πορεία σου βγουν αυτά, τα αντέχεις. Αν όμως ξεκινάς εκ των προτέρων, το

ίδιο συμβαίνει και για κάποια κοπέλα ή κάποιο αγόρι που ξεκινάει να αφιερωθεί στον Θεό, διαλέγει μοναχικούς δρόμους... Μοναχισμό, μοναστήρι, Άγιο Όρος, στο εξωτερικό, στην Ελλάδα, παντού. Να δεις γιατί το λέω: γιατί έχω μια στοίβα από γράμματα, τα οποία είναι επώνυμα, αλλά εγώ δεν θα τα πω ποτέ επωνύμως. Ανώνυμα τα λέω, τα οποία γράφουν πράγματα που, όταν κανείς τα διαβάζει, τρίβει τα μάτια του και τραβάει τα μαλλιά του και λέει: «Γιατί όλα αυτά; Πώς ήρθαν όλα αυτά;» Αλλά απ' την άλλη θέλω και να ρωτήσω και να πω: «Καλά, ρε παιδάκι μου, ρε πάτερ μου, ρε αδερφή μου, μοναχή μου, μοναχέ μου, δεν τα έβλεπες αυτά όταν ξεκίναγες; Δεν φαίνονταν αυτά; Γιατί πήγες; Για ανθρώπους πήγες εκεί;» Μιλάς για αδικίες, για προσβολές, για υποτιμήσεις, για εγωισμούς, για μεροληψίες, για προσωπολατρίες, για διάφορα πράγματα.

Όμως δεν φύτρωσαν μια μέρα ξαφνικά. Αυτά τα έβλεπες. Τα έβλεπες, αλλά δεν σκεφτόσουν και με τη λογική. Θέλει και τα δύο: Λογική και καρδιά. Όχι μόνο λογική, γιατί με τη λογική δεν πας ποτέ ένα βήμα μπροστά, σε πιάνει πανικός και απελπισία, αλλά ούτε μόνο με την καρδιά, που στα παρουσιάζει όλα ιδανικά και ωραία. Θα σκεφτείς και λογικά.

Πήγες για έναν άνθρωπο και, όταν αυτός ο άνθρωπος έφυγε από εκεί που ήσουν, είτε γιατί πέθανε είτε επειδή μετακόμισε είτε επειδή έπρεπε να φύγει για κάποιους λόγους, εσύ αρρώστησες. Πώς ξεκινάς λοιπόν να δώσεις τη ζωή σου κάπου; Τι είναι η ζωή σου; Ποια είναι η αξία σου; Τι είσαι; Ένα τίποτα είσαι; Γιατί θυσιάζεσαι για ανθρώπους; Για ανθρώπους ζεις; Πήγες για τον τάδε ή για την τάδε; Εκεί πας για το Θεό.

Και οφείλεις να σεβαστείς αυτό που ο Θεός έπλασε με τόση φροντίδα και το προστατεύει και το αγαπά με τόση εξατομίκευση, πολύ προσωπικά. Ποιο δηλαδή; Τον εαυτό σου. Να σεβαστείς τον εαυτό σου.

Μην τον παραδώσεις τον εαυτό σου όπου να είναι και όπως να είναι από έναν ενθουσιασμό. Και τώρα μαζεύεις τα σπασμένα, και τώρα μαζεύεις τα συντρίμια, και τώρα κάνεις υπομονή, και η ζωή τραβάει την ανηφόρα, και κάνεις υπομονή, υπομονή, και κλαις και αρρωσταίνεις, και τα χάπια, διάφορων ειδών χάπια, είτε είναι έλκος από τον πόνο και από τη στεναχώρια που χτυπάει στο έλκος, είτε είναι άλλες σοβαρές παθήσεις, είτε είναι ψυχοφάρμακα, που και αυτά από εκεί ξεκίνησαν, λάθη τα οποία τα πληρώνουμε. Και τουλάχιστον να βάλουμε μυαλό από τα λάθη αυτά, τουλάχιστον να ωριμάσουμε, να πάρουμε το μάθημά μας. Και αν το πάρεις το μάθημά σου, ταπεινώσου.

Συμφιλιώσου! Συμφιλιώσου, αποδέξου το. Άμα δεν αλλάζει κάτι, αποδέξου το. Τι να κάνεις άμα είσαι τώρα 75 χρονών; Τι θα κάνεις τώρα; Θα ξεκινήσεις από το μηδέν της ζωής σου από εδώ και πέρα; Αποδέχεσαι και πας να κάνεις αυτό το δύσκολο που περνάς, να το κάνεις όμορφο, να φυτέψεις λίγα λουλούδια στη ζωή σου, να βάλεις λίγα γλαστράκια, να δώσεις ποικιλία, χρώμα και ομορφιά και ευωδία. Ε, δεν μπορείς όμως να αλλάξεις και ριζικά τη ζωή σου στα 75 σου, αλλά αν είσαι 25 και 30 και 40, αλλάζει η ζωή σου. Αλλάζει η ζωή σου και είναι στο χέρι σου να την αλλάξεις. Και να πεις: «Δοκίμασα, έκανα λάθη, έβαλα μυαλό, τώρα έστω αργά θα κάνω ό,τι μπορώ να αλλάξω». Κάποια αλλάζουν, κάποια δεν αλλάζουν. Και τι ζητάμε από το Θεό; Φώτιση, να καταλάβουμε τι από τα δύο πρέπει να κάνουμε. Να συνεχίσω όπως είμαι, με υπομονή, ή να αλλάξω αυτά που αλλάζουν και να ζήσω μια πιο καλή ζωή όσο ζήσω; Μπορεί να πεθάνω και αύριο, αλλά το θέμα είναι ως αύριο να μη λιώνω από στεναχώρια και να μην αρρωσταίνω. Τι πάει να πει αυτό;

Θα πεθάνω αύριο δηλαδή, ως αύριο πρέπει να λιώσω από τη στεναχώρια; Η χαρά είναι κάτι που αξίζει να την επιδιώκουμε και να την θέλουμε. Να χαιρόμαστε με αυτό που κάνουμε στη ζωή και όχι να υποφέρουμε. Και επίσης από μάντρες σπιτιών και μάντρες μοναστηριών και μάντρες εργοστασίων και γραφείων, και οποιοδήποτε χώρο μιλάω, εννοώ, οτιδήποτε, μιλάω γενικώς τώρα. Πολύς πόνος κρυφός, που το ξέρουν πολύ λίγοι, που το ξέρει μόνο ο Θεός, που καμιά φορά δεν το ξέρουν ούτε κάποιοι άνθρωποι που θα έπρεπε να τα ακούνε και να δέχονται τον πόνο. Αλλά πώς να πω, λέει, και σε αυτούς που πρέπει να μιλήσω; Πώς να μιλήσω αφού δεν με αφήνουν να πω την αλήθεια που νιώθω, αφού όταν πω αυτό που νιώθω απορρίπτομαι, αφού όταν πω αυτό που αισθάνομαι,

προσβολές και πάλι τα βέλη σε εμένα έρχονται να τρυπήσουν τη δική μου την ψυχή. Και ποτέ δεν δικαιώνομαι, ποτέ δεν βρίσκω ότι έχω δίκιο, ποτέ κανείς δεν μου λέει, ενώ καταλαβαίνω ότι έχω δίκιο. Είναι αυτό που λένε οι νέοι άνθρωποι, ότι «Μα δεν μπορεί να με πείσεις ότι είμαι ελέφαντας, δεν είμαι ελέφαντας». Και έχεις τον άλλον να σου πει: «Όχι, είσαι ελέφαντας». Και όταν βρεις κάποιον, έστω έναν άνθρωπο, να σου πει: «Έχεις δίκιο, ρε παιδί μου, δεν είσαι εσύ ο τρελός. Υπάρχει μια τρέλα, αλλά δεν είναι δική σου, αλλού υπάρχει η τρέλα. Απέναντί σου είναι το φταίξιμο». Αυτό πρέπει να το δεχτεί κανείς. Ταπείνωση δεν είναι να πεις «είμαι ο τρελός». Ταπείνωση είναι να πεις «όντως δεν είμαι εγώ τρελός, αλλά από αγάπη θα το υπομείνω». Αυτό είναι άλλο. Αυτό είναι υγεία και αυτό είναι δύναμη και αντοχή και όποιος το κάνει αντέχει στη ζωή. Να πεις δηλαδή «δεν είμαι εγώ ο ελέφαντας που πάνε να με πείσουν όλοι ότι δεν πάω καλά, αλλά χάριν της υπομονής θα συνεχίσω».

Χάριν της αγάπης θα σιωπήσω. Ναι, αλλά όχι να με τρελάνεις κιόλας, να λες ότι φταίω και να το δεχτώ ότι εγώ φταίω για όλα και δεν πάω καλά στα μυαλά μου, αφού βλέπω, είδα, είδα μια αδικία, είδα εξόφθαλμα πράγματα, καθαρά.

Χρησιμοποιούμε λέξεις τόσο ευλογημένες και αγιασμένες από την πείρα των Αγίων μας, οι οποίοι τίμησαν όμως αυτές τις λέξεις, τίμησαν τις λέξεις. Λέξεις όπως η υπακοή, η κοπή θελήματος, λέξεις όπως η θυσία για τον άλλον. Οι Άγιοι τα είπαν αυτά βγαλμένα από την αγιασμένη εμπειρία τους, που πρώτα πάνω τους τα δοκίμασαν. Πάνω τους τα εξάσκησαν αυτά. Και μάτωσαν και πόνεσαν και γλύκανε η ψυχή τους και η ζωή τους και μετά μας τα είπαν. Εμείς κρατάμε λέξεις και τις χρησιμοποιούμε για ρόπαλα και για μαχαίρια και για πριόνια για τους άλλους και λέμε «κάνε υπακοή», ή λέει ο άντρας «κάνε αυτό που σου λέω, κάνε αυτό που σου λέω και κάνε υπακοή». Να το πει ένας ο οποίος έχει δοκιμαστεί ο ίδιος αυτά και έχει πονέσει και μπορεί να καταλάβει τον άλλον.

Θα πει να του λες στον άλλον: «Κάνε ό,τι σου λέω και κόψε το θέλημά σου». Είναι δύσκολα πράγματα αυτά. Πολύ λεπτά, πολύ σοβαρά, μαρτύρια και δράματα ζουν πολλές ψυχές. Σου ξαναθυμίζω, σου ξαναλέω ότι, Βασίλη, με κοιτάς έκπληκτος. Όχι και πολύ βέβαια, γιατί και εσύ ξέρεις πολλά, αλλά σου λέω, ο πάκος με τα γράμματα που έχω κοντά μου, τα οποία σιγά σιγά τα καίω και τα πετώ για να μην μείνουν ποτέ και διαβαστούν από κανένα, αν και αυτά θα μπορούσαν κάποτε να γίνουν ένα ανώνυμο βιβλίο με δράματα πονεμένων ανθρώπων, για να δει κανείς πώς μπορεί να πονέσει από περιβάλλοντα στα οποία κανονικά θα έπρεπε όχι να πονέσει, αλλά να ανθίσει, να πλουτίσει, να χαρεί, να ευτυχήσει, να σκιρτήσει,

να χοροπηδήσει, δηλαδή. Γι' αυτό παντρεύεσαι, γι' αυτό μονάζεις, γι' αυτό δίνεις τη ζωή σου κάπου, για να χαρείς όλα αυτά τα πράγματα που είπα τώρα στο τέλος. Κι όμως αυτοί οι δρόμοι για μερικούς γίνονται καταστροφικοί δρόμοι. Γι' αυτό παρακαλώ το Θεό βασικά, δεν παρακαλώ κανέναν, δεν έχω την ευθύνη και ούτε μπορώ να βοηθήσω κανέναν. Ούτε κανείς μ' έχει ανάγκη, ούτε κανείς μου ζητάει από μένα να σώσω τη ζωή του. Το Θεό παρακαλώ και λέω: «Κύριε, φώτιζέ μας όλους να παίρνουμε σωστές αποφάσεις, για τις οποίες να μη μετανιώνουμε και λέμε πήραμε τη ζωή μας λάθος». Και αλλάξαμε ζωή όπου μπορούμε, ναι, αλλά όπου δεν μπορείς, τι να αλλάξεις ζωή; Πώς να αλλάξεις ζωή; Τι να αφήσεις; Τη γυναίκα σου, τον άντρα σου, τα παιδιά σου, το μοναστήρι σου, τη δουλειά σου, που δόθηκες μια ζωή, τις σπουδές σου, μια ζωή; Πώς

θα αφήσεις όλα αυτά; Γι' αυτό ρώτα, μάθε, μην βιάζεσαι, βασάνησέ το πριν το κάνεις, δοκίμασέ το πριν το κάνεις.

Γνωρίστηκαν αύριο, μετά από δυο μήνες να αρραβωνιαστούν, επειδή το λέει ο πατέρας και η μάνα. Και άμα ταιριάζετε, να αρραβωνιαστείτε και σε δύο μέρες, άμα ταιριάξατε και το νιώθατε αυτό. Αλλά λες «δεν το νιώθουμε». Ή ένας από τους δύο λέει «εγώ δεν νιώθω καλά». Όχι, όχι, δεν θα μπορείτε έτσι σε δύο μήνες να αρραβωνιαστείτε και σε μισό χρόνο να παντρευτείτε. Ωραία, και σε δύο χρόνια να χωρίσετε. Όχι, να μην χωρίζετε, να μην μιλάτε, να κάνεις υπομονή. Είναι, αλλά η κοπέλα αρρώστησε ή το αγόρι τρελάθηκε, όσο έχει πάθει το μυαλό του. Δεν μπορεί να πάει να δουλέψει, δεν έχει ηρεμία, έχει πίεση ενώ δεν είχε τίποτα. Ανέβασε πίεση στη ζωή του. Το στομάχι του πονάει, πονοκεφάλους και ημικρανίες έχει. Γι' αυτό σου λέω, βασάνησέ το, μην βιάζεσαι σε οτιδήποτε πας να κάνεις στη ζωή σου. Γράφει η άλλη κοπέλα email από το εξωτερικό κάπου και μου λέει «πώς θα καταλάβω ότι ταιριάζω;». Εμένα ρωτάς πώς θα καταλάβεις ότι ταιριάζεις; Τι θα σου πω εγώ;

Θα το καταλάβεις αυτό, εσύ θα νιώσεις. Το σεβασμό που σου δίνει. Ότι δεν φοβάσαι να μιλήσεις σ' αυτόν τον άνθρωπο μπροστά. Ότι κοντά του η ψυχή σου χαίρεται. Όχι χαίρεται με την έννοια ότι θες να τον ακουμπήσεις και να τον φιλήσεις. Αυτό το θες με τους πιο πολλούς ανθρώπους εύκολα. Αυτό ξυπνάει. Το θέμα είναι να θέλεις

Την ποιότητα του χαρακτήρα του, το ήθος του, το στυλ του ανθρώπου, όλο το σύνολο. Αυτό, ψάξε αυτό να το βρεις. Εγώ θα σου το πω, δεν ξέρω πώς νιώθεις, εσύ θα το δεις. Μπορεί για μένα να είστε αταίριαστοι και εσείς οι δυο να πλέετε σε πελάγη ευτυχίας. Να είστε ευλογημένοι και να ζήσετε. Μπορεί σε μένα να είστε ταιριαστοί, στα μάτια μου, και εσείς να μην μπορείτε να ταιριάζετε. Να λες: «Εγώ δεν μπορώ, πάτερ. Μας βλέπεις εσύ ότι είμαστε πολύ ταιριαστοί;» Το καταλαβαίνεις; Δεν υπάρχει ένας κανόνας που θα πρέπει να καθρεφτιστούμε όλοι για να βρούμε το δρόμο μας. Είναι το θαύμα και η μοναδικότητα του κάθε προσώπου, του κάθε ανθρώπου. Ο καθένας έχει το δρόμο του, την πορεία του, και εκεί ανθίζει.

Μια φορά ένας σε μια ομιλία: «Τώρα, μ' αρέσει λοιπόν που μιλάς, αλλά εσύ είσαι κανονικά; Είναι κανονικό αυτό που κάνεις, που είσαι στον κόσμο ιερέας, ενώ θα έπρεπε να είσαι σε ένα μοναστήρι;» Του λέω: «Έχεις δίκιο, αλλά δεν είναι το μόνο αντικανονικό που κάνω. Είναι πάρα πολλά τα αντικανονικά στη ζωή μου, και αυτό», του λέω. «Αλλά και ο Άγιος Νεκτάριος ήταν στον κόσμο και δεν είχε πάει σε μοναστήρι να μείνει από μικρό παιδάκι μονίμως μέσα, ήταν στην Αθήνα τόσα χρόνια και ήταν μόνος του κι αυτός και άλλοι πολλοί ήταν και απέτυχαν και άλλοι πολλοί είναι και πετυχαίνουν. Και στο κάτω κάτω δεν του το είπα αυτό για να μην τον στεναχωρήσω, αλλά τι θες εσύ το τι κάνω εγώ και τι θέλω εγώ για το τι κάνεις εσύ; Το θέμα είναι να μην πάρω τον έπαινο από μένα κι εγώ από σένα. Το θέμα είναι να πάρω τον έπαινο από την ψυχή μου και από το Θεό μου, δηλαδή μέσα μου να ακούσω

αυτόν τον έπαινο. Τι θα πει έπαινος; Ύμνος, τραγούδι, ένα τραγούδι σε τονώνει και σου λέει τη μελωδία της ευτυχίας. Αυτό θα πει έπαινος. Να ακούσω μέσα μου μια ευτυχισμένη μελωδία που να μου λέει: «Η ζωή που ζω είναι όμορφη». Και τραγουδάω και σφυράω και χαίρομαι και είμαι ευτυχισμένος. Και εσύ μπορεί να με βλέπεις και να μου λες: «Μα δεν είσαι στη μάντρα της Μονής; Μα δεν είσαι αρχιμανδρίτης εκτός Μονής;» Δεν πειράζει, φίλε μου, τι θέλεις τώρα εσύ; Τι θέλεις εσύ με μένα και τι θέλω εγώ με σένα; Όπως έλεγε μια φορά ένα ζευγάρι, ήταν ένας σπουδασμένος με 7 πτυχία που είχε πάρει ο άντρας και είχε πάρει μια κοπέλα του δημοτικού. Και όλοι τον κοιτάγανε και σχολιάζανε: «Μα κανονικά θα έπρεπε να πάρει μια του επιπέδου του». Αυτοί οι δυο ήταν πανευτυχείς. Αυτός με τα ντοκτορά και τα πτυχία και αυτή ήξερε να μαγειρεύει, να νοικοκυρεύει, να μεγαλώνει τα παιδάκια της και να αγαπά τον άντρα της και να του δίνει τιμή, σεβασμό,

καλοσύνη, χαρά. Και το κατάλαβαν κάποιοι όταν μετά το γάμο τους κάνανε γιορτή τον πρώτο χρόνο και καλέσαν στο σπίτι κόσμο. Και τους βλέπαν όλοι ότι πετάγανε από ευτυχία. Και πάει ένας και του λέει, του πτυχιούχου: «Τώρα κατάλαβα γιατί την πήρες αυτή την κοπέλα. Είστε πολύ ευτυχισμένοι τελικά εσείς οι δυο». «Τι νομίζεις», λέει, «χαζός είμαι; Δηλαδή την πήρα, δεν ήξερα τι έκανα; Εσείς λέτε ότι δεν ταιριάζουμε, αλλά το θέμα είναι εμείς πώς νιώθουμε. Εγώ άκουσα την καρδιά μου όταν τη διάλεγα, όχι τι μου λέγανε οι άλλοι. Οι άλλοι πέσαν πάνω μου και μου λέγανε σου άξιζε μία του επιπέδου σου, μορφωμένη, να πάρει τουλάχιστον πτυχίο, ένα, εσύ έχεις τόσα, αυτή το δημοτικό». Η ευτυχία δεν έχει να κάνει με τέτοια. Η ευτυχία βαθμολογείται μέσα μας. Να το θυμάσαι αυτό. Η μελωδία της ευτυχίας θα ακουστεί μέσα στην καρδιά σου.

Να σε χειροκροτήσουν οι άλλοι: «Συγχαρητήρια, κάνατε πάρα πολύ ωραίο γάμο». Και απαντά η κοπέλα μέσα της: «Η καρδούλα μου το ξέρει. Τι να κάνουμε; Αναγκαστικά έγιναν όλα αυτά. Πιέστηκα για λόγους διάφορους, οικονομικούς, ψυχολογικούς, συναισθηματικούς, εγκυμοσύνης, βιασύνης, διάφορα πράγματα. Αλλά δεν ήταν αυτό που ήθελα». Ε, πώς θα ευτυχήσει αυτός ο γάμος; Πώς θα ευτυχήσει;

Σε κουράζω, Βασίλη; Ευχαριστώ πάρα πολύ. Καλά που έχεις τη μουσική σου και δίνω το φάρμακο απαλά, σαν σιρόπι σήμερα ακούγεται αυτό που βγάζουμε, ενώ είναι φάρμακο σοβαρό για παθήσεις δύσκολες. Εσύ το γλυκαίνεις. Ευχαριστώ πολύ, Βασίλη Χατζηνικολάου. Ευχαριστώ πάρα πολύ και για τα μηνύματα και τα email που στέλνετε. Ξέρω ότι έχεις πολλά να πεις και να ομολογήσεις για τη ζωή σου. Εντάξει, κοίτα τώρα μπροστά, από εδώ και πέρα τι θα κάνεις. Δεν έχει νόημα πολύ μόνο να λες τι σου συνέβη και να κλαις και να θες κι άλλους να σου πουν ότι έχεις δίκιο. Θα σου το πω, ευχαρίστως, δηλαδή σου αξίζει να ακούσεις ότι έχεις δίκιο, αλλά ωραία, έχεις δίκιο. Τώρα τι θα κάνουμε; Έχεις δίκιο, ας πούμε, ότι η γυναίκα σου είναι δύσκολη, εντάξει. Ωραία, τώρα τι θα κάνουμε; Πάμε να την αποκεφαλίσουμε και οι δυο μαζί να χαρείς;

Δίκιο σου το δίνω. Με το δίκιο σου όμως μπορείς να σταθείς στη ζωή; Φτάνει αυτό, να σου πω «έχεις δίκιο»; Πρέπει να δεις ότι η ζωή θα συνεχιστεί τώρα. Έχεις δίκιο, αλλά πρέπει να σταθεί ο γάμος σου, οι σχέσεις σου, και να πας στη γυναίκα σου και να της πεις: «Πρέπει να ζήσουμε μαζί».

Να, το βρήκα το δίκιο μου από κάποιον, αλλά εγώ πρέπει μαζί σου να συνεχίσω και να σ' αγαπήσω. Και στη ζωή δεν πας με το δίκιο στο χέρι έτσι μπροστά και να λες «έχω το δίκιο, έχω με το μέρος μου, άρα κάντε στην άκρη». Θα το θυσιάσεις το δίκιο σου κι ας έχεις δίκιο. Βέβαια είναι μεγάλη κουβέντα, μεγάλη υπόθεση μάλλον, να ακούσεις και από κάποιον ότι έχεις δίκιο. Είναι μεγάλη παρηγοριά, γιατί λες «εντάξει, υπομένω, παλεύω, αλλά κάποιος...» Να, βρήκα ένα γέροντα στο Άγιο Όρος και έκλαψε μαζί μου και μου είπε, έλεγε ένας άντρας, «Πώς άντεξες, ρε παιδί μου, τόσα χρόνια με αυτή τη δύσκολη οικογένεια; Μπράβο σου, είσαι ήρωας». Και γύρισα σπίτι μου και είχα πολύ κουράγιο να αγωνιστώ, γιατί έστω ένας άνθρωπος μου έδωσε το δίκιο και μου είπε ότι δεν είμαι ελέφαντας. Αυτό που έλεγα πριν. Όλοι πήγαιναν να με βγάλουν τρελό γιατί δεν ήξεραν όλη την αλήθεια, δεν καταλάβαιναν.

Δεν θα το χρησιμοποιήσω, λέει, αυτό που μου είπε αυτός ο γέροντας στο Άγιο Όρος. Δεν θα το λέω στη σύζυγό μου για να την πονάω. Γιατί μερικοί κάνουν αυτό. Λες «πες μου, έχω δίκιο, να το παραδεχθείς κι εσύ» και μετά πάνε και λένε «μου είπαν ότι έχω δίκιο. Ορίστε, κι ένας γέροντας στο Άγιο Όρος μου είπε ότι έχω δίκιο. Μόλις του είπα τι τράβαγα μαζί σου, μου είπε: Τέτοια γυναίκα έχεις; Δεν είναι στα καλά της αυτή». Αυτό είναι το ζητούμενο; Να σου δώσω το δίκιο για να πας να μαχαιρώσεις τη γυναίκα σου; Ή στη γυναίκα να δώσω το δίκιο, σε σένα, αγαπητή μου κυρία, φίλη μου, και να πας να πεις στον άντρα σου «ορίστε, πάρε μία τώρα»; Και τι κατάλαβες; Να σου πω κι ένα μυστικό; Το έχασες το δίκιο σου. Μόλις του μαχαιρώσεις την καρδιά με το δίκιο σου, έχασες το δίκιο σου. Το έχασες.

Όποιος έχει δίκιο και το λέει ως σημαία και ως επιχείρημα και ως ξίφος, τέλος, σου λέει ο Χριστός μας, πήρες το δίκιο σου μόνος, το διεκδίκησες. Τι θα σου δώσω τώρα εγώ; Πώς θα σε δικαιώσει η ζωή, αφού μόνος πας και ζητάς τα ρέστα; Άσ' τα πράγματα. Αρκεί που το νιώθεις μέσα σου ότι είσαι εντάξει, ωραίος άνθρωπος, δεν φταις εσύ. Κάνε υπομονή. Και τι να κάνουμε; Αυτόν τον άνθρωπο που τώρα έχεις δίπλα σου, πάλεψέ το. Δεν το έλεγε, ας πούμε, η κοινωνία...

Η κοινωνία ήταν πολύ σκληρή με τα σχόλια που έκανε. Οι συγγενείς ήταν πολύ καθοριστικοί, η παρέμβαση των συγγενών, ό,τι έλεγαν οι συγγενείς, ένα τείχος μπροστά σου, και προτιμούσαν πολλές γυναίκες το σιωπηλό μαρτύριο. Σιωπή, εκεί, σιωπή. Και πολλές τι έπαθαν; Αγίασαν. Άλλες τρελάθηκαν, άλλες αυτοκτόνησαν, άλλες αρρώστησαν. Αλλά εμένα μου άρεσε αυτό το πρώτο που είπα, ότι πολλές αγίασαν. Ε, αυτή την αγιότητα να επιδιώξεις να χρησιμοποιήσεις. Γιατί μια βόμβα που σκάει κάπου δεν σημαίνει ότι όλοι γύρω που είναι από τη βόμβα θα πάθουν το ίδιο. Ένας σκοτώνεται, ο άλλος λίγο πληγώνεται, το άλλο το σπίτι που είναι πιο πέρα απλώς θα ταρακουνιέται λίγο, κι άλλος δεν καταλαβαίνει τίποτα. Είναι πώς βλέπεις τη βόμβα που σκάει. Είναι σε τι σπίτι πέφτει το πρόβλημα. Εσύ μπορεί να αγιάσεις, εσύ μπορεί να ξεπαγιάσεις, εσύ μπορεί να αρρωστήσεις.

Μπορεί να ευδοκιμήσεις και να προοδεύσεις. Μυστήριο πράγμα, ε! Ίδια προβλήματα, διαφορετικές αντιδράσεις. Κάθε άνθρωπος βλέπει τη ζωή μέσα από τα δικά του γυαλιά, μέσα από τη δική του ψυχή, μέσα από τα δικά του φίλτρα στην καρδιά του και τα διαβάζει αλλιώς, τα ίδια φαινόμενα. Πάντως είναι μεγάλη υπόθεση που σήμερα μπορούμε και μιλάμε και συζητάμε και τα βάζουμε αυτά μπροστά μας και τα διατυπώνουμε. Είναι πλεονεκτική αυτή η θέση που έχουμε. Λέμε τους λογισμούς μας, λέμε τους πειρασμούς μας, λέμε τα προβλήματά μας. Μεγάλη υπόθεση αυτή. Λοιπόν, και μην εκδικείσαι, σε παρακαλώ, αν έτσι θες να ακούσεις μια φτωχή συμβουλή που σου δίνω, μην εκδικείσαι τον άλλον.

Έλεγε μια γυναίκα: «Θα τον τρελάνω, λέει, θα του φερθώ έτσι που θα τον κάνω να σηκωθεί να φύγει μόνος του. Αφού δεν φεύγει, θα τον κάνω εγώ να φύγει, θα τον αναγκάσω και να δεις πώς θα μου δώσει το διαζύγιο, λέει, και θα φύγει από τη μέση, από τη ζωή μου». Αυτό όμως δεν είναι ήθος αλήθειας, δεν είναι καθαρή ψυχή. Πώς κοιμάσαι; Χάνεις την αγάπη έτσι. Μίλα, συζήτησε, προσευχήσου με το καλό. Και ξέρεις, η γυναίκα, κυρίως η γυναίκα, μπορεί να κάνει το σύζυγό της ό,τι θέλει με το καλό της φέρσιμο και τον σωστό της τρόπο. Έχει δηλαδή τα κουμπιά του χαρακτήρα του. Ξέρει ποια κουμπιά θα πατήσει να τον καλμάρει, να τον τιμήσει, να τον παινέψει, να τον απογειώσει, να του δώσει χαρά, και ξέρει ποια είναι τα κουμπιά που ξεκινούν τον καυγά.

Έλεγε ένα παιδί στο σχολείο: «Η δικιά μου η μάνα αυτά συνήθως πατάει, λέει, τα δεύτερα που είπες. Εκείνα τα κουμπιά ξέρει, του καυγά. Ξέρει τι θα του πει και να αρχίσει να γκρινιάζει, να τον πληγώσει, να τον προσβάλει». Τώρα που τα λέω νιώθω τέτοια μεγάλη μέσα μου ανακούφιση που δεν τα ζω αυτά τα θέματα και είμαι εκτός. Ωραία ζευγάρια. «Με κοίμισε, μου λέει, στην αγκαλιά της, εκεί στον καναπέ με έπιασε, λέει, και με κοίμισε στην αγκαλιά της και κοιμήθηκα έτσι, ήμουν χάλια».

Με ξεκούρασε. Ήμουν ερείπιο και με ανέστησε. Ήμουν ταραγμένος και με γαλήνεψε και κοιμήθηκα. Αυτός ο άνθρωπος είναι να μην λέει ότι αξίζει που παντρεύτηκα; Και μάλιστα αυτή τη γυναίκα; Αυτός ο άνθρωπος είναι ποτέ δυνατό να πει «μετάνιωσα που παντρεύτηκα, μετάνιωσα που βρήκα αυτή την αγκαλιά που ξέρει να με ξεκουράζει, να με κοιμίζει, να με... σαν ένα παραμύθι και ένα νούρισμα, να είναι τα χεράκια της που με ξεκουράζουν και με γαληνεύουν»; Αυτό γιατί να μην το ζεις κι εσύ; Μπορείς, μπορείς. Αλλά ξέρεις τι παθαίνεις τώρα; Αυτό που παθαίνεις τώρα παθαίνεις. Δηλαδή τι; Παίρνεις αυτά που λέω και ετοιμάζεσαι να πας να ορμήξεις στον άλλον και να του πεις «έλα εδώ να δεις τι γίνεται. Ορίστε, δεν είσαι έτσι όπως λέει». Λέω, ο ένας τον άλλον, αντί να πει ο καθένας τον εαυτό του: «Δεν είμαι εγώ, δεν είμαι...» Εσύ δεν είσαι όπως πρέπει να είναι η ζωή σου,

ο άνθρωπός σου, άσ' τον αυτόν, άσ' την αυτή. Κοίτα τον εαυτό σου. Είναι ο μόνος που σου ανήκει. Ο άλλος δεν σου ανήκει. Δεν σου ανήκει η γυναίκα σου για να την κάνεις εσύ ό,τι θέλεις και όπως θέλεις. Όσο καλό κι αν είναι αυτό που θέλεις να γίνει, δεν σου ανήκει να την κάνεις εσύ. Είναι δική της η ελευθερία, η απόφαση, η στιγμή και η προαίρεση αν θέλει να γίνει όπως πρέπει να γίνει.

Δεν σου ανήκει ο άντρας σου για να τον κάνεις εσύ όπως θέλεις να τον κάνεις. Με ένα τέτοιο εγωιστικό ύφος δεν κάνεις κανέναν όπως θέλεις. Τον εαυτό σου να κάνεις, το δικό σου το χωράφι να καλλιεργήσεις, τη δική σου ψυχή να εξευγενίσεις, να εξημερώσεις, που είναι μερικές φορές σαν θηρίο της ζούγκλας η ψυχή σου, και μετά ο άλλος θα κάνει τις δικές του επιλογές.

Κουράζω. Σε κουράζω, αλλά κι εσύ με κουράζεις, δεν σου κρύβω. Με κουράζεις, όχι ότι το κάνεις επίτηδες, αλλά αυτά που γράφεις με κουράζουν. Πονάω, πληγώνομαι και συμπάσχω. Πώς θα το πω; Άμα διαβάζεις κάθε εβδομάδα δεκάδες γράμματα και email και τηλέφωνα και μηνύματα με ανθρώπους που περνάνε αυτές τις ιστορίες, δεν χαίρεσαι κιόλας.

Λυπείς και εγώ σε λυπώ και σαν τον Απόστολο Παύλο λέω κι εγώ, σε πολύ χαμηλότερη βέβαια κλίμακα, ότι «και ποιος είναι, λέει, ο ευφραίνων με ει μη ο λυπούμενος εξ εμού;» Ξέρεις τι χαρά μου δίνουν, λέει, αυτοί που λυπούνται εξαιτίας μου; Χαρά μου δίνεται αν στενοχωριέσαι τώρα που ακούς. Χαίρομαι αν λυπάσαι, γιατί αν λυπάσαι...

Ευχαριστώ.

Μετανιώνεις και θες να διορθώσεις κάτι. Σε πόνεσα, πέτυχα. Πέτυχα, αν σε πόνεσα. Αν δεν πονάς, αλλά ετοιμάζεσαι να πονέσεις άλλους. Και μερικές φορές και εμένα. Ήταν μια κυρία στην ομιλία που είχα πάει: «Δεν περίμενα ποτέ, λέτε, τέτοια πράγματα, να δώσετε τόσο δίκιο στον άντρα μου. Δεν το περίμενα, λέει, από εσάς». Λέω: «Κυρία μου, τι να κάνω; Να σας υποστηρίξω; Δεν έχω αντίρρηση να υποστηρίζω έτσι, αλλά ζητάτε να πω αλήθειες ή απλώς, επειδή με σέβεστε και με εκτιμάτε, να σας ανταποδώσω από φιλοφρόνηση το δίκιο που δεν έχετε; Θέλετε να είμαι αληθινός; Άλλωστε, λέω, δεν σας πρόσβαλα». Και να φανταστείς, δεν είχα μιλήσει για συγκεκριμένο άτομο. Στην ομιλία μου έλεγα γενικά και αόριστα. Αυτή όμως ό,τι άκουγε το μετέφερε στον εαυτό της και επειδή ταίριαζε: «Να, το λέει για μας, το λέει και δίνει τώρα δίκιο στον άντρα μου, λέει, άκου πράγματα. Καλά, λέει, επιτρέπεται;»

Λόγια, αλλά στην ομιλία ήταν 600 άτομα. Εγώ σε εσάς λογοδοτώ; Ναι, αλλά σε εμάς ταιριάζει απόλυτα, σε πολλούς ταιριάζει. Απόλυτα. Αλλά υπάρχουν άλλες γυναίκες που έχουν πραγματικά την ειλικρίνεια και την καλή προαίρεση και λένε: «Έτσι είναι, μωρέ». Όπως

έλεγε μια γυναίκα: «Έτσι είναι, για όλα εγώ φταίω κατά βάθος, λέει, αφού δεν είμαι... Εγώ δεν σκέφτομαι σωστά, δεν είμαι στα καλά μου, λέει, όταν με πιάνει αυτό το πράγμα και δεν ξέρω τι κάνω στο σπίτι και πώς μιλάω στα παιδιά μου και πώς... Εγώ, λέει, τα φταίω όλα και τα προσωπικά μου, λέει, που τα ξέρω πολύ καλά εγώ». Απλώς ποτέ δεν λέμε τα πράγματα με το όνομά τους. Άλλα λέμε, άλλα μας φταίνε. Σκέψου λίγο αυτό που λέω τώρα: άλλα λες, άλλα έχεις κι άλλα σου φταίνε. Κι άλλες ιστορίες κρύβονται κάτω από αυτά που λέμε. Υπάρχουν πολλά στρώματα. Τέλος πάντων, ο Θεός να μας φωτίζει όλους. Ο Θεός να σε φωτίζει. Εγώ τώρα πρέπει να κάνω πολλή

ώρα προσευχή για αυτά που είπα. Να τα πάρεις μέσα σου, να βρεις τι γίνεται, να παλέψεις. Να σου δίνω το δίκιο που ζητάς, έτσι, όπου έχεις δίκιο δεν θα το αρνηθώ. Δεν νομίζω να είναι κανείς παράλογος. Όταν έχεις κάποιο δίκιο, το έχεις. Από εκεί και πέρα, ο Χριστός μας δεν ζήτησε το δίκιο του, ζήτησε να το χάσει το δίκιο του και λέει «έχω δίκιο, το ξέρω, δεν πρέπει να σταυρωθώ, δεν έχω κανένα άδικο εγώ. Εγώ τι φταίω; Εγώ έφταιξα κάτι;» Αλλά τι είπε; «Θυσιάζω το δίκιο μου. Δικαιώνω εσάς, σας συγχωρώ, σας αγαπώ, θυσιάζομαι, δίνομαι, προσφέρομαι, γίνομαι εγώ το θύμα για να σωθεί ο κόσμος, για να ζήσει ο κόσμος». Πέθανε η ζωή, αυτός που είναι η ζωή. Δέξου να το κάνεις κι εσύ αυτό και πάρε και το δίκιο σου, να χαίρεσαι. Άνθρωπος είσαι, κι εγώ το ζητώ το δίκιο μου. Αλλά από εκεί και πέρα κοιτάμε τι να κάνουμε από εδώ και πέρα μπροστά μας.

Κι άλλα χρόνια να ζήσεις, ε! Λίγο σε ζόρισα σήμερα. Αν δεν έχεις κλείσει το ράδιο τώρα, μεγάλη επιτυχία. Για σένα, όχι για μένα. Για σένα που μπόρεσες και άντεξες. Εγώ μπορεί να το είχα κλείσει το ράδιο στη θέση σου, να έλεγα «δεν μπορώ να τα ακούω αυτά άλλο πια. Με πονάνε αρκετά και πολύ με ενοχλούν αυτά τα λόγια». Εσύ ακούς και ήδη λάβαμε πολλά μηνύματα

ευχαριστίας και με προβληματισμούς και με ανθρώπους που συμφωνούν και επαυξάνουν και έτσι τα έχουν περάσει και αυτά τα πράγματα λένε κι αυτοί. Να είσαι ευλογημένος, να είσαι ευλογημένη. Θα κάνω πολλή προσευχή, όπως και όλοι οι άλλοι πατέρες κάνουν, που σας αγαπούν, ο πνευματικός σου, οι άνθρωποι κοντά σου, φίλοι σου και όσοι ακούν και είναι άνθρωποι της προσευχής, να προσευχόμαστε και να προσεύχονται κι αυτοί κυρίως για αυτές τις πονεμένες και μπερδεμένες οικογένειες που ταλαιπωρούνται.

Και καλή συνέχεια στον αγώνα.

Και όλα θα περάσουν, και όλα θα πάνε καλά. Θα τα ξαναπούμε. Όχι ίσως την άλλη φορά το ίδιο θέμα. Θα το πούμε και αυτό κάποια άλλη φορά. Η εκπομπή αναμεταδίδεται. Μπορείς μετά από λίγο καιρό να την ακούσεις και στο διαδίκτυο. Θα την ψάξεις στο τίτλο της εκπομπής, την αναζήτηση στο διαδίκτυο. Υπάρχουν όλες οι εκπομπές αποθηκευμένες. Ευχαριστώ πάρα πολύ για την αγάπη σου. Κάποιες από τις εκπομπές αυτές, ακόμα και για την οικογένεια, είναι γραμμένες μαζί με το CD στα δύο βιβλία που έχουμε βγάλει, από τα θέα τα περάσματα στο «Δυνάμωσε την ψυχή σου» και το «Αγάπη για πάντα», που κυκλοφορούν από τις εκδόσεις του Σωματείου Παναγία Γάλαξα ή Θαλασσοκρατούσα. Ευχαριστώ για τα καλά σου λόγια. Ευχαριστώ για την παρέα που κάναμε.

που κάναμε, να χαίρεσαι την οικογένειά σου. Σε ζηλεύω όταν είσαι σε μια όμορφη ατμόσφαιρα στο σπίτι και εύχομαι να κυλήσουν όμορφα και οι μέρες της εβδομάδας αυτής. Ο Θεός μαζί μας. Χαμογέλα, γεια χαρά. Εντάξει, όλα δικά μου κι όλα σ' άλλους τα χρωστώ και τα πληρώνω.

μου κάθε μέρα, μεγαλώνω. Τα ίδια είχε πάθει κι ο μπαμπάς μου σ' άλλο χρόνο. Τα παιδιά με λένε κύριο Αλκίνο, με ένα χουλίμα τελευταίο στο καταπίνω. Θα έρθει σε λίγο η καρδιά και τα νεφτά για να μην πίνω.

Θα λέω πως χάθηκαν όλα στο κάθε μέρα. Κανείς δεν ζει να τον θαυμάζω. Ξένος στον αδυσώπητο χαβά της ανθρωπότητας. Ο Χατζιδάκις μοιάζει στην προϊστορία. Κι αντικατάσταση δεν έγινε καμία. Χρόνια μετά τις κηδείες των παλιών, όταν δεν θα μπορώ να γράψω ούτε το όνομά μου, τα τραγουδάκια που άφησα για αργότερα θα με κοιτούν να φεύγω και θα γκρινιάζουν σαν γέροι που δεν έζησαν. Τότε θα ξέρω πως ήταν ανάγκη.

Σε έναν τοίχο, χρόνος ο πανδαμάτωρ, και έκλαψε σαν παιδί και ήταν παιδί.