Αμαρτωλός αλλά κι ευαίσθητος

Ἡ ἀγγλικὴ μεταγραφὴ εἶναι αὐτόματη μετάφραση τῆς πρωτότυπης ἑλληνικῆς διάλεξης. Ἐνδέχεται νὰ περιέχει σφάλματα· ἡ πρωτότυπη ἑλληνικὴ ἠχητικὴ ἐγγραφὴ εἶναι ἡ ἔγκυρη πηγή. Ὁρισμένα ἀποσπάσματα παραλείπονται βάσει ἐκδοτικῆς πολιτικῆς.

Το αγγλικό κείμενο είναι η τελική προετοιμασμένη μετάφραση. Παραλείπονται μουσικά και επιλεγμένα δυσδιάκριτα τμήματα. Διατίθεται αγγλική ψηφιακή αφήγηση με συνθετική φωνή.

Λήψη τελικού αγγλικού κειμένου (TXT)

Here we are with another broadcast today. How many more will we do? We shall see. We thank God that the Lord bears with us, that you bear with us, and that our Church’s radio station keeps giving us this opportunity. And as you understand, the music we play is not meant to be chanted like this in church, so it can be arranged a little differently.

It can be more embellished, fuller, and a little different from what you may be used to. I like it, anyway, and I’m glad you like it too. You often tell us so when you call. Vasilis, thank you once again.

There is a story I love in The Little Evergetinos. Remember the book I suggested you get and read? It is published by the Holy Monastery of the Paraklete. A monk had passions and weaknesses; he sinned, and he went to his spiritual father and confessed it all. But his spiritual father was very strict and scolded him. The poor monk was distressed. “I tell him everything,” he thought, “and he scolds me.” And the scolding did not help him change.

No one changes through scolding. The monk asked, “Father, what am I to do now?” “What are you to do? Haven’t I told you that what you’re doing is unacceptable? You cannot be a monk and behave like this.” “So what shall I do?” “Don’t do it again. Stop all of it.” I don’t know why, but his spiritual father was very strict and unyielding in his advice. Time passed, and the monk made mistakes again, including sins of a bodily nature.

I say this because some people imagine that when a man enters a monastery, he leaves his body outside, puts on a cassock, and walks around as though there were nothing inside it. Children sometimes ask me, “Father, what do you wear underneath?” “What do I wear, children?” “What’s underneath?” “My arms, my legs, my trousers.” “Oh, all right.”

We know, of course. Yet sometimes we imagine that people in the Church have no bodies. No bodies at all. Well, they do. At least the ones I know do. If you’ve met people who would weigh nothing on a scale except for their cassocks, they must be angels—if such angels exist. This monk was no angel without a body. He was a sinner, but he had something wonderful: he was honest. He went to confession. You know how hard it is to open your soul to your spiritual father and say everything: “This is happening to me. This is how I feel, what I do, what I think, what I want.” No excuses or evasions.

Willingly and honestly: “This is who I am. This is how I feel. This is my situation.” But the spiritual father still would not receive what he said. He remained severe. The monk left in despair, thinking as he walked, “What am I going to do? If this is how it is, perhaps I shouldn’t be a monk. I should leave, go back into the world, and get married.” His spiritual father had given him no hope, no encouragement. It is terrible to speak openly and be crushed instead of encouraged. It is terrible to open your heart and be pushed even further down. A person’s soul bends under that weight. As the monk was on his way to give everything up, he came upon the cell of a white-haired elder.

The elder’s hair had turned white with age. “My child, what has happened?” he asked. “Father, this and that has happened. I’m no good.” “And if you’re no good, what of it? People who are not good can still be close to God. The good are in Paradise. Here on earth we are sinful, yet we can be close to God.” “Yes, Father, but my spiritual father is so holy and good. He never makes a mistake or commits a sin. I am terribly sinful, and what I tell him upsets him.” “But doesn’t Christ say that the angels rejoice when you repent? Why does your spiritual father become upset?” “Because I don’t change.” “Are you refusing to change on purpose?” “No. I try, but I struggle and cannot manage it. My spiritual father says the things I find difficult are not really difficult. He says they are all easy.” “All right,” the elder said. “Give me a little time. Don’t leave.”

“Don’t give up. You have struggled and worked hard for so many years. You make a sincere effort, and you are honest. Opening your heart matters greatly. Don’t leave, my child. We will pray, and God will help.” So what did this white-bearded, white-haired elder do? He prayed to God: “My God, please grant me this favor. For just a short while, let the monk’s spiritual father experience what this young monk endures: the sins he struggles with, the troubling thoughts, desires, confusion, strain, and all the suffering that comes with temptation. Give these things for a little while to the spiritual father who thought himself holy, incapable of error or falling, and thought it was easy to be…”

“…perfect, holy, and without sin, as God desires.” He had forgotten what our own Church says: “One is holy, one is Lord, Jesus Christ.” Only one is holy; only one is the Lord. We are sinners. We are unworthy and poor. Our nature is made of clay and subject to decay. What else can we say?

Do you know what happened? That strict spiritual father was sitting in his cell, thinking about how high he had risen in virtue and how perfect he was, when temptations and logismoi—intrusive thoughts—suddenly seized him. He was banging his head against the wall, and nothing would make them go away. He grew dizzy and disoriented. Then he understood that every good thing he had was a gift from God. God had sustained him all that time in a strong and upright state, and that was why everything had seemed easy. None of it is easy. God’s help makes it feel easy. But look honestly within yourself, if you dare, and see what goes on in your own nature, what happens to you and what you think. Some people believe everything is fine because they do not act on certain things. There is much you do not do. Why? Because you cannot.

If you could, you would have done those things. You are ashamed, ashamed, but deep down you still want to. Shame holds you back, but inside you think—you think about everything. That is your nature. A person can reach from the mire of his thoughts to the heights of holiness. He is not only a high-soaring eagle. Doesn’t he also say, “I rolled in the mud like pigs”? I am this, and I am that. We are a mixture of holiness and wretchedness, of filth, yet there is also a piece of heaven in our hearts. That is the truth. Whoever sees this in himself has his feet on the ground and inspires others to be genuine and truthful, and…

…of course, he gives them no permission to sin. Acknowledging what we are does not mean telling everyone, “Since we’re like this, go ahead and sin.” Not at all. It is no license for lawlessness. Besides, if someone wants to sin, can you hold him back by force? Sin and every wrong turn carry their own bitterness, Vasilis. If someone does something harmful or unworthy, the deed itself will bring its own consequence, and he will come to understand. You cannot keep people good with a whip and with fear: “Don’t do this; don’t do that.” Help the other person feel at ease and understand the reality of his own nature. Don’t set an unrealistically high standard while pretending that you yourself live on some heavenly, perfect plane where everything is effortless. It is far from effortless!

And can you claim that you do everything you tell others to do? How could I say, “Everything is so easy, my brothers and sisters. It is so easy to stop smoking, so easy to stop doing this or that. It’s all effortless”? It isn’t effortless at all. It is very difficult.

Saint Paisios of the Holy Mountain used to say, “If God abandoned me, I would go to every music club in Thessaloniki and dance. You see me now spending fifteen hours at a vigil and taking joy in it. That doesn’t mean I am good and you are bad.”

“God sustains me and helps me. Of course, I cooperate with Him and offer Him my hand, but God gives great help. It is not that you are sinners and scoundrels while we are good.” Hearing that brings you back down to earth. You can say, “Father, do you really understand me—how I live, my sins, my reckless ways, my carelessness, my immoral acts, all the dirt in my life?” How could I fail to understand you?

How could I fail to understand you? I carry all these things within me too. “But you haven’t done them.” I haven’t done them in deed, but I have done them in my thoughts, in my heart, and in my imagination. You may not have eaten a pastry,

but just thinking about it makes your mouth water. Then you say, “I didn’t touch the cakes when I passed the bakery.” Once, when I went to London to give a talk, the bakeries had wonderful cakes. I was watching my diet then and eating very few sweets. My doctor had told me to avoid them for a while, so I touched none of them. Yet in my heart I had devoured every last one. Truly, I bought nothing. The people with me knew it. They said, “Have one, Father.” “No, no,” I said. But my heart knows what was happening inside me. I had eaten them all.

So if someone comes and tells me he is greedy for food, how can I say, “What you’re doing is unacceptable; gluttony is a terrible, deadly sin,” without remembering my own struggle and how much I wanted those cakes? What is that remembrance called? Understanding.

It is called mercy. And there is another beautiful word for it: compassion. I suffer with you—with your pain, your temptation, your fall. But to suffer with you, I have to understand you. If I think I am pure, untouched, holy, beyond anyone’s reach, how can I share your pain? And how will you feel able to come to me and tell the truth about what you carry inside?

So many things come to mind now, Vasilis. I don’t know which one to turn to next. My mind is darting about like an electron, trying to gather them all. They’ve come to me now, and soon they’ll be gone; I’ll forget them. But that’s all right. I’ll remember whatever God wants me to remember, and if it comes from Him, I’ll say what you need to hear.

It was an afternoon on the Holy Mountain, on the balcony of a monastery by the sea, one of the first monasteries you come to there. We were talking with the abbot, and others were there too. He spoke about the need for a genuine spirit: to be honest and true. Being honest doesn’t mean pretending to be a saint. It means becoming holy. You can be holy as a sinner who repents. You can be holy when you struggle, make progress in the ascetic life, and win; but even when you fall, you can still be holy. Holiness is not only for those who win. It is also for those who sincerely keep trying. Whatever the outcome, God sees your intention. He rewards it and supplies what is lacking. Then the abbot told us about two spiritual fathers he had heard about years before in Athens. He began with what a woman had said about her spiritual father.

‘Would I choose a spiritual father like this?’ the abbot asked. The woman had said, ‘My spiritual father has overcome everything. No one can compare with him. He is holy, he commits no sin, he has overcome all the passions, and he is free from them.’ Vasilis, this woman was presenting her own spiritual father as the best in the world. Why did she think he was the best? Because, in her eyes, he was beyond everyone else: holy and without sin. ‘Listen to the way she thought,’ the abbot said. ‘Now listen to another story. Once, someone was driving us through Athens. Father Amphilochios of Patmos was in the car with me. We were together, and at some traffic lights near Omonia Square, a young woman walked past, dressed provocatively, hardly clothed.’

Father Amphilochios said, ‘Goodness, what goes on here in Athens! You have a hard time of it. It must be difficult to become holy here.’ ‘I turned to him,’ the abbot said, ‘and asked, “Father, why do you say that? Were you tempted too?” “Of course, my child,” he answered. “How could you not be tempted by what you see here? It’s difficult. Look at all these temptations.”’ So a man as spiritual and as good as Father Amphilochios admitted it: ‘Yes, I was tempted too.’ And the abbot said, ‘That is the sort of man I would choose as my spiritual father. He struggles, but he does not pretend to be something he is not. He has sympathy, compassion, and mercy for the sinner beside him, who falls, gets up, fights, and keeps trying. He does not present you with an idealized Christianity.’

He doesn’t set the bar so high that you feel dizzy and say, ‘There is no way I can do this.’ Otherwise you become distraught: ‘How can I speak about the way I live, what I want, what I think, and everything that passes through my mind, when I’m surrounded by so much holiness? Everyone else seems so perfect.’ But that is a lie. And do you know what else moves me? The holiest person who has walked this earth after the Lord Jesus does not judge us or scold us or keep correcting us. She loves us. That is why we all love her. Isn’t our Most Holy Theotokos good? Isn’t she wholly good, perfect, and holy? Whom does she judge? Whom does she scold?

It is rare to be good and have no wish to impose yourself on anyone. It is rare to be perfect and say, ‘I simply live, I simply shine, I simply love, and I grow in holiness for the sake of the whole world.’ That is what the Most Holy Theotokos does. She is holy for the sake of the whole world. Which world? Everyone who wants to receive her love.

That is why everyone loves the Most Holy Theotokos. She is a tender mother who brings people together. She is awe-inspiring, purer and more radiant than the angels and even the rays of the sun. We sing that she is ‘purer than the sun’s bright rays.’ Yet she respects you, even when you are stained by sin. She loves you, embraces you, cleanses you, washes you, and protects you. This is how someone who wants to change begins to change: through kindness and mercy.

Through a gentle touch, tenderness, and a kiss that takes fear and insecurity from the heart. You say, ‘Don’t be afraid,’ and the other person asks, ‘Are you sure? If I speak, will I get slapped?’ ‘No, you won’t. Speak. Say what you want to say. Open your heart.’ ‘You won’t reject me? But you’re so far above me.’ Above you? My child, how am I above you? I am lower than you. And what do ‘above’ and ‘below’ mean, anyway? Before God, we are all very small. What did the Most Holy Theotokos say to Saint Silouan the Athonite? ‘I do not like the life you are living.’ She corrected him, and Saint Silouan said, ‘If only you could have heard her voice. She rebuked me, but with such love. Her words melted me; my heart went still. If you could hear the kindness in the Most Holy Theotokos’s voice, your life would change at once.’ It was kindness that changed him, not shouting, insults, or punishments. Do you see the distinction? I am not saying that you should excuse what is wrong.

Understand the person. Accept that this is where he is and what he can manage right now. Say, ‘If I were in his place, I might do the same, or worse.’ And, between ourselves, admit that I do the same or worse in the hidden part of my own life, which no one knows about except my spiritual father, if I tell him everything. Some people cannot bring themselves to go to their own spiritual father. They go here and there, looking for somewhere to hide, afraid their sins will come to light and everyone will find out. Why? Because they think, ‘How could I say that to him?’ He has given them the impression that such things cannot be spoken of, that they must never happen. Whether something is permitted or forbidden, it has happened to you. This is where you are; this is how you feel. Open your soul and speak about everything that troubles you. And most of the time, the things you think are so serious are not the gravest things. The gravest things, the ones the Lord

singled out and spoke against, are often not the things that frighten you. They are the things you do not dare to see in yourself or speak aloud.

They are the stirrings of your ego, the first movements of a merciless heart, hatred, malice, and revenge. All those painful things give rise to the rest. There is your lack of faith, your insecurity, your lack of trust in Christ, your reliance on your own strength, your refusal to receive His love and tenderness. These are sins. And when you do not receive His love and tenderness, it becomes easy to seek them in sinful encounters. Yet you look only at the outward act and say, ‘I did this.’ But why did you do it? Other things were hidden behind it and led you there. Christ knows those hidden things, and that is why He does not condemn you. People of Christ understand this too. Think of that white-haired elder, a monk shaped by years of labor and honest self-knowledge. He did not scold

the young monk who was sinning. Do you remember the story we began with? You do? Then listen to a repeat of the program! I cannot tell it all again now. It is repeated sometime during the week, I think on Monday evening. The station can tell you: 41 18 602 or 41 18 640. You can find out there when the program is repeated. Anyway, the temptation left the young monk and went to his strict spiritual father. The spiritual father became so overwhelmed that he got up to leave for the world and get married. But he too met the ascetic elder. ‘Where are you going?’ the elder asked. ‘Father, I have some business to attend to,’ he replied, piling lie upon lie. The young monk, by contrast, had told the truth: ‘I am facing temptations, and my spiritual father scolds me.’

The young monk had humbled himself. The spiritual father would not admit what was happening. ‘Me, admit it?’ he thought. The elder said, ‘What business has you in such a hurry? Your face is flushed, and I can see how agitated you are.’ ‘Father, I must go. I have something urgent to deal with.’ ‘Tell me, my child, what is happening. Open your heart.’ ‘Father, what can I say? Please pray for me. I am facing temptations, and I cannot understand it.’ ‘Why does it surprise you?’ ‘Because the things I am thinking and feeling are unacceptable.’

‘My child, do you know something? What you are going through is a lesson God is teaching you. I asked Him for it.’ ‘You did? What do you mean? What do you know?’ ‘I know the whole story. I only want you to understand this: what has overwhelmed you for these two hours is what that young monk goes through again and again. He comes to you constantly for confession. He is tormented and struggling. God wants to show you, Father, that you must not be harsh

with others. Show kindness, mercy, and forgiveness, as the Lord Himself does. God understands us and loves us without sharing in our mistakes or our passions. How much more should we do so, Father, when we ourselves are sinners? One sinner hears another sinner’s confession. It is human beings, not angels, who hear our confessions. Surely we know something about sin.’ The spiritual father was moved, and he went back.

When the young monk came again for confession, timidly this time, his spiritual father said, ‘My child, tell me. When you used to tell me your sins, I thought I understood what you were going through. But if it is anything like what I endured for those two hours, when temptation nearly drove me out of my mind, then I understand now how hard the struggle is. It is hard.’ ‘Father, forgive me,’ the monk said. ‘I will try to change.’ ‘My child, this is not for my sake. We will both do it for God. But we must humble ourselves.’

‘I must humble myself along with you. You have helped me understand some things.’ So say nothing against anyone. Do not pass judgment on anyone’s sins. I tell you again: whatever you condemn in someone else, you may come to experience yourself. God will humble you. Do you call someone untidy? The time may come when your own home, your room, and your belongings are untidy. Do you say someone has failed in life? You may fail in some way too. This is not revenge. It is a chance for you to learn the same lesson and see how you do. That person scored eight; when your turn comes, will you score eight, or will you fall below a passing grade? Then you will see that it is easy to talk, but hard to suffer with someone, to pray, to love, and to forgive. And, after all, what are you forgiving? Is another person’s life yours to judge and forgive? Their life belongs to them.

I was thinking about all this and wondering how beautiful life would be if we were honest and open with one another. Sometimes hypocrisy takes hold of me, and I do not reveal my true self, my difficulties, my passions, my sins, and my problems, even to the people I ought to tell. At least tell them there. Within a family, a couple should be honest with each other. Parents and children should be honest, and students and teachers too. That is what I mean. I am not saying you should stand on your balcony and tell the whole world what is happening to you. But open your heart, at least to someone, and tell the truth. We are always speaking in

codes and excuses, hiding behind masks. We laugh when we want to cry. Imagine if we cried whenever we needed to. Might the person in front of us be moved and say, ‘Why are you crying? What has happened? Can I come closer?’ Instead, we put on a hard face and think, ‘I’m certainly not going to give in and tell the truth.’ I am struck by that monk who kept going to his spiritual father and confessing his sins, again and again, without losing hope. What does that show? He opened his soul. He went and said, ‘Father, this is how it is, so I will tell you.’ There is something beautiful in that. Simply opening your soul and saying what is really happening to you can bring healing. I tried this once with the children at school, about a practical matter, not my sins. Let me give you an example. I taught a class in their final year of high school once a week.

The final-year high-school class met once a week. At first, the students did not come in right when the bell rang. They were a little late. That bothered me, and I would tell them, ‘Come on time. This isn’t all right. The school has a schedule, and it isn’t right for you to be late. The headmaster makes remarks, you’ll be marked absent, and it bothers me when you’re not there on time.’

I made it sound as though I wanted them to arrive on time so the lesson could start on time.

I said they should not be marked absent, for the sake of the school’s orderly routine. But that was not the truth. It really was not. Why else did I get so angry when they were late? Could a five-minute disruption to the school timetable upset me that much? I had been reading books, including the writings of the Fathers and the elders, about honesty. So I asked myself, ‘Will you dare to tell the truth?’ A thought inside me said, ‘But you’re a priest. Are you really going to tell them why?’ One day, after the children had gathered, I said, ‘I want to tell you something. I want to tell you the truth. When you don’t come to class on time, I feel that you look down on me. I feel slighted.’

And there was more. I was afraid to say it. I thought that if I did, I would make a fool of myself and they would laugh at me.

‘I also feel that you pay no attention to me, that I have no place in your lives and that nothing I say reaches you.’ I had saved the hardest part for last. ‘And I also feel…’ I wondered how to say it. ‘I feel that you don’t love me.’ They began to protest: ‘What are you saying? The only reason we’re late is that we want to take a few more shots at basketball. We use those extra five minutes to play. Of course we love you and pay attention to you. What you say does affect us. We think about it.’ I said, ‘Children, I’m sorry. I wanted you to know the truth. This isn’t about absences, punishment or the headmaster. When you don’t come on time, I feel inadequate. I have low self-esteem, and I feel that you look down on me. That is my own problem.’ They apologized and said, ‘If that’s how you feel, we’ll come on time. We don’t want to hurt you.’ And from then on, they did. Of course, someone will still be late now and then. But they understood how I really felt. To tell them that, though, I had to make myself vulnerable.

I had made myself vulnerable. What does that mean? I had opened my heart and said it all plainly: ‘I feel that you don’t love me. I feel inadequate. I feel like a useless teacher.’ That was how I felt. You might say, ‘What nonsense!’ Nonsense or not, it was the truth. We need to speak to one another with love, truth, honesty and sincerity, all the beautiful things Christ teaches. Someone said to me, ‘But we mustn’t undermine our authority and embarrass ourselves by saying things like that.’ I don’t mind. This is the conclusion I’ve reached, and many others know it and live it too. People who are happy in their homes are happy to the extent that they can be truthful with one another and say what they feel. Think of a woman who told me she kept saying to her husband, ‘Leave whenever you like. As far as I’m concerned, you can get up and walk out on us.’ She was telling him she did not care if they separated, though she did care. I asked, ‘Why don’t you tell him the truth?’ She said, ‘Am I supposed to beg him?’ I told her, ‘It isn’t wrong to ask your husband for love. He’s your husband. And isn’t that what you want?’ ‘Yes,’ she said, ‘but I won’t stoop to that. I have my dignity.’ So she kept telling him, ‘Go. Leave whenever you want. See if I care.’ Her husband had his own stubbornness and pride, and he left.

Afterward she wept and cried out, beside herself. I asked, ‘Why are you crying?’ ‘Because he left,’ she said. I asked, ‘What were you telling him? Weren’t you telling him to get up and leave? You wanted to say, “I love you. I need love, and I want to give love too.” But you told him to leave. Why did you say that?’ ‘Well,’ she said, ‘I didn’t expect him to do it.’ ‘Then let this be a lesson for us,’ I told her.

Honesty helps us so much, provided we speak with discernment. Some people speak honestly but say things that wound others. Honesty by itself is not enough. Suppose a man is mired in trouble and asks me, ‘How do I look to you?’ If I say, ‘You look as though you’re stuck in the mire,’ he may despair. Give him hope. That is no lie. The way you tell someone the truth matters a great deal, doesn’t it?

When the hair at the front of my head began to thin during my university years, perhaps from studying, tiredness and stress, a monk at a monastery near Oropos, outside Athens, saw me after a long time apart. He said, ‘Well, I see you’ve acquired a fine, broad forehead!’ He did not say, ‘You’re going bald. Your hair is falling out.’ He knew that might hurt me. A ‘broad forehead’ was how he put it. Or suppose you see someone who has gained weight. What do you say? ‘What happened to you?’ You could say, ‘It looks as though you’ve put on half a kilo.’ I once said that to a man who had gained quite a bit. He replied, ‘Half a kilo, Father? Can’t you see what I look like? I can hardly fit through the door!’

If I had said that to him myself, however honestly—‘How did you get like that? You can’t fit through the door’—I’m sure I would have hurt him deeply. He would have replied, ‘All right, Father, I’m fat,’ and felt awful. The way you speak matters. Of course, this cannot be just a technique. If you are clumsy at heart and rough in your manner, even if you use the gentle words I’ve suggested, something harsh or thoughtless will come out sooner or later. We need to be considerate. We should speak openly, think of the other person, and speak with love, honesty, freedom, modesty and sincerity. All of these belong together. And if you’re young, don’t worry. You’ll make little mistakes, mistakes, and blunders too.

How else do we learn? We learn from our mistakes and from the temptations we have faced. We’ll keep trying to give others courage and hope, and not leave them discouraged.

The greater gain is that someone trusts you enough to open their heart. Think of a child who comes home and tells you they smoke, have tried drugs, got drunk, had a relationship, or have done or are thinking of doing something else. Perhaps they need to tell you about an unwanted pregnancy or an abortion. What you hear may be tragic. But it matters deeply that they are coming to tell you. At that moment, something in their soul is struggling to come out. Perhaps it is like poison they need to bring up so they can find relief. Their trust is precious, if you do not miss that moment. You see, the Lord opened His heart to His disciples. Shortly before His Crucifixion, He told them, ‘My soul is exceedingly sorrowful, even to death.’ He was deeply sorrowful.

It was as though He were saying, ‘The thought of death approaching overwhelms Me. I am almost dying of sorrow.’ He shared that with them. He did not put on an air of holiness. He was holy, and He spoke truthfully. At times He felt pain; at times He was angry. He did not pretend. He was Himself. Stop pretending all the time. Aren’t you tired of pretending to be someone you’re not? Many people around you have already noticed: your wife or husband, your children, your friends. They may not be able to tell you, but they know. And you know that you’re living a lie. Be truthful. Acknowledge who you are, how you are and what you think. Then you will gain something.

You won’t lose anything. I’m moving from one subject to another, Vasilis, but how are they all connected in the end? How are they connected? As someone might say, ‘Admit it, Father? How can I admit it? If I tell another person exactly how I feel, there could be a terrible misunderstanding.’ Our times and our upbringing have taught us that we must never make mistakes. But what does ‘must never’ mean, everyone? What does it mean? Who is sitting above us saying that? ‘But God.’ Did God say, ‘You must never’? God did give us one ‘must never’: we must never stop struggling. God did not say that we must never make mistakes. That would be like telling a little child who is drawing that making a mistake is forbidden. Or a little child who is writing:

The alphabet, the alphabet again with his little hand. ‘You’d better write that letter A properly. I wrote it out and showed you how. Now do it.’ How many times did we have to write our first letters? We are on the path to holiness, on that path. How could we possibly make no mistakes?

Who has the right to forbid you from making mistakes?

Someone says, ‘That’s what I was taught: if I show that I make mistakes, people reject me.’ But anyone who rejects you for that is being false and hypocritical, because they have made mistakes too. Once, at a monastery, I saw a monk painting an icon. He had corrected part of it, rubbed it out and painted it again, so the image looked rather strange.

He turned to me and said, ‘Don’t judge it as it is now. I haven’t finished.’ He had understood what I was about to say. ‘It will look like that icon on the wall. Look at the other one; they’re the same.’ It was remarkable. He said, ‘This part you see now, where I smudged it a little and made a mistake and spoiled the design, will become like that. That is what the finished icon will look like.’ So it is the finished work that matters. Your mistakes, my dear friend, your passions and sins and difficulties, and…

whatever weighs on your heart are not the end of your life. They are not the finished picture you will present to the Lord. Did you hear that? First, it is the finished picture that matters; and second, you will present it to the Lord. People will not judge the painting of your life, the work you are making. God will judge it, and the time for anyone to judge anyone else has not yet come. So when you see someone making a mess of their life, tell yourself, ‘They have made a mark on the canvas. They can erase it and carry on. The painting is not finished.’ While the painting is still being made, there will be mistakes, problems, weariness and tears. Attend to your own work and try to do it well.

And remember what I said about showing the true picture of your soul. You can do that with people God brings into your life, people you trust. It takes courage to be your true self. But if you find even two or three people—or perhaps just one, your husband or wife, someone in your family—with whom you can open your heart about what you need to share, you will feel a great relief. You need not tell the whole world. Having two or three people who can comfort you is a great gift. One day a young woman travelled a long way to make her confession. She said, ‘I came all this way just to tell you something, to entrust something to you, and then leave. I need to feel that I’ve told someone and they haven’t scolded me.’ She told me, and I said nothing to reproach her.

Nothing, nothing. I did not even give her advice, nothing. What advice could I give her? She already knew. But I wanted her to say it. I understood her need; I could see it then, and I understood from how difficult it was for her to tell me. It really was something that took courage to open your soul about, so I said nothing. I only told her, ‘God loves you. Do you know that God loves you?’ You might ask, ‘Is that all you said to her? Couldn’t you correct her and tell her not to do it again?’ Well, it was clear that she understood. She understood that she would not do it again. Of course, there would have been nothing wrong with telling her not to do it again. But her eyes... And you saw it: everything depends on what you convey in the atmosphere you are in. Otherwise, what you say can be misunderstood. You could see in her eyes that she would not do it again, or that she had been deeply hurt, and further words would have been unnecessary.

We could say much more.

What I wanted to say is that we opened our hearts a little today. Vasilis, what did we do? That’s what we did: we opened our hearts again. You opened yours through your melodies and played beautiful music for us. Thank you, Vasilis Hatzinikolaou. And thank you to everyone who called 4118602 or 4118640. The program also has an email address.

If you write, please keep it to five lines. Sometimes so many messages come in that I cannot even read them all. The address is atheata.perasmata@yahoo.gr. The program is rebroadcast; the radio station can tell you the day and time.

Well...

I hope what we said has given you something to think about. Love yourself,

your brother, your wife or husband, and above all your God. And when you love Him, He will say to you, ‘Love Me, and love yourself too.’ Christ says that when you love Him rightly, you also love yourself rightly: you help yourself and respect yourself. Sometimes you treat yourself gently; sometimes you correct yourself. Sometimes you are firm with yourself; sometimes you give yourself a drink of water because you are weary from life. Little by little, you find balance and discernment. May we find that discernment. It takes great skill and wisdom. It takes pain and many hard knocks. We will go through many things and face many temptations, and sadly we will commit many sins before we understand some things and change. Whatever it costs, the struggle is worth it.

I pray that God grants you a good week. God willing, we will speak again next time. If anything I said confused or upset you, set it aside and go on living your life as you see fit. If something made you think, take one small step. Do not overwhelm yourself. Do one small thing, and you will understand the rest another time, little by little. Our spiritual mind cannot take everything in at once, and our heart cannot bear it all at once. May God give you strength as you continue your struggle. Be joyful about who you are: a sinner, yet close to the Lord. You repent, you keep struggling, you are sincere and true, and you are trying. That matters greatly. God rejoices with you.

Το ελληνικό κείμενο ακολουθεί την ομιλία της πρωτότυπης ηχογράφησης. Τυχόν μουσική, ψαλμωδία ή δυσδιάκριτα σημεία διακρίνονται από την ομιλία. Η πλήρης ελληνική ηχογράφηση διατηρείται.

Λήψη ελληνικής μεταγραφής (TXT)

Μια εκπομπή και σήμερα. Πόσες ακόμα θα κάνουμε, να δούμε. Πόσο ο Κύριος μας ανέχεται, πόσο κι εσύ μας ανέχεσαι και η Κυριακή Εκκλησία μας αντέχει και μας δίνει αυτή τη δυνατότητα, και ευχαριστούμε τον Θεό γι' αυτό. Και η μουσική που βάζουμε δεν είναι για να ψέλνει κανείς στην εκκλησία αυτή τη μουσική, όπως καταλαβαίνεις, οπότε επιτρέπεται να είναι και λίγο διασκευασμένη.

Διανθισμένη και πιο πλούσια και λίγο διαφορετική από αυτή που ίσως έχεις συνηθίσει. Πάντως εμένα μ' αρέσει και χαίρομαι που αρέσει και σε σένα και το λες πολλές φορές παίρνοντας τηλέφωνο. Βασίλη, σε ευχαριστώ για άλλη μια φορά.

Εεεε... Μου αρέσει πολύ από τον Ευεργετινό, το μικρό Ευεργετινό που σου είχα πει να πάρεις να διαβάσεις αν θυμάσαι, έτσι λέγεται αυτό το βιβλίο, ο μικρός Ευεργετινός, Ιεράς Μονής Παρακλήτου είναι οι εκδόσεις. Ένα περιστατικό που λέει ότι ένας μοναχός είχε πάθη και αδυναμίες, είχε αμαρτίες και πήγαινε στο πνευματικό του και τα έλεγε. Αλλά ο πνευματικός του ήταν πάρα πολύ αυστηρός και τον μάλωνε. Και αυτός ο καημένος στεναχωριόταν γιατί λέει «Εγώ τα λέω όλα και ο πνευματικός μου με μαλώνει». Και όταν τον μάλωνε, αυτός δεν μπορούσε να διορθωθεί.

Δεν διορθώνεται κανείς με τα μαλώματα. Και του λέει «Πάτερ, τι να κάνω τώρα;» «Τι να κάνεις; Δεν σου έχω πει ότι αυτά που κάνεις είναι ανεπίτρεπτα; Δεν επιτρέπεται να είσαι μοναχός και να φέρεσαι έτσι και να κάνεις έτσι». «Τώρα τι θα κάνω;» λέει. «Δεν θα το ξανακάνεις, θα τα κόψεις όλα αυτά». Και ο πνευματικός, ας πούμε, δεν ξέρω γιατί, ήταν πολύ αυστηρός και άκαμπτος στις συμβουλές του. Πέρασε καιρός, ο μοναχός πάλι έκανε λάθη και τα λάθη αυτά είχαν να κάνουν και με θέματα σαρκικής φύσεως.

Εεε... Το λέω αυτό γιατί μερικοί νομίζουν ότι ο άνθρωπος με το που γίνεται κάτι αφήνει έξω από το μοναστήρι τη σάρκα του, τα αφήνει όλα και φοράει ένα ράσο και περιφέρεται ένα ράσο και δεν έχει τίποτα μέσα το ράσο. Όπως μου λένε μερικές φορές τα παιδιά, «Πάτερ, από κάτω τι φοράτε;» «Τι φοράω, παιδιά;» «Τι έχετε από κάτω;» «Έχω τα χέρια μου, έχω τα πόδια μου, το παντελόνι μου». «Α, καλά».

Το ξέραμε. Μερικές φορές νομίζουμε ότι κάποιοι άνθρωποι μέσα στην εκκλησία είναι άσαρκοι. Άσαρκοι. Ε, δεν είναι. Τουλάχιστον αυτούς που ξέρω εγώ δεν είναι. Τώρα εσύ αν έχεις γνωρίσει άσαρκους ανθρώπους, οι οποίοι αν ανέβαιναν στη ζυγαριά δεν θα ζύγιζαν τίποτα παρά μόνο τα ράσα τους, αυτοί είναι άγγελοι. Αν υπάρχουν τέτοιοι άγγελοι... Αυτός λοιπόν ο άνθρωπος δεν ήταν άσαρκος, ήταν αμαρτωλός, αλλά είχε κάτι πάρα πολύ ωραίο, ήταν ειλικρινής, πήγαινε και εξομολογείτο. Και είναι πολύ δύσκολο, ξέρεις, να πας να πεις όλα τα θέματα σου και να ανοίξεις την ψυχή σου και να τα πεις στο πνευματικό σου και να πεις, ας πούμε, «Μου συμβαίνει αυτό, νιώθω έτσι, κάνω έτσι, σκέφτομαι έτσι, θέλω έτσι» και όχι οι δικαιολογίες, οι υπεκφυγές και κάτι τέτοια, ας πούμε.

Θεληματικά... Θεληματικά, αυτός είμαι, έτσι νιώθω και αυτή είναι η κατάστασή μου. Και αυτός πάλι δεν τα δεχόταν αυτά. Αυστηρός. Και μετά σηκώθηκε και έφυγε και απελπίστηκε ο μοναχός αυτός στον δρόμο και λέει «Τι θα κάνω; Άμα είναι έτσι, τότε να μην είμαι μοναχός, να φύγω», λέει. «Να πάω στον κόσμο, να παντρευτώ», αφού ο πνευματικός του δεν του έδινε ελπίδα. Δεν του έδινε κουράγιο. Είναι φοβερό να λες πράγματα και να μη σου δίνουν κουράγιο και να σε τσακίζουν. Είναι φοβερό να ανοίγεις την καρδιά σου κάπου και να σου δίνουν άλλη μια σπρωξιά να πας πιο κάτω. Αυτό είναι πολύ σκληρό. Δεν το αντέχει. Λυγίζει η ψυχή του ανθρώπου. Και όπως πήγε να φύγει αυτός ο μοναχός, να τα παρατήσει όλα και να πάει στον κόσμο, πέφτει στο κελάκι ενός γέροντα ασπρομάλλη.

Ασπρίσει αυτός από πολλά τα χρόνια, του λέει «Παιδί μου, τι έχεις πάθει;» Λέει «Πατέρα, αυτό και αυτό», λέει, «συμβαίνει, δεν είμαι εγώ καλός». «Ε, επειδή δεν είσαι καλός, τι πειράζει; Αυτοί που δεν είναι καλοί είναι κοντά στο Θεό. Οι καλοί είναι κοντά στο Θεό, οι καλοί είναι στον Παράδεισο. Εδώ σε αυτή τη γη είμαστε κακοί, είμαστε αμαρτωλοί, αλλά είμαστε κοντά στο Θεό». «Ε, ναι», λέει, «αλλά, πάτερ, ας πούμε, εγώ έχω έναν πνευματικό πολύ άγιο, είναι πολύ καλός και πολύ αλάνθαστος και δεν κάνει αμαρτίες και δεν μπορεί να με... Εγώ είμαι πολύ αμαρτωλός και αυτά που του λέω τον στεναχωρούν». «Ε, ναι, αλλά δεν λέει ο Χριστός ότι όταν μετανιώνεις οι άγγελοι χαίρονται; Γιατί ο πνευματικός στεναχωρείται;» «Ναι, στεναχωριέται επειδή δεν διορθώνομαι». «Επίτηδες», του λέει, «δεν διορθώνεσαι;» «Όχι, προσπαθώ αλλά δεν μπορώ, δυσκολεύομαι. Και ο πνευματικός μου λέει ότι δεν είναι τόσο δύσκολα αυτά που εγώ θεωρώ δύσκολα. Εύκολα γίνονται όλα». «Καλά», λέει, «εντάξει, να σου πω, δώσε μου περιθώριο λίγο καιρό, μην φύγεις».

τα παρατήσεις, έχεις κάνει τόσα χρόνια προσπάθεια και τόσο κόπο κάνεις και φιλότιμος είσαι και είσαι ειλικρινής. Και αυτό είναι πολύ σημαντικό που ανοίγεις την καρδιά σου. Μην φύγεις, παιδί μου, θα κάνουμε προσευχή και έχει ο Θεός». Και τι κάνει αυτός ο ασπρογένης, ο ασπρομάλλης, ο παππούλης, το γεροντάκι; Κάνει προσευχή στο Θεό. Και είπε τα εξής λόγια: «Θεέ μου, σε παρακαλώ, κάνε μου τη χάρη που θα σου ζητήσω και δώσ' τα στον πνευματικό του, όχι για πολύ καιρό, για λίγη ώρα. Ό,τι περνά δηλαδή ο μοναχός αυτός ο νέος που έκανε τις αμαρτίες και βασανιζόταν από σκέψεις, από επιθυμίες, από ζάλια, από ταλαιπωρίες και από ένταση και όλη αυτή την ταλαιπωρία του πειρασμού, πάρε τα, Θεέ μου, και δώσ' τα στον πνευματικό του, ο οποίος νόμιζε ότι ήταν άγιος, αλάνθαστος, άπτωτος και ότι είναι εύκολο να είσαι.

Θέλει ο Θεός τέλειος, άγιος, αναμάρτητος και ξεχνάει αυτά που λέει η ίδια μας Εκκλησία, ότι «Εἷς Ἅγιος, εἷς Κύριος, Ἰησοῦς Χριστός». Ένας είναι ο Άγιος, ένας είναι ο Κύριος, εμείς είμαστε αμαρτωλοί. Εμείς είμαστε ανάξιοι, εμείς είμαστε φτωχοί. Εμείς είμαστε φύση ζυμωμένη με τον πηλό και τη φθορά. Τι να κάνουμε, ας πούμε;

Ξέρεις τι γίνεται; Ο πνευματικός αυτός ο αυστηρός, εκεί που καθόταν στο κελί του και σκεφτόταν το ύψος της αρετής που είχε φτάσει και την τελειότητά του, ξαφνικά τον πιάνουν τέτοιοι πειρασμοί και τέτοιοι λογισμοί που χτυπάγαν το κεφάλι του στον τοίχο και δεν του περνούσε τίποτα. Και ζαλίστηκε και δεν ήξερε πού βρίσκεται και τότε κατάλαβε ότι όλα όσα είχε τα καλά ήταν του Θεού δώρα και τον κρατούσε ο Θεός τόσο καιρό σε κατάσταση ακμαία και ηθική και τέλεια και υψηλή και του φαίνονταν όλα εύκολα. Δεν είναι τίποτα εύκολο. Η βοήθεια του Θεού σε κάνει και τα νιώθεις εύκολα. Η φύση σου, αν είσαι ειλικρινής με τον εαυτό σου και αν τολμάς να δεις τον εαυτό σου και τη φύση σου μέσα σου, τι σου συμβαίνει και τι σκέφτεσαι. Μερικοί νομίζουν επειδή δεν κάνουν είναι όλα εντάξει. Πολλά δεν κάνεις. Γιατί δεν τα κάνεις; Γιατί δεν μπορείς.

Αν μπορούσες, θα τα είχες κάνει. Γιατί ντρέπεσαι, ντρέπεσαι, αλλά κατά βάθος πάλι θέλεις. Η ντροπή σε κρατάει, αλλά μέσα σου σκέφτεσαι, σκέφτεσαι τα πάντα. Αυτή είναι η φύση σου. Ο άνθρωπος μπορεί να φτάσει από το βούρκο των σκέψεων μέχρι το ύψος της αγιότητος. Δεν είναι μόνο ο υψιπέτης αετός. Δεν λέει ομοιόθυντης κυλίστηκα σαν τους χοίρους μες στη λάσπη. Είμαι και αυτό, είμαι και το άλλο. Είναι ένα κράμα αγιότητος και αθλιότητος, βρωμιάς, αλλά και ένα κομμάτι ουράνιο μες στην καρδιά μας. Αυτή είναι η αλήθεια. Και ο οποίος αυτό το βλέπει στον εαυτό του είναι προσγειωμένος και εμπνέει και τους άλλους να μπορούν να είναι γνήσιοι και αληθινοί. Και

εννοείται δεν τους δίνει το πράσινο φως να αμαρτήσουν, γιατί αν κανείς παραδεχτεί τον εαυτό του δεν σημαίνει ότι λέει σε όλους «Ε, αφού είμαστε έτσι, αμαρτήστε ελεύθερα». Καθόλου, καθόλου δεν λειτουργεί αυτός πράσινο φως ελευθερίας και ασυδοσίας, καθόλου. Άλλωστε, ένας που θέλει να αμαρτήσει, ας αμαρτήσει, με το ζόρι θα τον κρατήσεις; Η αμαρτία και κάθε αστοχία κρύβει μέσα της την πικρία, Βασίλη. Οπότε και να κάνει κάποιος κάτι κακό για τη ζωή του, κάτι δυσάρεστο ή κάτι άπρεπο για τη ζωή του, αυτό που θα κάνει από μόνο του θα του δώσει την πληρωμή του, θα το καταλάβει. Δεν είναι θέμα να κρατάς τους ανθρώπους καλούς με ένα μαστίγιο και με ένα φόβο, μην κάνεις αυτό, μην κάνεις το άλλο. Όχι, αλλά βοήθησε τον άλλον να χαλαρώσει, να καταλάβει ποια είναι η πραγματικότητα της φύσης του. Μην του βάζεις τον πήχη ψεύτικα ψηλά. Δήθεν ότι κι εσύ τα ζεις αυτά τα ουράνια, τα τέλεια, τα υπερφυσικά και ότι όλα είναι πανεύκολα. Πού είναι πανεύκολα!

Ότι εσύ τα κάνεις αυτά που λες, αφού ότι εγώ τα κάνω, πώς να σου πω δηλαδή «Όλα είναι πανεύκολα, αδέρφια μου, είναι τόσο εύκολο να κόψεις το τσιγάρο, τόσο εύκολο να μην κάνεις αυτό, τόσο εύκολο να μην... Πανεύκολα είναι όλα». Δεν είναι πανεύκολα, καθόλου δεν είναι πανεύκολα, είναι πολύ δύσκολα.

Ο πατήρ Παΐσιος, «Αν ο Θεός», λέει, «με εγκαταλείψει, εγώ θα πάω σε όλα τα μπουζούκια της Θεσσαλονίκης και θα χορεύω. Εμένα που με βλέπετε τώρα που κάθομαι στην αγρυπνία 15 ώρες και με ευχαριστεί, δεν είναι ότι εγώ είμαι ο καλός και εσείς είστε οι κακοί».

Κρατάει ο Θεός και με βοηθάει. Συνεργάζομαι και εγώ με τον Θεό βέβαια. Του δίνω το χέρι μου, αλλά και ο Θεός δίνει μεγάλη βοήθεια. Δεν είναι ότι εσείς είστε οι αμαρτωλοί και οι αλήτες και οι παλιάνθρωποι και εμείς είμαστε οι καλοί. Και αυτό το πράγμα σε προσγειώνει και λες «Α, δηλαδή, πάτερ, με καταλαβαίνεις; Ότι αυτό που κάνω, έτσι που ζω, οι αμαρτίες μου, οι ασωτίες μου, οι απροσεξίες μου, οι ανηθικότητές μου, οι βρωμιές μου;» Πώς να μη σε καταλαβαίνω;

Πώς να μη σε καταλαβαίνω; Όλα αυτά κι εγώ τα κουβαλάω μέσα μου. «Μα εσείς δεν τα έχετε κάνει». Δεν τα έχω κάνει εμπράκτως, αλλά τα έχω κάνει στη σκέψη μου, στην καρδιά μου, στη φαντασία μου. Μπορεί να μην έχεις φάει ένα γλυκό,

μόνο που το σκέφτεσαι σου τρέχουν τα σάλια. Έτσι λες «Την πάστα δεν την ακούμπησα στο ζαχαροπλαστείο απ' έξω που πέρναγα». Είχε κάτι πάστες όταν είχα πάει μια φορά στο Λονδίνο για μια ομιλία, στα ζαχαροπλαστεία έχουν πολύ ωραία γλυκά στο Λονδίνο, πάρα πολύ. Και τότε ήμουν και σε μια φάση που πρόσεχα τη διατροφή μου, δεν έτρωγα πολύ γλυκά και τέτοια. Λοιπόν, κανένα δεν άγγιξα λόγω διατροφής. Είχα εντολή από το γιατρό να μην φας γλυκά για ένα διάστημα, αλλά όλα τα είχα καταφάει. Όλα τα είχα φάει. Δεν άγγιξα κανένα. Σωστό, λέω αλήθεια, δεν πήρα. Το ξέρανε και όσοι ήταν κοντά μου, λέει «Μα φάε ένα, πάτερ». «Όχι, όχι», αλλά η καρδιά μου το ξέρει τι γινόταν μέσα μου. Τα είχα φάει όλα.

Λοιπόν, έρθει ένας και μου πει ότι είναι λαίμαργος, εγώ δεν μπορώ να του λέω ότι «Ξέρεις τι, αυτό που κάνεις είναι ανεπίτρεπτο και η λαιμαργία είναι φοβερό και θανάσιμο» και αυτά, και δεν πρέπει να θυμηθώ ότι κι εγώ ο ίδιος ταλαιπωρήθηκα, κι εγώ ότι ο ίδιος θα το ήθελα; Πώς λέγεται αυτό; Λέγεται κατανόηση.

Ευσπλαχνία, λέγεται και μια άλλη ωραία λέξη: συμπόνια. Συμπονώ, πονώ με τον πόνο σου, πονώ με τον πειρασμό σου, πονώ με την πτώση σου. Αλλά για να πονώ πρέπει να σε καταλάβω. Αν εγώ νιώθω ότι είμαι ο καθαρός, ο ανέγγιχτος, ο άγιος, ο άφθαστος, πώς θα πονέσω μαζί σου; Και πώς θα πλησιάσεις να πεις την αλήθεια σου, αυτό που κουβαλάς μέσα σου;

Έρχονται στο μυαλό τώρα, Βασίλη, πάρα πολλά να πω και δεν ξέρω από το ένα πού να πάω στο άλλο και το μυαλό μου σαν ηλεκτρόνιο τρέχει από εδώ, τρέχει από εκεί να τα μαζέψει όλα. Τώρα μου έρχονται και θα φύγουν, θα τα ξεχάσω. Δεν πειράζει όμως, λέω, να τα ξεχάσω. Ό,τι θέλει ο Θεός θα θυμηθώ και ό,τι πρέπει να ακούσεις θα το πω για να το ακούσεις, αν είναι από τον Θεό.

Άγιο Όρος, απόγευμα, στο μπαλκόνι μιας μονής δίπλα στη θάλασσα, από τις πρώτες μονές που μπαίνουμε στο Άγιο Όρος, μιλάγαμε με τον ηγούμενο και ήταν κόσμος και έλεγε για την ανάγκη αυτού του γνήσιου φρονήματος, να είμαστε γνήσιοι άνθρωποι και ειλικρινείς. Και ειλικρινής δεν θα πει να παριστάνεις τον άγιο, αλλά θα πει να είσαι άγιος. Και άγιος είσαι όταν είσαι μετανιωμένος αμαρτωλός. Και άγιος είσαι όταν έχεις κατορθώματα ασκητικά και παλέσματα και νικάς, αλλά και όταν χάνεις πάλι είσαι άγιος. Άγιος δεν είσαι μόνο όταν νικάς, είσαι όταν φιλότιμα προσπαθείς. Ασχέτως του αποτελέσματος, η προαίρεση μετρά και ο Θεός επιβραβεύει και δίνει τα επιπλέον. Και μας έλεγε λοιπόν αυτός για δύο πνευματικούς που είχε ακούσει πολλά χρόνια στην Αθήνα, που είχε ακούσει. Έλεγε λοιπόν, λέει μια κυρία για τον πνευματικό της.

Λέει «Θα διάλεγα εγώ έναν πνευματικό», έλεγε ο ηγούμενος αυτός, έλεγε η κυρία «Ο δικός μου πνευματικός έχει νικήσει τα πάντα, είναι άφθαστος, είναι άγιος, δεν κάνει καμία αμαρτία, έχει ξεπεράσει όλα τα πάθη, είναι απαθής». Βασίλη, έλεγε για αυτήν την κυρία που παρουσιάζει το δικό της τον πνευματικό ότι είναι ο καλύτερος του κόσμου. Για ποιο λόγο είναι ο καλύτερος, έλεγε αυτή, έτσι νόμιζε; Ότι είναι άφθαστος και άγιος και αναμάρτητος. «Και ακούστε», λέει, «φρόνημα, αυτή η κυρία τι πίστευε. Και ακούστε», λέει, «τώρα άλλο σκηνικό. Οδηγούσαμε», λέει, «μια φορά στην Αθήνα, μας πήγαιναν κάπου και ήταν στο αυτοκίνητό μου ο πατήρ Αμφιλόχιος της Πάτμου. Ο πατήρ Αμφιλόχιος της Πάτμου και ήμασταν μαζί». Ήταν αυτός ο ηγούμενος και ο πατήρ Αμφιλόχιος. «Και στα φανάρια», λέει, «κάπου στην Ομόνοια, στην Αθήνα, περνάει μια κοπέλα», λέει, «ντυμένη προκλητικά. Μισοντυμένη».

Λέει ο πατήρ Αμφιλόχιος «Πω πω ρε παιδιά, τι γίνεται εδώ πέρα στην Αθήνα, τι τραβάτε και εσείς, δύσκολα εδώ να αγιάσεις». «Και γυρίζω», λέει, «και του λέω εγώ, του πατρός Αμφιλοχίου, πάτερ, γιατί το λέτε αυτό; Σκανδαλιστήκατε κι εσείς;» «Ε, βέβαια», λέει, «παιδί μου, είναι να μη σκανδαλίζεσαι με αυτά που βλέπεις εδώ πέρα; Είναι δύσκολα», λέει, «κοίτα τι γίνεται, πειρασμοί». Και παραδέχτηκε, λέει, ένας τόσο πνευματικός άνθρωπος και τόσο ωραίος άνθρωπος όπως ο πατήρ Αμφιλόχιος ότι σκανδαλίστηκε. «Ναι, σκανδαλίστηκα κι εγώ». Και λέει ο ηγούμενος «Αυτόν θα έκανα πνευματικό, έναν τέτοιο άνθρωπο ο οποίος αγωνίζεται αλλά δεν παριστάνει κάτι που δεν είναι. Αγωνίζεται αλλά έχει συμπάθεια και συμπόνια και ευσπλαχνία για τον αμαρτωλό που δίπλα του πέφτει και σηκώνεται και παλεύει και αγωνίζεται και προσπαθεί και δεν σου παρουσιάζει έναν ιδεατό χριστιανισμό».

Δεν σου βάζει τον πήχη τόσο ψηλά που να ζαλίζεσαι στο τέλος και να λες «Αποκλείεται εγώ να τα καταφέρω αυτά». Και μετά να τρελαίνεσαι και να λες «Πώς εγώ θα πω αυτά που εγώ ζω, αυτά που εγώ θέλω, αυτά που εγώ σκέφτομαι, αυτά που εγώ μου περνάνε από το μυαλό; Όλα αυτά πώς να τα πω αφού δίπλα μου κυκλοφορεί τόση αγιότητα, αφού όλοι είναι τόσο τέλειοι;» Είναι ψέμα αυτό. Αυτό. Και ξέρεις τι άλλο με συγκινεί; Το ότι το πιο άγιο πρόσωπο σε αυτή τη γη, μετά τον Κύριο, μετά τον Ιησού, δεν μας κρίνει, δεν μας μαλώνει, δεν μας κάνει παρατηρήσεις, παρά μόνο μας αγαπά και γι' αυτό όλοι το αγαπάμε αυτό το άγιο πρόσωπο. Η Παναγία μας δεν είναι καλή, δεν είναι πανκαλή, δεν είναι τέλεια, δεν είναι αγία, Παναγία, Παναγιότατη; Δεν είναι; Ποιον κρίνει; Ποιον μαλώνει;

Σπάνιο να είσαι καλός και να μην θες να επιβληθείς σε κανένα. Είναι σπάνιο να είσαι τέλειος και να λες «Εγώ απλώς υπάρχω, απλώς φωτίζω, απλώς αγαπώ, απλώς αγιάζομαι για χάρη όλου του κόσμου». Αυτό κάνει η Παναγία. Είναι Παναγία και είναι αγία για χάρη όλου του κόσμου. Ποιου κόσμου; Όποιου θέλει.

Θέλει. Γι' αυτό όλοι αγαπούν την Παναγία, γιατί είναι η μάνα η στοργική που ενώνει, αυτή που είναι φοβερή και τρομερή και καθαρότερη και λαμπρότερη και από τους αγγέλους και από τις ηλιακές ακτίνες, που λέμε «λαμπηδόνων ηλιακών καθαροτέρα», λαμπηδόνων ηλιακών, σέβεται και σένα που είσαι βρόμικος και σε αγαπά και σε αγκαλιάζει και σε καθαρίζει και σε πλένει και σε φυλάει. Και έτσι αλλάζει αυτός που θέλει να αλλάξει, από την καλοσύνη και από την ευσπλαχνία.

Απ' το χάδι και απ' τη στοργή και απ' το φιλί που του παίρνει το φόβο απ' την καρδιά και την ανασφάλεια, και του λες «Μην φοβάσαι» και σου λέει «Σίγουρα, να ανοίξω το στόμα μου, θα φάω καμία;» «Όχι, δεν θα φας καμία.» Μίλα, πες το, πες τι θέλεις, άνοιξε την καρδιά σου. «Δεν θα με απορρίψεις;» «Ε, μα εσύ είσαι πολύ ψηλά.» Τι ψηλά είμαι, παιδί μου, τι ψηλά είμαι; Εγώ είμαι πιο χαμηλά, όπως εννοώ, τι ψηλά, τι θα πει ψηλά και χαμηλά; Μπροστά στον Θεό είμαστε όλοι πολύ μικροί και πολύ ασήμαντοι. Και τι είπε η Παναγία στον Άγιο Σιλουανό; «Δεν μου αρέσει η ζωή που κάνεις». Του κάνει παρατήρηση και λέει ο Άγιος Σιλουανός: «Να ακούγατε μόνο τη φωνή της. Με μάλωσε, αλλά με τόση αγάπη. Με μάλωσε και με έλιωσε. Με μάλωσε και η καρδιά μου μουδιασε. Και αν μπορούσατε να ακούσετε την καλοσύνη της Παναγίας και τη φωνή της, θα άλλαζε η ζωή σας», λέει, «αμέσως». Όχι με παρατηρήσεις, όχι με φωνές, όχι με προσβολές, όχι με τιμωρίες, αλλά με καλοσύνη. Καταλαβαίνεις τη διάκριση; Δεν είπα να δικαιολογήσεις το κακό.

Να το κατανοήσεις, να το αποδεχτείς, να πεις «Έτσι είναι αυτός ο άνθρωπος, τόσο μπορεί, και εγώ στη θέση του αυτό θα έκανα και χειρότερο». Και εγώ, μεταξύ μας, να πεις, τα ίδια κάνω και χειρότερα στην κρυφή προσωπική μυστική ζωή που δεν την ξέρει κανείς παρά μόνο ο πνευματικός μου, αν του τα λέω όλα. Και αυτό. Και μερικοί δεν μπορούν να πάνε στον πνευματικό τους και πάνε εδώ και πάνε εκεί και πάνε παραπέρα να βρουν κάπου να κρυφτούν, να μην τους δει η μέρα, να μην τα μάθουν όλοι. Και τι; Γιατί λες «Πώς θα τα πω εκεί;» Μου έχει δώσει μια αίσθηση ότι αυτά δεν λέγονται, αυτά δεν γίνονται, αυτά δεν πρέπει, αυτό δεν κάνει. Εντάξει, επιτρέπεται, δεν επιτρέπεται, αφού σου συμβαίνει, αφού αυτός είσαι, αφού αυτή είσαι, αφού έτσι νιώθεις. Άνοιξε την ψυχή σου για όλα τα θέματα σου. Και τις πιο πολλές φορές αυτά που σκέφτεσαι για σοβαρά δεν είναι τα πιο μεγάλα και τα πιο φρικτά. Τα πιο φρικτά, που ο Κύριος

γι' αυτά στιγμάτισε και σχολίασε και έκανε παρατήρηση, δεν είναι αυτά που σε τρομάζουν, είναι αυτά που δεν τολμάς να δεις και δεν τολμάς να πεις.

Του εγωισμού σου τα κινήματα, είναι της ασπλαχνίας τα σκιρτήματα, είναι του μίσους, της κακίας, της εκδίκησης, όλα τα δυσάρεστα αυτά, και αυτά φέρνουν όλα τα άλλα. Είναι η απιστία σου, η ανασφάλειά σου, η έλλειψη εμπιστοσύνης στον Χριστό, το ότι στηρίζεσαι μόνο στις δυνάμεις σου, ότι δεν δέχεσαι την αγάπη και το χάδι Του, αυτά είναι αμαρτήματα. Και αφού δεν δέχεσαι την αγάπη και το χάδι Του, μετά δέχεσαι εύκολα την αγάπη και το χάδι κάθε αμαρτωλού πλησιάσματος. Και εσύ προσέχεις μόνο αυτά τα εξωτερικά, λες «Έκανα αυτό». Γιατί το έκανες όμως; Γιατί άλλα κρύβονται πίσω από αυτό και μετά οδηγήθηκες σε αυτά που έκανες. Και επειδή αυτά τα άλλα ο Χριστός τα ξέρει, γι' αυτό δεν σε κατηγορά. Και οι άνθρωποι του Χριστού, όπως αυτός ο γεροντάκος, ο μοναχός, το γεροντάκι που είχε ασπρίσει από τα χρόνια και από τον κόπο και την αληθινή αυτογνωσία, δεν μάλωσε

τον νέο μοναχό που αμάρτανε. Και όταν πήγε, θυμάστε την ιστορία που λέγαμε από την αρχή; Άντε, τη θυμάστε; Να ακούσετε την επανάληψη της εκπομπής. Δεν μπορώ να την πω τώρα από την αρχή. Η επανάληψη είναι κάποια μέρα της εβδομάδας. Νομίζω ότι Δευτέρα βράδυ, θα σου πούνε στο σταθμό, 41 18 602 και 41 18 640. Εκεί θα μάθεις πότε γίνεται η επανάληψη της εκπομπής. Και φεύγει ο πειρασμός από τον νέο μοναχό και πάει λοιπόν στον πνευματικό του που ήταν αυστηρός και τρελαίνεται και σηκώνεται να φύγει αυτός, να πάει στον κόσμο να παντρευτεί, και πέφτει και αυτός πάνω στον γέροντα ασκητή και του λέει «Πού πας;» Λέει «Πάτερ, ε, πάω, έχω κάτι δουλειές», ψέμα στο ψέμα, έχω κάτι δουλειές, ενώ ο νέος μοναχός είπε αλήθεια ότι «Έχω πειρασμούς και ο πνευματικός μου με μαλώνει».

Ταπεινώθηκε, ο μεγάλος δεν παραδεχόταν. Σου λέει: «Εγώ; Θα παραδεχτώ εγώ;» Λέει: «Τι δουλειάζεις τόσο βιαστικά; Είσαι σαν να ψωκοκινήσεις, σε βλέπω μια ένταση». Λέει: «Πάτερ, πρέπει να φύγω, έχω κάτι επείγοντα θέματα». «Πες μου, παιδί μου, τι σου συμβαίνει; Άνοιξε την καρδιά σου». Λέει: «Πάτερ, τι να σου πω; Κάνε μια προσευχή, γιατί έχω πειρασμούς και απορώ». «Γιατί απορείς;» «Γιατί, λέει, αυτά είναι ανεπίτρεπτα που έχω και σκέφτομαι».

Λέει «Παιδί μου, ξέρεις κάτι; Όλο αυτό που σου συμβαίνει είναι μια παιδαγωγία του Θεού. Εγώ το ζήτησα από τον Θεό». «Εσύ; Τι εσύ; Τι ξέρεις; Εσύ τι ξέρεις;» «Τα ξέρω όλα, ξέρω την ιστορία. Απλώς ξέρεις τι θέλω να καταλάβεις; Αυτό που εσύ τώρα περνάς για δύο ώρες, που σε έχει πιάσει και τρελάθηκες, αυτό το περνάει ο νέος αυτός μοναχός που έρχεται και εξομολογείται σε σένα συνέχεια. Βασανίζεται και πολεμιέται. Και θέλει, πάτερ, να σου δείξει ο Θεός να μην είσαι σκληρός

στους άλλους, να βγάζεις καλοσύνη και ευσπλαχνία και συγχωρητικότητα, όπως έκανε ο ίδιος ο Κύριος. Κάνει ο Θεός που μας καταλαβαίνει και μας κατανοεί, χωρίς να συμμετέχει στα λάθη και στα πάθη μας. Μας αγαπά. Πόσο μάλλον, πάτερ, εμείς», λέει, «που είμαστε και οι ίδιοι αμαρτωλοί. Αμαρτωλός εξομολογεί αμαρτωλό. Δεν μας εξομολογούν άγγελοι, άνθρωποι μας εξομολογούν. Ε, δεν καταλαβαίνουν από αμαρτίες;» Και συγκινήθηκε αυτός και γύρισε πίσω.

Όταν ξαναπήγε ο υποτακτικός του να εξομολογηθεί, δειλά δειλά, του λέει «Παιδί μου, πες μου. Και αν όταν μου έλεγες τις αμαρτίες σου καταλάβαινα τι τραβάς, τώρα, αν αυτό που περνάς είναι αυτό που έπαθα και εγώ», του λέει, «για δύο ώρες που με τρέλανε ο πειρασμός, τότε καταλαβαίνω πόσο δύσκολο είναι να αγωνιστείς. Είναι δύσκολο». «Πάτερ, συγχωρέστε με», λέει, «θα προσπαθήσω να διορθωθώ». «Παιδί μου, δεν είναι για μένα», λέει. «Για τον Θεό θα το κάνουμε και οι δυο. Αλλά πρέπει να ταπεινωθούμε».

Και πρέπει να ταπεινωθώ κι εγώ μαζί σου και με βοήθησες να καταλάβω μερικά πράγματα. Αυτό, να μην λες για κανέναν τίποτα, να μην σχολιάζεις κανενός τις αμαρτίες. Ό,τι λες θα το πάθεις, σου ξαναλέω, ό,τι λες θα το δοκιμάσεις, θα σε ταπεινώσει ο Θεός. Λες για κάποιον ότι είναι ακατάστατος; Άρχισε η ώρα που θα γίνεις και εσύ ακατάστατος, στο σπίτι σου, στο δωμάτιό σου, στα πράγματά σου. Λες για κάποιον ότι απέτυχε κάπως στη ζωή του; Θα αποτύχεις και εσύ κάπως στη ζωή σου. Όχι από εκδίκηση. Για να πάρεις και εσύ αυτό το μάθημα, να δεις εσύ τι βαθμό θα πάρεις. Αυτός πήρε 8, για να δούμε εσύ την ώρα που θα εξεταστείς θα πάρεις 8 ή θα πάρεις εσύ κάτω από τη βάση. Και θα δεις μετά ότι είναι εύκολο να λέμε αλλά είναι δύσκολο να συμπάσχουμε, να προσευχόμαστε, να αγαπάμε, να συγχωράμε. Και στο κάτω κάτω τι συγχωράς; Σου πέφτει λόγος για σένα η ζωή του άλλου για να τη συγχωρέσεις; Δεν είναι δικό σου θέμα η ζωή του άλλου, είναι δική του η ζωή του, είναι δική του η ζωή του.

Αυτά σκεφτόμουν έτσι και λέω τελικά πόσο ωραία θα ήταν η ζωή μας αν ήμασταν ειλικρινείς, αν ήμασταν ανοιχτοί άνθρωποι. Ανοιχτοί, αν δεν υπήρχε αυτή η υποκρισία που μερικές φορές με πιάνει και δεν λέω τον αληθινό εαυτό μου, τις δυσκολίες μου, τα πάθη μου, τις αμαρτίες μου, τα προβλήματά μου, τουλάχιστον εκεί που πρέπει να τα πω. Τουλάχιστον εκεί να τα πεις ας πούμε, δεν μπορεί να κρύβονται στην οικογένεια, το ζευγάρι να μην είναι ειλικρινές μεταξύ τους, τα δύο μέλη ειλικρινή. Τα παιδιά με τους καθηγητές, οι μαθητές με τους καθηγητές, το ζευγάρι, οι γονείς με τα παιδιά. Δηλαδή σε τέτοια πράγματα εννοώ, δεν είπα να βγεις στο μπαλκόνι να πεις σε όλο τον κόσμο τι σου συμβαίνει. Αλλά τουλάχιστον άνοιξε την καρδιά σου, πες την αλήθεια. Πάντα μιλάμε με...

κωδικούς και με προσχήματα και με μάσκες. Γελάμε ενώ θέλουμε να κλάψουμε. Για σκέψου να κλαίγαμε κάθε φορά που θέλαμε να κλάψουμε, δεν θα συγκινούσαμε τον άλλον απέναντί μας και θα έλεγε «Γιατί ρε παιδί μου κλαίς, τι συμβαίνει, να σε πλησιάσω»; Όχι, κρατάμε ύφος σκληρό, λέμε «Σιγά σιγά θα πέσω εγώ να πω την αλήθεια». Μου κάνει εντύπωση αυτός ο μοναχός που πήγαινε και έλεγε τις αμαρτίες του στον πνευματικό του συνέχεια, συνέχεια και δεν απελπιζόταν ο καημένος. Αυτό τι δείχνει; Ότι άνοιγε την ψυχή του, πήγαινε και τα έλεγε, «Ε, πάτερ μου, αφού έτσι είναι, θα τα πω». Πολύ ωραίο αυτό, δηλαδή να πω κάτι, έχει θεραπευτική ιδιότητα αυτό, μόνο που ανοίγεις την ψυχή σου και λες τι πραγματικά σου συμβαίνει. Το έκανα εγώ αυτό στο σχολείο μια μέρα στα παιδιά, όχι για τα αμαρτήματά μου, αλλά για πρακτικά θέματα. Να σου πω ένα παράδειγμα, ας πούμε κάναμε τρίτη λυκείου μάθημα και είναι μια φορά τη βδομάδα.

Τρίτη λυκείου κάνει μια φορά τη βδομάδα. Και τα παιδιά στην αρχή δεν μπαίνανε στην ώρα τους, ακριβώς με το που χτύπαγε το κουδούνι, μέσα. Αργούσαν λίγο. Εμένα αυτό με ενοχλούσε και τους έλεγα να έρχεστε στην ώρα σας, και δεν είναι εντάξει αυτό το πράγμα. Το σχολείο έχει πρόγραμμα, δεν είναι σωστό να μην είστε στην ώρα σας. Ο λυκειάρχης κάνει παρατηρήσεις, θα πάρετε απουσίες, με ενοχλεί που λείπετε στην ώρα σας.

Δήθεν τους παρουσίαζα ότι το κίνητρό μου για να είναι στην ώρα τους ήταν να γίνει το μάθημα στην ώρα του.

Και ότι δεν πρέπει να απουσιάζουν για να μην χαλάει η σωστή λειτουργία του σχολείου. Δεν ήταν όμως αυτή η αλήθεια. Δεν ήταν η αλήθεια αυτή. Γι' αυτό και νευρίαζα όταν αργούσαν. Είναι δυνατόν να νευριάζεις τόσο επειδή χαλάει το πρόγραμμα του σχολείου για 5 λεπτά; Δεν ήταν αυτή η αλήθεια. Όμως από τα βιβλία που διάβαζα, από εδώ και από εκεί, και από τα πατερικά και από τα γεροντικά, είδα αυτό το πράγμα περί την ειλικρίνεια και λέω «Εντάξει, πες, θα τολμήσεις να πεις την αλήθεια;» Μου έλεγε μέσα μου μια σκέψη «Μα τώρα εσύ είσαι ιερέας, θα πεις τώρα ακριβώς γιατί;» Και λέω μια μέρα «Παιδιά, θα σας πω κάτι, θα σας πω την αλήθεια». Αφού μαζευτήκανε, «Λοιπόν, ακούστε να σας πω. Όταν δεν έρχεστε στην ώρα σας στην τάξη, εγώ νιώθω ότι με περιφρονείτε. Νιώθω δηλαδή περιφρόνηση».

Δεύτερον, Δεύτερον φοβόμουν να τα πω, τώρα αν τα πω θα γίνω ρεζίλι και θα με γελοιοποιήσουν.

Δεύτερον, νιώθω ότι δεν μου δίνετε σημασία και ότι στη ζωή σας δεν έχω κανένα λόγο, σε αυτά που λέω δεν σας αγγίζει τίποτα από αυτά που λέω. Και το πιο δύσκολο το κράταγα. «Και νιώθω επίσης», λέω, «λέω, αυτό πώς να το πω; Νιώθω επίσης ότι δεν με αγαπάτε». Και αρχίζουν να λένε «Μα τι είναι αυτά που λέτε; Ο μόνος λόγος που καθυστερούμε» «επειδή θέλουμε να ρίξουμε κανένα σουτάκι ακόμα στο μπάσκετ, παίζουμε μπάσκετ και εκμεταλλευόμαστε άλλα 5 λεπτά. Γι' αυτό καθυστερούμε. Εσάς», λέει, «πώς δεν σας αγαπάμε, πώς δεν σας προσέχουμε, πώς δεν μας επηρεάζετε; Αυτά που λέτε τα σκεφτόμαστε». «Παιδιά, συγγνώμη», λέω, «θέλω να σας τα πω να ξέρετε. Αυτή είναι η αλήθεια. Δεν είναι θέμα ούτε απουσίας, ούτε αποβολής, ούτε λυκειάρχη, τίποτα. Εγώ νιώθω μέσα μου μειονεκτικά. Νιώθω μειονεξία και χαμηλή αυτοεκτίμηση όταν δεν έρχεστε στην ώρα, νιώθω ότι με περιφρονείτε. Είναι δικό μου το πρόβλημα, προσωπικό». «Πω, συγγνώμη», και μου λένε, «και εγώ φοβόμουν ότι θα...» Και μου είπανε «Συγγνώμη. Άμα νιώθετε έτσι, θα ερχόμαστε, δεν θέλουμε να σας πληγώσουμε». Και από τότε έρχονται στην ώρα τους. Καλά, κάποιος θα αργήσει, θα αργήσει. Αλλά καταλάβανε το τι πραγματικά νιώθω. Αλλά εγώ για να το πω αυτό, ας πούμε, εκείνη τη στιγμή, εκτίθεσαι.

Είχα εκτεθεί. Τι θα πει εκτίθεσαι; Ε, άνοιγες την καρδιά σου και τα λες όλα. Αυτό που λέμε χύμα, λες ας πούμε τι νιώθεις, τώρα να πεις ας πούμε ότι νιώθω ότι δεν με αγαπάς και νιώθω ότι είμαι μειονεκτικά και νιώθω ότι είμαι ένας άχρηστος καθηγητής και λοιπά, έτσι ένιωθα. Θα μου πεις «Μα τι είναι αυτές οι βλακείες;» Βλακείες ξεβλακείες. Και να επικοινωνούμε εν αγάπη, εν αληθεία, εν ειλικρινεία, εν γνησιότητι και όλα τα ωραία που λέει ο Χριστός. Τώρα, αν, όπως μου είπε κάποιος, λέει «Μα δεν κάνει να ρίχνουμε το κύρος μας και να ξεπέφτουμε και να λέμε τέτοια πράγματα γιατί ρεζιλευόμαστε». Δεν πειράζει. Εγώ αυτό το συμπέρασμα έχω βγάλει, όχι εγώ, κι εσύ το έχεις πει και πόσοι άλλοι άνθρωποι το ξέρουν και το ζουν ήδη και όσοι είναι ευτυχισμένοι στα σπίτια τους γι' αυτό είναι ευτυχισμένοι, στον βαθμό που μπορούν και είναι αληθινοί. Και λένε. Αυτός που δεν λέει και συνέχεια κουκουλώνει, σαν την άλλη την κυρία που μου έλεγε «Έλεγα στον άντρα μου, φύγε όποτε θες να φύγεις, εμένα ό,τι με απασχολεί, όποτε θες σήκω φύγε και παράτα μας». Δηλαδή του έλεγε ότι και να χωρίσουμε δεν με νοιάζει. Ενώ την ένοιαζε. Και της λέω «Γιατί δεν λες την αλήθεια;» «Σιγά λοιπόν, θα πέσω εγώ να τον παρακαλάω;» «Μα δεν είναι να παρακαλάς. Και δεν είναι καθόλου κακό», της λέω, «να παρακαλάς τον άντρα σου για αγάπη. Ποιον παρακαλάς; Τον άντρα σου παρακαλάς. Άλλωστε», λέω, «δεν θες;» «Θέλω», λέει, «αλλά δεν θα πέσω εγώ. Έχω προσωπικότητα». Ωραία, είχε προσωπικότητα και του έλεγε «Φύγε. Όποτε θες, σκασίλα μου». Και ο άντρας της είχε και αυτός το πείσμα του και τον εγωισμό του και έφυγε.

Μετά αυτή έκλαιγε και φώναζε και την έπιασε υστερική κατάσταση και της λέω «Γιατί φωνάζεις;» «Γιατί έφυγε», μου λέει. Λέω «Εσύ τι έλεγες;» «Τι, τι έλεγα;» «Εσύ δεν του έλεγες σήκω φύγε; Ενώ ήθελες να του πεις ότι σε αγαπώ, του έλεγες σήκω φύγε. Ήθελες να του πεις ζητώ αγάπη και θέλω να πάρω και να δώσω αγάπη. Του έλεγες σήκω φύγε. Και τι το έλεγες αυτό;» «Καλά», λέει, «το έλεγα αυτό, δεν περίμενα να το κάνει». «Άρα», της λέω, «αυτό θα μας γίνει ένα μάθημα».

Το πόσο πολύ μας βοηθάει η ειλικρίνεια, η οποία φυσικά θα γίνεται με διάκριση. Και η ειλικρίνεια, γιατί μερικές φορές μιλάνε μερικοί ειλικρινά και λένε πράγματα που πληγώνουν τον άλλον. Δεν αρκεί να μιλάς με ειλικρίνεια. Έρχεται ένας που είναι μέσα στο βούρκο και μου λέει: «Πώς με βλέπεις;» Άμα του πω ότι σε βλέπω ότι είσαι μέσα στο βούρκο, απελπίστηκε ο άνθρωπος. Δίνεις ελπίδα. Αυτό δεν είναι ψέμα. Ο τρόπος που θα πεις στον άλλον κάτι έχει μεγάλη σημασία, έτσι δεν είναι;

Όταν αρχίσανε και πέφτουν τα μαλλιά μου μπροστά στο μέτωπο, στο Πανεπιστήμιο, και από το διάβασμα και από αυτά, από την κούραση, από την ένταση, με είδε ένας μοναχός σε ένα μοναστήρι έξω από την Αθήνα, στον Ωρωπό, και είχε καιρό να με δει, είχε ένα μεγάλο διάστημα να με δει. Και μου λέει: «Πω πω, πλούσιο μέτωπο βλέπω, αποκτήσαμε πλούσιο μέτωπο». Δεν μου είπε «Πω πω, βλέπω καραφλιάζεις, φύγαν τα μαλλιά σου, θα μείνεις φαλακρός». Αυτό ξέρει ότι ο άλλος μπορεί να προσβληθεί. «Πλούσιο μέτωπο». Βλέπεις έναν ο οποίος έχει πάρει βάρος, ας πούμε. Τι θα του πεις; «Πώς έγινες έτσι;» Ενώ άμα του πεις «Σαν να πήρες μισό κιλό»... Είχα πει σε κάποιον που είχε πάρει κάμποσα, του λέω: «Σαν να πήρες μισό κιλό». «Τι μισό», μου λέει, «πατέρα, δεν βλέπετε πώς έχω γίνει; Δεν χωράω από την πόρτα».

Λοιπόν, αν αυτό το έλεγα εγώ, εν ειλικρινία, και του έλεγα, ας πούμε, ότι «μα πώς έγινες έτσι; Δεν χωράς από την πόρτα», σίγουρα θα πληγωνόταν πάρα πολύ και θα μου έλεγε «εντάξει, πατέρα, είμαι παχύς», θα ένιωθε άσχημα. Ο τρόπος που μιλάς... Φυσικά, όλα αυτά δεν είναι θέμα να τα κάνεις σαν μια τεχνική, γιατί άμα είσαι άτσαλος στην ψυχή και άγαρμπος στο φέρσιμο, και αυτό να πεις έτσι με τρόπο ωραίο που σου είπα, παρακάτω θα σου βγει πάλι κάτι σκληρό και κάτι αδιάκριτο. Η διακριτικότητα να μας χαρακτηρίζει. Θα μιλάμε, θα ανοιγόμαστε, θα σκεφτόμαστε και τον άλλον, και με αγάπη και με ειλικρίνεια και με ελευθερία και με σεμνότητα και με γνησιότητα. Είναι ένας συνδυασμός πολλών πραγμάτων. Ε, καλά, εντάξει, άμα είσαι και νέος, μην ανησυχείς, θα κάνεις και κάποια λαθάκια. Θα κάνεις και λάθη, θα κάνεις και γκάφες.

κάνεις και θα μπερδέψεις και καταστάσεις. Ε, πώς μαθαίνει κανείς; Μαθαίνει και από τέτοια και από την πείρα των λαθών του και από την πείρα των πειρασμών του. Ε, προσπάθεια θα κάνουμε, προσπάθεια θα κάνουμε, να δίνουμε κουράγιο, να δίνουμε ελπίδα στον άλλον, να μην απογοητεύουμε.

Μεγαλύτερο κέρδος είναι ότι κερδίζεις την καρδιά του άλλου, που σου ανοίχτηκε. Δηλαδή το παιδί που σου ανοίχτηκε και ήρθε σπίτι και σου είπε ότι καπνίζει, ότι δοκίμασε κάποια ουσία ναρκωτική, ότι μέθυσε, ότι είχε έναν δεσμό με μια κοπέλα, ότι έκανε κάτι, ότι θα κάνει, ότι σκέφτεται, ότι εκείνο, ότι μια ανεπιθύμητη εγκυμοσύνη, μια έκτρωση, που πάει να στο πει, κάτι που συμβαίνει. Μπορεί να είναι αυτό που θα ακούσεις τραγικό, αλλά το πολύ σημαντικό είναι ότι πάει να στο πει. Δηλαδή πάει η ψυχή του να γεννήσει εκείνη την ώρα, να βγάλει κάτι. Ή πάει να βγάλει ένα δηλητήριο, να το εμέσει, να κάνει έναν εμετό, να ανακουφιστεί. Η εμπιστοσύνη που θα κερδίσεις είναι μεγάλη υπόθεση, αν δεν χάσεις την ευκαιρία αυτή. Βλέπετε, ο Κύριος ανοιγόταν στους μαθητές του. Λίγο πριν τη σταύρωσή του, είδατε πώς τους είπε: «Περίλυπος εστίν η ψυχή μου έως θανάτου». Είμαι πολύ λυπημένος.

Νιώθω να ζαλίζομαι από την αίσθηση αυτή του θανάτου που έρχεται. Κοντεύω να πεθάνω από στεναχώρια. Δηλαδή, μοιράστηκε μαζί τους. Δεν έδειχνε ένα ύφος αγιότητος. Είχε ήθος αγιότητας, αλλά το ύφος του ήταν γνήσιο, ήταν αληθινό. Αλλού πόνεσε. Αλλού οργίστηκε. Δεν παρίστανε. Ήταν. Σταμάτα να παριστάνεις συνέχεια. Δεν κουράστηκες; Δεν κουράστηκες να παριστάνεις αυτό που δεν είσαι; Το κατάλαβαν πολλοί γύρω σου. Το κατάλαβαν κι άλλοι. Το κατάλαβε η γυναίκα σου, το κατάλαβε ο άντρας σου, το κατάλαβαν τα παιδιά σου, το κατάλαβαν οι φίλοι σου. Έχουν καταλάβει, δεν μπορούν να σου το πούνε, αλλά ξέρεις ότι διαρκώς ζεις σε ένα ψέμα. Γίνε αληθινός, γίνε αυτός που είσαι, παραδέξου ποιος είσαι, ποια είσαι, πώς είσαι, πώς σκέφτεσαι και μετά θα κερδίσεις.

Δεν θα χάσεις. Από το ένα θέμα πάω στο άλλο, αλλά πώς συνδέονται τελικά όλα, Βασίλη, πώς συνδέονται; Πώς λέει ο άλλος, «Να παραδεχτώ, βρε πάτερ; Πώς να παραδεχτώ; Αφού, άμα παραδεχτείς ακριβώς και πεις στον άλλο τα αισθήματά σου, μπορεί να γίνει μεγάλη παρεξήγηση». Αφού μας έχει μάθει, ας πούμε, η εποχή μας και η αγωγή μας ότι δεν κάνει να κάνεις λάθη. Τι θα πει «δεν κάνει», ρε παιδιά; Τι θα πει «δεν κάνει»; Δηλαδή ποιος είναι αυτός που κάθεται από πάνω και λέει; «Μα ο Θεός». Είπε ο Θεός «δεν κάνει»; Ο Θεός είπε ένα «δεν κάνει». Είπε «δεν κάνει να μην αγωνίζεσαι». Δεν είπε ο Θεός «δεν κάνει να κάνεις λάθος». Είναι σαν να λες σε ένα παιδάκι που ζωγραφίζει ότι απαγορεύεται να κάνεις λάθος. Ή ένα παιδάκι που γράφει.

αλφαβήτα, αλφαβήτα με το χεράκι του ξανά. «Μην τυχόν εδώ και δεν γράψεις καλά το άλφα. Εγώ στο 'γραψα, στο 'δειξα, κάν' το». Πόσες φορές έχουμε γράψει τα πρώτα γράμματά μας; Είμαστε στην πορεία της αγιότητος, στην πορεία. Είναι δυνατό να μην κάνεις λάθη;

Ποιος είναι αυτός που θα σου απαγορεύει τα λάθη;

Ναι, λέει, έτσι έχω διδαχθεί εγώ, ότι αν δείξω ότι κάνω λάθη, με απορρίπτουν. Με απορρίπτουν. Μα αυτός που θα σε απορρίψει είναι και αυτός ένας ψεύτης, ένας υποκριτής, γιατί και αυτός έχει κάνει λάθη. Πήγα σε ένα μοναστήρι και ένας μοναχός ζωγράφιζε και βλέπω την αγιογραφία: διόρθωσε, έσβησε, ξανάκανε, και φαινόταν περίεργο το σχέδιο.

Γυρίζει και μου λέει: «Μην το κοιτάς έτσι, δεν τελείωσα». Και κατάλαβε τι εννοούσα. Ήμουν έτοιμος να πω. Και μου λέει: «Θα γίνει σαν και αυτό που είναι στον τοίχο. Κοίτα το άλλο που είναι ίδιο». Α, φοβερό. «Αυτό τώρα που βλέπεις», λέει, «που το κάνω έτσι, που λίγο μουτζούρωσα και έκανα λάθος και μου χάλασε λίγο το σχέδιο, είναι αυτό. Το τελικό αποτέλεσμα θα είναι αυτό». Λοιπόν, το τελικό αποτέλεσμα μετράει. Τα λάθη σου, αγαπητέ μου, και τα πάθη σου και οι αμαρτίες σου και οι δυσκολίες σου και...

ό,τι σε στριμώχνει μέσα στην καρδιά σου δεν είναι το τέλος της ζωής σου. Δεν είναι το τελικό σχέδιο. Τελική εικόνα που θα παρουσιάσεις στον Κύριο. Είδες τι είπα; Η τελική εικόνα, πρώτον η τελική εικόνα και δεύτερον στον Κύριο. Δεν θα σε κρίνει τον πίνακα της ζωής σου, το σχέδιο της ζωής σου, αυτό που ζωγραφίζεις, αυτό που φτιάχνεις, δεν θα το κρίνουν άνθρωποι, θα το κρίνει ο Θεός και δεν ήρθε ακόμα η ώρα να κρίνει κανείς κανέναν. Γι' αυτό, όταν βλέπεις ότι κάποιος μουτζουρώνει τη ζωή του και τα κάνει όλα θάλασσα και γίνεται εκεί πέρα μια κατάσταση απαράδεκτη, να λες μέσα σου: «Τώρα αυτός έκανε μια μουτζούρα, θα τη σβήσει και θα συνεχίσει. Ο πίνακας δεν τελείωσε». Την ώρα της ζωγραφικής του πίνακα αυτού όλα επιτρέπονται. Και λάθη θα γίνουν και προβλήματα θα υπάρξουν και κούραση θα βγει και δάκρυα θα στάξουν και οτιδήποτε. Κοίτα το δικό σου έργο να κάνεις σωστό.

Αυτό που σου είπα, ποιο; Το να μπορείς να ανοίγεις την αληθινή εικόνα της ψυχής σου. Θα το κάνεις σε ανθρώπους που θα στείλει ο Θεός στον δρόμο της ζωής σου, έμπιστα, έμπιστα πρόσωπα. Είναι ένα τόλμημα να είσαι ο αληθινός εαυτός σου, αλλά αν βρεις έστω δύο, τρία άτομα, μη σου πω και έναν άνθρωπο, τον σύζυγό σου ή τη σύζυγό σου, την οικογένειά σου, να μπορείς να ανοίγεις την καρδιά σου για θέματα που θες να εμπιστευτείς, θα νιώθεις πάρα πολύ ωραία. Δεν πειράζει που δεν μπορείς να το πεις σε όλο τον κόσμο, δύο-τρεις ανθρώπους να έχεις να παρηγοριέσαι. Μεγάλο πράγμα. Ήρθε μια κοπέλα από πολύ μακριά να εξομολογηθεί μια μέρα. Μου λέει: «Έκανα τόση απόσταση, διαδρομή, μόνο να σου πω κάτι, να σου εμπιστευτώ κάτι και να φύγω. Έτσι να νιώσω ότι κάπου το είπα και δεν με μάλωσε». Και μου το είπε και δεν της είπα τίποτα.

Τίποτα, τίποτα, δεν της είπα ούτε συμβουλές, τίποτα. Τι συμβουλή να της δώσεις, αφού τα ξέρει; Αλλά ήθελα να το πει. Και καταλάβαινα την ανάγκη της, το κατάλαβα και την ώρα και κατάλαβα και από τη δυσκολία αυτού που μου είπε, που ήταν όντως κάτι που έπρεπε να έχεις θάρρος να ανοίξεις την ψυχή σου, και δεν είπα τίποτα. Μόνο της είπα αυτό, ότι ο Θεός σ' αγαπάει, το ξέρεις αυτό, ότι ο Θεός σ' αγαπάει. Και θα μου πεις εσύ τώρα: «Ε, καλά, αυτό έχεις να της πεις μόνο; Δεν μπορείς να της πεις να τη διορθώσεις; Και να μην το ξανακάνει και αυτά;» Ε, εντάξει, αυτό φαινόταν ότι το καταλάβαινε. Το καταλάβαινε ότι δεν θα το ξανακάνει. Και δεν θα ήταν φυσικά κακό να της πω να μην το ξανακάνει. Αλλά τα μάτια της... Και το είδες, όλα είναι να μεταφέρεις στην ατμόσφαιρα που ζεις κάτι. Αλλιώς μπορεί να παρεξηγηθείς αυτό που λες. Φαινόταν στα μάτια της ότι δεν θα το ξανακάνει ή ότι πληγώθηκε πάρα πολύ, και τα λόγια θα ήταν περιτά.

Πολλά να λέγαμε.

Είχα να σας πω, ανοίξαμε λίγο την καρδιά μας σήμερα. Βασίλη, τι κάναμε; Αυτό κάναμε σήμερα, ανοίξαμε λίγο την καρδιά μας πάλι. Εσύ άνοιξες την καρδιά σου με τους μελωδικούς σου ήχους και μας έβαλες όμορφη μουσική. Σε ευχαριστώ, Βασίλη Χατζηνικολάου. Ευχαριστώ και εσένα που πήρες τηλέφωνο στο 4118602 και 4118640. Υπάρχει ένα email της εκπομπής.

Γράψεις να είναι μέχρι πέντε γραμμές. Δεν προλαβαίνω ούτε να διαβάσω αυτά που έρχονται. Είναι τόσα πολλά μερικές φορές. atheata.perasmata.papakigiahou.gr. Η εκπομπή αναμεταδίδεται. Θα σου πούνε στο ράδιο ποια μέρα και ώρα.

Εεε...

Εύχομαι αυτά που είπαμε να σε προβλημάτισαν λίγο. Να αγαπάς τον εαυτό σου,

τον αδερφό σου, τη σύζυγό σου και τον σύζυγό σου και πάνω απ' όλα τον Θεό σου, ο οποίος πάλι αυτό θα σου πει, όταν τον αγαπάς θα σου πει: «Αγάπα με και αγάπα και τον εαυτό σου». Όταν με αγαπάς σωστά, λέει ο Χριστός, τότε αγαπάς και τον εαυτό σου σωστά και τον βοηθάς και τον σέβεσαι. Και αλλού τον χαϊδεύεις, αλλού τον παιδαγωγείς, αλλού του φέρεσαι σκληρά, αλλού του δίνεις ένα ποτηράκι να ξεδιψάσει γιατί έχει κουραστεί στη ζωή, και κρατάς μια ισορροπία και βρίσκεις τη διάκριση. Σιγά-σιγά στη ζωή. Μακάρι να βρούμε αυτή τη διάκριση. Μεγάλη τέχνη και μεγάλη σοφία και θέλει πολύ πόνο και πολλά χτυπήματα και πολλά να περάσουμε και πειρασμούς πολλούς και αμαρτίες, δυστυχώς, πολλές θα κάνουμε για να καταλάβουμε μερικά πράγματα και να διορθωθούμε. Αξίζει τον κόπο να αγωνιστούμε με όποιο τίμημα.

Ο Θεός να σου χαρίσει, εύχομαι, μια καλή βδομάδα. Με το καλό να τα πούμε και την άλλη φορά. Και αν κάπου σε μπέρδεψα ή σε στεναχώρησα, ξέχνα τα όλα αυτά και ζήσε τη ζωή σου κανονικά με το δικό σου σκεπτικό, μην λαμβάνεις υπόψη αυτά που σου είπα. Αν κάπου σε προβλημάτισαν, κάνε ένα μικρό βήμα. Μη ζαλίζεσαι, κάνε κάτι μικρό και τα υπόλοιπα θα τα καταλάβεις άλλη φορά, λίγα λίγα. Δεν τα χωράει όλα ο νους μας αμέσως, δεν τα αντέχει η καρδιά μας όλα με μιας. Καλή δύναμη, καλή συνέχεια στον αγώνα σου και να είσαι χαρούμενος γιατί είσαι αυτός που είσαι, αμαρτωλός αλλά κοντά στον Κύριο. Είσαι μετανιωμένος, είσαι αγωνιστής, είσαι γνήσιος και αληθινός και προσπαθείς. Αυτό αξίζει πολύ σε σένα. Ο Θεός μαζί σου χαίρεται.