Γιατί οι Ορθόδοξοι χριστιανοί προσκυνούν τον Σταυρό κατά τη Σαρακοστή

Παρούσα τρίτη Κυριακή των Νηστειών εορτάζουμε και επιτελούμε την προσκύνηση του Τιμίου και Ζωοποιού Σταυρού για τις ακόλουθες αιτίες. Πρώτον, επειδή με την τεσσαρακονθήμερη νηστεία κατά κάποιο τρόπο σταυρωνόμαστε και νεκρωνόμαστε κι εμείς από τα πάθη και λαμβάνουμε κάποια αίσθηση πικρίας, με το να μας καταλαμβάνει η ακηδία και να καταπίπτουμε. Γι' αυτό προβάλλεται ο Τίμιος και Ζωοποιός Σταυρός, για να στηριχθούμε και να θυμηθούμε το πάθος του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, ο οποίος Σταυρός του Κυρίου κατά κάποιο τρόπο μας λέγει και μας παρηγορεί: Εάν ο Χριστός, ο οποίος είναι Θεός αληθινός και αφού έλαβε σάρκα σταυρώθηκε για σας, πόσο πρέπει εσείς γι' αυτό να πάσχετε;

Με τη σύγκριση των δικών μας θλίψεων και εκείνων του Δεσπότου και την υπόμνηση των παθημάτων του και την ελπίδα της δόξης την οποία λαμβάνουμε δια του Σταυρού, επέρχεται αναψυχή και ελαφρύνονται οι από τη νηστεία κόποι μας. Διότι καθώς ο Σωτήρας μας, αφού ανέβηκε στο Σταυρό, δοξάστηκε για τον εξευτελισμό τον οποίο υπέστη και για τις πικρίες τις οποίες δοκίμασε, έτσι κι εμείς πρέπει να κάνουμε για να συνδοξαστούμε μαζί του, αν ίσως κι εμείς κατά το παρόν πάσχουμε λίγο. Δεύτερη αιτία για την οποία κάνουμε σήμερα την προσκύνηση του Τιμίου Σταυρού είναι η εξής: Επειδή καθώς εκείνοι που πορεύονται γρήγορα σε κάποιο δρόμο μακρινό αποκάμνουν από τον κόπο, εάν δεν βρουν μπροστά τους κάποιο δένδρο με σκιά καλή,

κάτω από αυτό επί πολύ αναπαύονται και έτσι με νέες δυνάμεις σηκώνονται και συνεχίζουν και τελειώνουν και τον υπόλοιπο δρόμο τους. Έτσι και εδώ κατά τον καιρό της νηστείας και στο μέσο της κοπιαστικής αυτής οδού κατά κάποιο τρόπο φυτεύτηκε από τους θείους πατέρες ο Ζωηφόρος Σταυρός, για να φέρει σε μας άνεση και αναψυχή για τους προηγούμενους κόπους, ενίσχυση δε για την επιτέλεση και των υπολοίπων, καθιστώντας τους αυτούς ελαφρούς και ευκολονίκητους. Τρίτη δε αιτία για την οποία γίνεται σήμερα η προσκύνηση του Τιμίου Σταυρού είναι η εξής: Επειδή καθώς όταν κάποιος βασιλέας πρόκειται να πάει σε κάποια πόλη ή τόπο,

Παρουσία, Διάδοχος Φωτικής, Ευαγγελισμός, δε από αυτά έρχεται και ο βασιλέας νικητής και θριαμβευτής, έτσι και ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός, επειδή πρόκειται μετά από λίγο να δείξει σε εμάς την κατά του θανάτου νίκη και να παρουσιαστεί δοξασμένος κατά την ημέρα της Αναστάσεως, γι' αυτό έστειλε προηγουμένως το σκήπτρο του, τη βασιλική σημαία, τον Ζωοποιό Σταυρό, ο οποίος γεμίζει τις καρδιές μας από χαρά και αναψυχή και μας προετοιμάζει για να υποδεχθούμε μετά από λίγο και αυτόν τον Βασιλέα και να τον ανευφημήσουμε ως λαμπρό θριαμβευτή. Στο μέσον δε της Αγίας Τεσσαρακοστής προβάλλεται το τίμιο ξύλο, επειδή η Αγία αυτή Τεσσαρακοστή ομοιάζει με την πικρή πηγή της Μερράς για τη συντριβή του σώματος και για την πικρία και ακηδία της ψυχής,

η οποία προέρχεται από τη νηστεία. Καθώς λοιπόν μέσα σε εκείνη ο προφήτης Μωυσής έβαλε το ξύλο, το οποίο του έδειξε ο Θεός, και τη γλύκανε, έτσι και ο Θεός, ο οποίος μας πέρασε από τη νοητή Ερυθρά Θάλασσα και τον νοητό Φαραώ, με το ζωοποιό ξύλο του Τιμίου και Ζωοποιού Σταυρού, που γλυκαίνει την από τη νηστεία πικρία και μας παρηγορεί και μας ενισχύει, τρόπον τινά σαν κι εμείς σε έρημο να βρισκόμαστε, μέχρι που να μας φέρει στη νοητή Ιερουσαλήμ με την Αγία του Ανάσταση. Μπορούμε όμως και για τέταρτη αιτία να νοήσουμε την υπόθεση της προσκυνήσεως του Τιμίου Σταυρού κατά το μέσον της Αγίας και Μεγάλης Τεσσαρακοστής. Επειδή ο Τίμιος Σταυρός Ξύλον Ζωής λέγεται και είναι, εκείνο δε το ξύλο το οποίο αναφέρεται στην Αγία Γραφή

φυτευμένο στο μέσον του παραδείσου της Εδέμ, καταλλήλως και οι θεότατοι Πατέρες το τίμιο ξύλο του Σταυρού, το αληθινό ξύλο ζωής, στο μέσον της Αγίας Τεσσαρακοστής καταφύτεψαν, αφενός μεν θυμίζοντάς μας τη λαιμαργία του Αδάμ, αφετέρου δε και τη λύτρωση εκείνου δείχνοντας με το παρόν ξύλο του Τιμίου Σταυρού. Επειδή με το ξύλο αυτό όχι μόνο δεν αποθνήσκουμε, αλλά και ζωοποιούμαστε. Το να τίθεται δε ο Τίμιος Σταυρός προς προσκύνηση κατά το μέσον της Αγίας Τεσσαρακοστής αποτελεί συνήθεια αρχαιοτάτη, δεδομένου ότι ο θείος Ιωάννης ο Χρυσόστομος έχει λόγο σε αυτήν. Η συνήθεια αυτή γενικεύτηκε στην Εκκλησία από τον 8ο αιώνα και μετά.

Παραλήφθηκε δε από το τυπικό της περιωνύμου μονής του Στουδίου. Αφορμή του σημερινού εορτασμού έδωσε το γεγονός της κατά την έκτη του μηνός Μαρτίου επιτελουμένης μνήμης της Ευρέσεως του Τιμίου Σταυρού, η οποία, λόγω του ότι συμπίπτει πάντοτε σε Τεσσαρακοστή και σε μέρες κατά τις οποίες απαγορεύεται η τέλεση πλήρους λειτουργίας, και έτσι παρέρχεται σχεδόν απαρατήρητη. Για το λόγο αυτό, σε συνδυασμό και με τους λόγους που αναφέρθηκαν προηγουμένως, καθορίστηκε πολύ κατάλληλα η κατά την σήμερον προβολή και προσκύνηση του Τιμίου Σταυρού.

Δύναμη του Σταυρού δεν οφείλεται σε αυτό καθεαυτό το σχήμα, αλλά στο Χριστό που είναι σταυρωμένος πάνω σ' Αυτόν. Ο Σταυρός είναι εικόνα του Εσταυρωμένου και δεν νοείται χωρίς Αυτόν. Από Αυτόν αντλεί τη δύναμη και τη χάρη. Ο Τίμιος Σταυρός δεν είναι ένα απλό σχήμα, αλλά ο θρόνος του Χριστού, το θυσιαστήριο στο οποίο θυσιάστηκε Αυτός, ο τόπος στον οποίο ενήργησε την αγάπη προς τον Θεό Πατέρα, την αγάπη προς τον άνθρωπο, ο τόπος στον οποίο συνέτριψε την αμαρτία, κατήσχυνε και αποδυνάμωσε τον Διάβολο. Αυτή τη λυτρωτική, τη σωτηριώδη ενέργεια εκπέμπει ο Σταυρός του Χριστού. Ο Σταυρός δεν είναι ένα μαγικό όργανο.

Η ζωοποιός δύναμη των θείων ενεργειών. Με τη σφράγιση με το σταυρό δίδεται χάρη και έτσι επιτελούνται τα μυστήρια και οι μυστηριακές τελετές της Εκκλησίας μας. Το νερό της κολυμβήθρας αγιάζεται με την κάθοδο του Αγίου Πνεύματος και το σχηματισμό του σταυρού. Στο μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας, ο ιερεύς σφραγίζει τα τίμια δώρα και έτσι μεταβάλλονται σε σώμα και αίμα Χριστού. Και εμείς προσκυνούμε και κάνουμε επάνω μας τον Τίμιο Σταυρό, πρώτον για να εκφράσουμε την ευγνωμοσύνη μας προς το Χριστό που μας αγάπησε μέχρι Σταυρού και μας έσωσε δι' αυτού. Δεύτερον, ζητάμε τη χάρη Του για να εκδιώξουμε τον πολυμήχανο και άσπονδο εχθρό μας διάβολο. Τρίτον,

να σταυρώσουμε τις κακές επιθυμίες, την κακή μας θέληση, τους αμαρτωλούς λογισμούς που μας απομακρύνουν από το Θεό. Τέταρτον, προσκυνώντας ή κάνοντας επάνω μας τον Τίμιο Σταυρό, ομολογούμε ότι θα προσπαθήσουμε και εμείς να ζήσουμε σταυρική ζωή. Θα επιδοθούμε στην άσκηση ή, αν ο Κύριος το επιτρέψει, θα θυσιάσουμε και τη ζωή μας όπως το έκαναν οι Άγιοι Μάρτυρες και γενικώς όπως έζησαν όλοι οι Άγιοι. Η δύναμή μας, η δόξα μας και η ελπίδα της σωτηρίας μας είναι ο Τίμιος Σταυρός του Κυρίου, ο οποίος αντλεί δύναμη από τον Εσταυρωμένο Κύριο. Γι' αυτό προσκυνώντας τον Τίμιο Σταυρό ή σταυρώνοντας το σώμα μας

προσευχόμαστε με όλη τη δύναμη της ψυχής μας: Σταυρέ του Χριστού, σώσον ημάς τη δυνάμει σου.

On this third Sunday of the Fast, we celebrate and venerate the Precious and Life-Giving Cross for the following reasons. First, through the forty-day fast, we too are, in a sense, crucified and put to death with regard to the passions. We taste some bitterness as acedia, a spiritual torpor, overtakes us and our strength fails. So the Precious and Life-Giving Cross is brought before us to strengthen us and remind us of the suffering of our Lord Jesus Christ. It is as though the Lord’s Cross speaks to us and comforts us: If Christ, who is true God, took flesh and was crucified for you, how much more should you be willing to suffer for His sake?

When we compare our own hardships with those of our Master, remember His sufferings, and hope for the glory we receive through the Cross, we find refreshment and the labors of fasting grow lighter. For our Savior was glorified after ascending the Cross and enduring humiliation and bitterness. We too must follow Him if we are to be glorified with Him, though for now we suffer only a little. The second reason we venerate the Precious Cross today is this: Travelers hurrying along a long road become weary from their journey. If they find a tree with welcome shade,

they rest beneath it for a long while. Then they rise with renewed strength, continue on, and finish the rest of their journey. So too, halfway along the demanding road of the Fast, the holy Fathers have, as it were, planted the Life-Giving Cross. It gives us rest and refreshment after our labors and strength to complete what lies ahead, making those remaining labors lighter and easier to overcome. The third reason we venerate the Precious Cross today is this: When a king is about to visit a city or some other place,

the Second Coming (Parousia), Diadochos of Photike, the Annunciation, and from these the king arrives victorious and triumphant. In the same way, our Lord Jesus Christ will soon show us His victory over death and appear in glory on the day of the Resurrection. So He sends His scepter ahead of Him, His royal banner: the Life-Giving Cross. It fills our hearts with joy and refreshment and prepares us to welcome the King Himself soon afterward and acclaim Him as the glorious victor. The precious wood is brought before us in the middle of Great Lent because this holy season is like the bitter spring of Marah: fasting wears down the body and brings bitterness and acedia, spiritual torpor, to the soul,

which come from the fast. Just as the prophet Moses placed in that spring the wood God had shown him and made its waters sweet, so God, who led us through the spiritual Red Sea and past the spiritual Pharaoh, sweetens the bitterness of fasting with the life-giving wood of the Precious and Life-Giving Cross. He comforts and strengthens us as though we were traveling through a desert, until He brings us to the heavenly Jerusalem through His holy Resurrection. We can understand a fourth reason for venerating the Precious Cross in the middle of Great Lent. The Precious Cross is called the Tree of Life, and truly is the Tree of Life. As for the tree Holy Scripture describes

as planted in the middle of Paradise in Eden, the holy Fathers fittingly planted the precious wood of the Cross, the true Tree of Life, in the middle of Great Lent. In doing so, they remind us of Adam’s gluttony and show us his deliverance through this wood of the Precious Cross. For through this wood we do not die; we are given life. Bringing out the Precious Cross for veneration in the middle of Great Lent is a very ancient custom, and John Chrysostom gave a homily on it. The custom became widespread in the Church from the eighth century onward.

It was adopted from the order of services used at the renowned Studion Monastery. Today’s celebration also arose from the commemoration of the Finding of the Precious Cross on March sixth. Because that commemoration always falls during Great Lent, on days when a full Divine Liturgy cannot be celebrated, it passes almost unnoticed. For this reason, together with those already mentioned, it was fittingly decided that the Precious Cross should be brought before us for veneration today.

The power of the Cross does not come from its shape in itself, but from Christ crucified upon it. The Cross is an image of the Crucified One and cannot be understood apart from Him. From Him it draws its power and grace. The Precious Cross is more than a shape: it is the throne of Christ, the altar on which He was sacrificed, the place where He showed His love for God the Father and His love for humanity. There He crushed sin and defeated and weakened the devil. The Cross of Christ conveys this redeeming, saving power. The Cross is no magical instrument.

It bears the life-giving power of the divine uncreated energies. When we make the sign of the Cross, grace is given; in this way the Mysteries and the Church’s sacred rites are performed. The water of the baptismal font is sanctified by the descent of the Holy Spirit and the making of the sign of the Cross. In the Mystery of the Holy Eucharist, the priest makes the sign of the Cross over the Holy Gifts, and they become the Body and Blood of Christ. We venerate the Precious Cross and make its sign upon ourselves, first, to express our gratitude to Christ, who loved us even to the Cross and saved us through it. Second, we ask for His grace to drive away the devil, our cunning and relentless enemy. Third,

we seek to crucify our evil desires, our wayward will, and the sinful logismoi, the intrusive thoughts that draw us away from God. Fourth, when we venerate the Precious Cross or make its sign upon ourselves, we confess that we too will strive to live a life shaped by the Cross. We will devote ourselves to ascesis, the ascetic discipline of Christian life, or, if the Lord grants it, even sacrifice our lives, as the holy Martyrs did and as all the Saints lived. The Precious Cross of the Lord is our strength, our glory, and our hope of salvation. It draws its power from the crucified Lord. Therefore, when we venerate the Precious Cross or make its sign upon our bodies,

we pray with all the strength of our souls: O Cross of Christ, save us by your power.