Η Ζωοδόχος Πηγή: θαύματα, ιστορία και μετάνοια

Ίδια μέρα, Παρασκευή της Διακαινησίμου, εορτάζομε τα εγκαίνια του Ναού της Παναγίας Δεσποίνης ημών, της Ζωοδόχου Πηγής και Θεομήτορος. Ακόμη δε γίνεται μνεία των υπερφυών θαυμάτων, τα οποία τελέστηκαν σε αυτόν τον Ναό από τη Θεομήτορα.

Ζωοδόχου Πηγής χτίστηκε πρώτη φορά στην Κωνσταντινούπολη από τον βασιλέα Λέοντα τον Πρώτο, ο οποίος και Μακέλλης επωνομάστηκε και ο οποίος βασίλευσε από το 457 μέχρι το 474 μετά Χριστόν. Αυτός ήταν άνθρωπος καλοπροαίρετος και με πολλή συμπάθεια. Προτού δε ακόμη γίνει βασιλέας, βρήκε σε εκείνο τον τόπο, στον οποίο μετά από αυτά έκτισε το ναό, κάποιον τυφλό, ο οποίος περιπλανιόταν εδώ κι εκεί, πήγε σ' αυτόν και τον χειραγωγούσε. Ο δε τυφλός δίψασε πολύ και θερμά παρακαλούσε τον Λέοντα να του βρει νερό και να καταψύξει τη γλώσσα του. Τον σπλαχνίστηκε ο καλός Λέων και μπήκε στο δάσος το οποίο ήταν τότε εκεί και με πολλή επιμέλεια ζητούσε να βρει νερό.

Όμως δεν μπορούσε να βρει εκεί το ποθούμενο νερό, επέστρεφε λυπημένος. Τότε άκουσε άνωθεν φωνή η οποία του είπε: «Δεν χρειάζεται, Λέων, να σκυθρωπάζεις και να θλίβεσαι, διότι πλησίον σου είναι το ύδωρ». Και πάλι κόπιασε πολύ και μη βρίσκοντας το νερό λυπόταν, οπότε εκ δευτέρου άκουσε φωνή να του λέγει: «Λέων βασιλεύ, προχωρώντας στα ενδότερα του πυκνού δάσους θα βρεις νερό θολερό. Από αυτό πάρε και θεράπευσε τη δίψα του τυφλού και ακόμη χρίσε με αυτό τους τυφλούς οφθαλμούς του και αμέσως θα εννοήσεις ποια είμαι εγώ, η οποία προ πολλού κατοικώ στον τόπο αυτό». Αυτά καθώς άκουσε ο Λέων έπραξε καθώς η φωνή τον πρόσταξε και αμέσως ο τυφλός

το φως των οφθαλμών του. Ο Λέων λοιπόν, αφού κατά την πρόρρηση της Θεομήτορας βασίλευσε, ανήγειρε με βασιλική δαπάνη μεγαλοπρεπέστατο ναό επί της πηγής, στον οποίο καθημερινά γινόταν πάμπολλα θαύματα. Μετά από αυτά, ο αυτοκράτορας Ιουστινιανός ο Πρώτος, ο οποίος βασανιζόταν από δυσουρία, έλαβε κι αυτός τη θεραπεία στον ιερό αυτό ναό. Γι' αυτό, ανταποδίδοντας την ευχαριστία προς τη μητέρα του Θεού Λόγου, ανήγειρε νέο πολύ μεγάλο ναό, τον οποίο μετά από σεισμούς αποκατάστησε ο αυτοκράτορας Βασίλειος ο Πρώτος ο Μακεδών, τελευταίως δε τον επιμελήθηκε ο γιος του Λέων ο Έκτος ο Σοφός, στις ημέρες των οποίων πάμπολλα θαύματα ενήργησε η πηγή, διότι και αποστήματα πολυχρόνια θεράπευσε,

δυσουρίες και φυματιώσεις και καρκίνους και διάφορες αιμορροΐδες και πλήθος πυρετών και στειρώσεις διέλυσε και πολλές άλλες αρρώστιες θεράπευσε. Με αυτή δε λύθηκε και η στειρότητα της βασίλισσας Ζωής. Ανάστησε δε και νεκρό η όντως ζωηφόρος αυτή πηγή. Ήταν δε εκείνος από τη Θεσσαλία και καθώς ερχόταν προς αυτή, καθ' οδόν τελεύτησε. Πριν όμως πεθάνει και ενώ έπνεε τα λοίσθια, παρήγγειλε στους ναύτες να τον πάνε και νεκρό ακόμη εκεί κοντά στο ναό της πηγής και να χύσουν πάνω του τρεις κάδους από εκείνο το νερό της πηγής και έτσι να τον ενταφιάσουν. Όταν έγινε αυτό και καθώς εκείνος παρήγγειλε, ο νεκρός αμέσως μόλις χύθηκε το νερό επάνω του ανέζησε. Αφού δεν πέρασε αρκετός καιρός

από τους σεισμούς ερειπώθηκε ο μεγάλος ναός και καθώς έμελλε να κρημνιστεί φάνηκε οφθαλμοφανώς η Θεοτόκος η οποία τον κρατούσε μέχρις ότου το πλήθος που ήταν μέσα σε αυτόν βγήκε όλο έξω. Το ζωήρρυτο και θαυμαστό αυτό νερό και δαίμονες έβγαλε και φυλακισμένους απέλυσε και του βασιλέα Λέοντος του Έκτου του Σοφού τη λιθίαση γιάτρεψε και της συζύγου του βασίλισσας Θεοφανούς υψηλότατο πυρετό έσβησε και τον Πατριάρχη Στέφανο από φυματίωση θεράπευσε και του Πατριάρχου Ιεροσολύμων Ιωάννου την ακοή αποκατέστησε και κάποια γυναίκα ονόματι Σχίζαινα που έπασχε από δυσεντερία θεράπευσε. Αλλά και στη Χαλδία του Πόντου κάποιος μοναχός ονόματι Πέπερης και ο μαθητής του που έπασχαν από ανίατες αρρώστιες

επικαλέστηκαν τη χάρη της Ζωοδόχου Πηγής, θεραπεύτηκαν. Ακόμη και οι μοναχοί Ματθαίος και Μελέτιος που κατηγορήθηκαν στο βασιλέα με τη χάρη της Θεοτόκου λυτρώθηκαν. Ακόμη θεράπευσε συρίγγια, άνθρακες, λέπρα, παθήσεις οφθαλμών, ύδρωπα, έλκη. Θεράπευσε και την επί δεκαπέντε έτη υπερβολική δύσπνοια του μοναχού Μακαρίου, καθώς και τη λιθίασή του. Αλλά και πολλά άλλα, τα οποία είναι αδύνατο να απαριθμηθούν και τα οποία ενήργησε και ενεργεί και ποτέ δεν θα πάψει να ενεργεί με την ακένωτη και ζωηφόρο της πηγή η υπερένδοξος Δέσποινα, η Υπεραγία Θεοτόκος, η Ζωοδόχος Πηγή. Του θείου αυτού ναού τα εγκαίνια επιτελεί σήμερα η Εκκλησία του Χριστού. Όμως μετά την πτώση της Κωνσταντινούπολεως

αυτός κατεδαφίστηκε από τους Οθωμανούς και τα υλικά του αρπάγηκαν και μεταφέρθηκαν για την κατασκευή του ιερού τεμένους, του καλουμένου του Σουλτάν Βαγιαζήτ. Τίποτε δεν έμεινε από την αρχαία εκείνη καλλονή, παρά μόνο μικρότατο και ευτελές παρακλήσιο, όλο σχεδόν χωμένο στα ερείπια, το οποίο είχε 25 σκαλοπάτια για να κατέβει κανείς και φεγγίτες πάνω από τη στέγη, από τους οποίους έμπαινε λίγο φως. Προς δε τη δυτική πλευρά του εδάφους του ήταν η πηγή του Αγιάσματος φραγμένη με κάγκελα, στην οποία φαινόταν να κολυμπούν κάποια ψάρια. Αυτή δε ήταν η κατάστασή του μέχρι το έτος 1821. Τότε δε, καθώς κατεδαφίστηκε και το μικρό εκείνο λείψανο,

συγκατέχωσε μέσα του και την πηγή του Ιερού Αγιάσματος και έγινε εντελώς αφανής. Επί των ημερών όμως του Σουλτάν Μαχμούτ, όταν οι υπήκοοί του είχαν ελευθερία στο να εκτελούν τα θρησκευτικά τους έθιμα, ζητήθηκε άδεια από τους χριστιανούς της Κωνσταντινουπόλεως να ανοικοδομηθεί τουλάχιστον το παρεκκλήσι που προαναφέρθηκε, η οποία και δόθηκε. Έτσι άρχισαν το έργο τον Ιούλιο του 1833. Όταν δε έγινε ανασκαφή και βρέθηκαν τα θεμέλια του αρχαίου ναού, ανεγέρθηκε με νεότερη βασιλική άδεια όχι μόνο το παρεκκλήσι της πηγής του Αγιάσματος λαμπρότερο από το προηγούμενο, αλλά και άλλος ναός πάνω στα θεμέλια του παλαιού, μέγιστος, περικαλέστατος και μεγαλοπρεπέστατος.

Τα μεν θεμέλια αυτού καταβλήθηκαν στις 14 Σεπτεμβρίου του έτους 1833, το δε έργο αποπερατώθηκε στις 30 Δεκεμβρίου του έτους 1834. Στις 2 Φεβρουαρίου του έτους 1835, ο Οικουμενικός Πατριάρχης Κωνστάντιος ο Δεύτερος, με συλλειτουργούς 12 από τους προκρίτους αρχιερείς, με μεγάλη εκκλησιαστική παράταξη και μεγάλο πλήθος χριστιανών, τέλεσε τα εγκαίνια του ιερού αυτού ναού, εις δόξαν της Κυρίας Θεοτόκου, της Ζωοδόχου Πηγής. Σε ευχαριστώ.

Κλείσουμε το σημερινό συναξάρι με το σχετικό σχόλιο εκκλησιαστικού ρήτορος και ανάλογές του προτροπές. Νίκησαν κάποτε οι Φιλισταίοι τους Ισραηλίτες και πολλούς αιχμαλώτισαν, έλαβαν δε και το μεγάλο του Ισραήλ κειμήλιο, την Κιβωτό, την οποία με πομπή και αλαλαγμό την έφεραν στην Άζωτο και εκεί την τιμούσαν και λάτρευαν. Και όμως ο μεγάλος εκείνος θησαυρός καθόλου δεν τους ωφέλησε. Οργή μεγάλη από το Θεό στην πόλη εκείνη έπεσε και θανατικό τους Φιλισταίους αποδεκάτισε και επί ένα μεγάλη και δυστυχία μάστιζε. Και ποιο το αίτιο; Ότι τιμώντας την Κιβωτό τιμούσαν συνάμα και το είδωλό τους Δαγών. Έτσι και μας τίποτε δεν ωφελεί η

τιμή η οποία αποδίδεται προς την Παρθένο, οι ύμνοι και οι γιορτές που τελούνται προς δόξα της, αν και εμείς όπως οι Φιλισταίοι και τα είδωλα προσκυνούμε. Αν δηλαδή και τα πάθη μας θεοποιούμε, αν και στην αμαρτία δουλεύουμε, αν από την κακία δεν απέχουμε. Αλλά τότε πώς προς την αγνή Παρθένο οι μολυσμένοι θα προσεγγίσουμε, πώς δε βοήθεια από αυτή θα ελπίσουμε; Αν όμως από την κακία με τη μετάνοια απαλλαγούμε, τότε βεβαίως την δεδοξασμένη Βασίλισσα θα μπορέσουμε επαξίως να δοξολογούμε και υπό τη σκέπη της θα τελούμε.

Μητέρα φιλεύσπλαχνη και συμπαθής, και αυτούς που προσέρχονται με μετάνοια προς αυτήν, συγχωρεί και ελεεί. Αν όμως ο Μωυσής δεόταν υπέρ του Ισραήλ και... ευχόταν στον Θεό να συγχωρέσει τον σκληροκάρδιο εκείνον λαό που πολλές φορές παρεκτρεπόταν και επιτύγχανε την αίτησή του, η Φιλόστοργη Μητέρα του Θεού αλλά και δική μας, βλέποντάς μας να μετανοούμε και με δάκρυα να ζητούμε την προστασία της, είναι δυνατόν να μην ανοίξει τις μητρικές της αγκάλες και να μας δεχθεί φιλόστοργα; Όχι βεβαίως, γι' αυτό με μετάνοια και ευλάβεια ας πλησιάσουμε προς την Παντάνασσα Δέσποινα και καθόλου ας μην αμφιβάλλουμε ότι θα επιτύχουμε την κραταιά της προστασία. Όλοι μας την ελπίδα μετά Θεόν εις αυτήν ας αναθέτουμε και από αυτή ας περιμένουμε στις μεν δυστυχίες του παρόντος βίου κάθε βοήθεια και παρηγοριά

δε αιωνιότητα, μακαρία μας αποκατάσταση και σωτηρία. Το ύδωρ το ζων, τον Αναστάντα Σωτήρα Χριστό, ας σπουδάσουμε να λαμβάνουμε εντός μας. Και τότε θα παραμένουμε καθαροί από κάθε ρύπο. Θα γίνουμε δε ευτυχείς και επί της γης όσο το δυνατόν και στην αιωνιότητα την άρρητη εκείνη μακαριότητα θα αξιωθούμε.

On this same day, Friday of Bright Week, we celebrate the dedication of the church of our Lady, the Most Holy Theotokos, the Life-Giving Spring and Mother of God. We also remember the extraordinary miracles she worked in that church.

The church of the Life-Giving Spring in Constantinople was first built by Emperor Leo I, known as Leo the Butcher, who reigned from AD 457 to 474. He was a kind and compassionate man. Before he became emperor, he found a blind man wandering near the place where he would later build the church. Leo went to him and guided him. The blind man was very thirsty and earnestly begged Leo to find him water to cool his tongue. Moved with compassion, Leo entered the forest that stood there at the time and searched carefully for water.

But he could not find the water he sought, and he was turning back in sorrow. Then he heard a voice from above: “Leo, do not be downcast or grieved, for the water is near you.” He searched again, but still could not find it. As he grieved, he heard the voice a second time: “Emperor Leo, go deeper into the thick forest and you will find some muddy water. Take it and quench the blind man’s thirst. Anoint his blind eyes with it as well, and at once you will understand who I am, for I have long dwelt in this place.” Leo did as the voice commanded, and immediately the blind man

regained his sight. Leo then became emperor, as the Mother of God had foretold, and at royal expense built a magnificent church over the spring. Countless miracles took place there every day. Later, Emperor Justinian I, who suffered from difficulty urinating, was healed in this holy church. In gratitude to the Mother of God the Word (Logos), he built a new and much larger church. After earthquakes, Emperor Basil I the Macedonian restored it, and later his son, Leo VI the Wise, cared for it. In their days the spring worked countless miracles: it healed long-standing abscesses,

difficulty urinating, tuberculosis, cancers, various hemorrhoids, and many fevers. It also cured infertility and many other illnesses. Queen Zoe’s infertility was cured through its water. This truly life-giving spring even raised a man from the dead. He was from Thessaly and died on the way there. As he lay dying, he told the sailors to take his body near the church of the spring, pour three buckets of its water over him, and then bury him. They did as he had asked, and as soon as the water was poured over him, he came back to life. Some time later,

earthquakes left the great church in ruins. As it was about to collapse, the Theotokos visibly appeared and held it up until everyone inside had escaped. This wondrous, life-giving water also drove out demons and freed prisoners. It cured Emperor Leo VI the Wise of bladder stones, ended the high fever of his wife, Queen Theophano, healed Patriarch Stephen of tuberculosis, restored the hearing of John, Patriarch of Jerusalem, and cured a woman named Schizaina of dysentery. In Chaldia, in Pontus, a monk named Peperis and his disciple, who suffered from incurable illnesses,

called upon the grace of the Life-Giving Spring and were healed. The monks Matthew and Meletios, who had been accused before the emperor, were also delivered through the grace of the Theotokos. The spring healed fistulas, carbuncles, leprosy, eye diseases, dropsy, and ulcers. It cured the monk Makarios of the severe shortness of breath he had suffered for fifteen years, as well as his bladder stones. These are only some of the countless miracles that the glorious Lady, the Most Holy Theotokos, the Life-Giving Spring, has worked through her inexhaustible, life-giving spring. She continues to work them and will never cease. Today the Church of Christ celebrates the dedication of this holy church. But after the fall of Constantinople,

the church was demolished by the Ottomans. Its materials were taken away to build the mosque known as Sultan Bayezid’s. Nothing remained of its former beauty except a tiny, humble chapel, almost buried in the ruins. One descended twenty-five steps to reach it, and a little light entered through openings above the roof. On its western side stood the spring of the Agiasmos, the blessing of water. It was enclosed by railings, and fish could be seen swimming in it. This was its condition until 1821. Then even that small remnant was demolished,

and the spring of the holy Agiasmos was buried beneath it and disappeared completely. In the days of Sultan Mahmud, when his subjects were free to observe their religious customs, the Christians of Constantinople asked permission to rebuild at least the chapel just mentioned. Permission was granted, and work began in July 1833. When excavations uncovered the foundations of the ancient church, a further royal permit allowed them to build both a chapel over the spring of the Agiasmos, more splendid than the old one, and a second church on the old foundations, vast and beautiful.

The foundations of this church were laid on September 14, 1833, and the work was completed on December 30, 1834. On February 2, 1835, Ecumenical Patriarch Constantius II, serving with twelve leading bishops, dedicated the holy church before a great gathering of clergy and faithful, to the glory of the Lady Theotokos, the Life-Giving Spring. Thank you.

Let us close today’s account of the saints with a fitting reflection and exhortation from a Church preacher. Once the Philistines defeated the Israelites and took many of them captive. They also seized Israel’s great treasure, the Ark of the Covenant, and carried it in procession, with loud cries, to Ashdod, where they honored and venerated it. Yet that great treasure brought them no benefit. God’s wrath fell upon the city. A deadly plague decimated the Philistines and afflicted them for a year with great misery. Why? Because while honoring the Ark, they also honored their idol, Dagon. In the same way, we gain no benefit from

the honor we give the Ever-Virgin, or from the hymns and feasts celebrated in her glory, if we too worship idols as the Philistines did: if we make gods of our passions, remain enslaved to sin, and refuse to turn away from evil. How can we, stained by sin, approach the pure Ever-Virgin? How can we hope for her help? But if we free ourselves from evil through metanoia, through repentance, then we will be able to praise the glorious Queen as we should and live under her protection.

She is a compassionate and tender Mother who forgives and shows mercy to those who come to her in repentance. Moses prayed for Israel, asking God to forgive that hard-hearted people who so often went astray, and his prayer was heard. So when the loving Mother of God, who is also our Mother, sees us repenting and asking with tears for her protection, could she fail to open her motherly arms and receive us with love? Certainly not. Let us therefore approach the Lady and Queen of All with repentance and reverence, with no doubt that we will receive her powerful protection. After God, let us place all our hope in her and look to her for help and comfort in every hardship of this present life,

and for blessed restoration and salvation in eternity. Let us strive to receive within ourselves the living water: Christ our Savior, risen from the dead. Then we will remain clean from every stain. We will know such happiness as is possible here on earth, and in eternity we will be counted worthy of that joy beyond words.