Άγιος Ιωάννης Δαμασκηνός: υπερασπιστής των εικόνων και υμνογράφος

4 Δεκεμβρίου η Εκκλησία μας επιτελεί τη μνήμη της Αγίας Μεγαλομάρτυρος Βαρβάρας, του Οσίου Ιωάννου του Δαμασκηνού, του Οσίου Ιωάννου Επισκόπου Πολυβότου του Θαυματουργού, της Αγίας Μάρτυρος Ιουλιανής, των Αγίων Μαρτύρων Χριστοδούλου και Χριστοδούλης της Παρθένου και του Αγίου Ιερομάρτυρος Σεραφείμ Επισκόπου Φαναρίου.

Θεοφόρος πατέρας μας Ιωάννης, ο επιλεγόμενος Δαμασκηνός, έζησε κατά τον 8ο μετά Χριστόν αιώνα, τότε που βασίλευαν στην Πόλη ο Λέων Γ΄ ο Ίσαυρος και ο γιος του Κωνσταντίνος ο Κοπρώνυμος. Ονομάστηκε Δαμασκηνός από την ιδιαίτερή του πατρίδα, Δαμασκό της Συρίας, η οποία τότε είχε καταληφθεί από τους Αγαρηνούς. Όλοι οι κάτοικοι της πόλεως ήταν μουσουλμάνοι, εκτός από ένα ανδρόγυνο, τους γονείς του Οσίου αυτού Ιωάννου, οι οποίοι ήταν ορθόδοξοι και ευσεβέστατοι. Τον πατέρα του Ιωάννου, με το να είναι ενάρετος, ο Θεός τον δόξασε, όπως παλιά τον Δανιήλ και τους Αγίους Τρεις Παίδας, και αν και ήταν αιχμάλωτος, έγινε πρωτοσύμβουλος του άρχοντα, του Αμηρά.

Πολύ εύσπλαχνος και διέθετε τον πλούτο του στο να εξαγοράζει και να απελευθερώνει αιχμαλώτους από τους Αγαρηνούς. Για την αρετή του αυτή, του χάρισε ο Θεός τον θαυμάσιο αυτό Ιωάννη, τον παγκόσμιο φωστήρα της Εκκλησίας. Ακόμη είχε και ένα θετό γιο, τον Κοσμά από τα Ιεροσόλυμα, τον οποίο, επειδή έμεινε από μικρός ορφανός, τον πήρε για την ψυχή του και τον αγαπούσε όχι λιγότερο από τον Ιωάννη. Και οι δυο αυτοί νέοι ήταν αγαθείς φύσεως. Έδωσε δε ο Θεός και βρέθηκε καλός, πολυμαθής και ενάρετος δάσκαλος, μοναχός από την Ιταλία, ονόματι Κοσμάς, και με τους κόπους που κατέβαλαν οι ίδιοι τόσο σπούδασαν και τόσα έμαθαν

έγιναν σοφοί και τέλειοι σε όλες τις επιστήμες. Όμως ο πάνσοφος Ιωάννης, όσο περισσότερη σοφία αποκτούσε, τόσο περισσότερο ταπεινός γινόταν. Ο αρχηγός των Σαρακηνών, βλέποντας τη σοφία του Ιωάννου μετά το θάνατο του πατέρα του, έδωσε το αξίωμα εκείνου και τον έκανε, παρά την επιθυμία του, πρώτο σύμβουλό του, ενώ εκείνος ήθελε να αναχωρήσει από τον κόσμο για τη σωτηρία του. Την εποχή εκείνη ήταν αυτοκράτορας του Βυζαντίου ο εικονομάχος Λέων ο Ίσαυρος, που κατεδίωκε όσους προσκυνούσαν τις Άγιες εικόνες. Γι' αυτό ο θερμός κατά την πίστη Ιωάννης έγραφε πολλές επιστολές με τις οποίες καταπολεμούσε την εικονομαχία και έλεγε ότι όποιος ατιμάζει τις Άγιες εικόνες

αιρετικός και αντίθεος, και τις έστελνε για να διαφωτίζει και να στερεώνει στην ευσέβεια τους χριστιανούς. Καθώς έμαθε αυτά ο δυσσεβής βασιλέας, πρόσταξε έναν ικανό καλλιγράφο και έγραψε πλαστή επιστολή ως επιστολή του Ιωάννου, με την οποία δήθεν προέτρεπε τον αυτοκράτορα των Βυζαντινών να στείλει στρατό και στόλο για να καταλάβει τη Δαμασκό, υποσχόμενος και τη δική του βοήθεια. Την πλαστή και συκοφαντική αυτή επιστολή την έστειλε στον Αμηρά της Δαμασκού, ο οποίος θύμωσε, κάλεσε τον Ιωάννη και του την έδειξε. Ο Άγιος κατάλαβε αμέσως το δόλο και ζήτησε προθεσμία για να αποδείξει την αθωότητά του. Ο βάρβαρος όμως αντί τούτου πρόσταξε και του έκοψαν το δεξί του χέρι

το οποίο το κρέμασαν στην αγορά για να το βλέπουν όλοι. Πέρασε η ημέρα και το απόγευμα έστειλε μεσίτες ο Ιωάννης στον Αμηρά για να του χαρίσει το κομμένο του χέρι, για να το ενταφιάσει. Εκείνος συγκατένευσε. Ο Άγιος πήρε το χέρι, πήγε στο ναό που είχε στο σπίτι του, έπεσε μπρος στην εικόνα της Θεομήτορος και, αφού έβαλε την κομμένη δεξιά στη θέση της, προσευχόταν με πίστη και δάκρυα λέγοντας προς τη Θεοτόκο: «Δέσποινα πάναγνε, μήτερ η τον Θεόν τεκούσα, δια τας σας εικόνας η δεξιά μου εκόπη. Ουκ αγνοείς την αιτίαν δι' ην εµάνη ο Λέων. Πρόφθασον τοίνυν ως τάχος και ίασέ μου την χείρα.

Ποίησον δύναμιν δια της σής μεσιτείας, την δεξιά μου ταύτην και νυν ίασαι, ώστε σου ύμνους ωδάς και το εξής, εν ρυθμικαίς αρμονίαις συγγράψηται, Θεοτόκε, και συνεργός χρηματίσει της Ορθοδόξου λατρείας. Δύνασαι γαρ όσα αν θέλεις, ως του Θεού μήτηρ ούσα». Εγκώμια στη Θεοτόκο.

Το θαύμα έγινε γνωστό. Όμως μερικοί Σαρακηνοί είπαν στον άρχοντα ότι αυτοί που προστάχτηκαν πήραν χρήματα και δεν έκοψαν το χέρι του Ιωάννου, αλλά κάποιου δούλου ή φίλου του. Εκείνος πρόσταξε να έρθει ο Ιωάννης για να δει τα χέρια του.

Ο Άγιος έδειξε το χέρι που του είχε κοπεί και το οποίο, κατά οικονομία της Θεοτόκου και αψευδή μαρτυρία της υποθέσεως, είχε τριγύρω γραμμή, σημάδι της κοπής. «Ποιος γιατρός εγιάτρεψε και τι βότανα έβαλε;» τον ρώτησε ο άρχοντας. «Ο Κύριός μου, ο παντοδύναμος γιατρός που έχει ίση τη δύναμη και τη θέληση», απάντησε ο Άγιος.

Ο άρχοντας αποκρίθηκε: «Καθώς φαίνεται, είσαι αθώος και άδικα σε κατέκρινα.

Δεν σκέφτηκα καλά την υπόθεση. Παρακαλώ συγχώρεσέ με και να είσαι όπως πριν πρώτος σύμβουλός μου». Όμως ο Άγιος έπεσε στα πόδια του και τον παρεκάλεσε να τον αφήσει να πάει σε άλλη υπηρεσία που ποθούσε περισσότερο. Μετά πολλά του δόθηκε η άδεια και εκείνος, αφού μοίρασε την περιουσία του στους φτωχούς, πήγε και έβαλε μετάνοια στο μοναστήρι του Αγίου Σάββα. Έγινε υποτακτικός σε κάποιο γέροντα που προσπάθησε να του κόψει το θέλημα και να τον προφυλάξει από την υπερηφάνεια.

Πρόσταξε, μεταξύ άλλων, να μη στείλει επιστολή σε κανένα, να μη ψάλλει τροπάριο και να σιωπά. Εκείνος υποτασσόταν αγόγγυστα. Όμως, μετά από καιρό, πέθανε κάποιος γείτονας του Οσίου και ο αδελφός του νεκρού, θλιμμένος, παρεκάλεσε τον Άγιο να συνθέσει κάποιο τροπάριο κατανυκτικό για να παρηγορηθεί στη λύπη του.

Ο Ιωάννης δεν ήθελε να παραβεί την εντολή του γέροντά του, όμως, πιεζόμενος πολύ, συγκατένευσε και συνέθεσε το ωραίο τροπάριο που μέχρι σήμερα ψάλλεται, «Πάντα ματαιότης τα ανθρώπινα, όσα ουχ υπάρχει μετά θάνατον», και το έψαλε μόνο στο κελί του. Τον άκουσε ο γέροντάς του, θύμωσε και παρά τις δικαιολογίες του τον έδιωξε από το κελί του ως παρήκοο. Ο Όσιος έκλαψε, έβαλε μεσίτες τους άλλους γέροντες για να τον συγχωρέσει. Τελικά συγκατένευσε να τον συγχωρέσει αν καθάριζε με τα χέρια του όλες τις ακαθαρσίες της λαύρας. Με προθυμία άρχισε ο Άγιος τον κανόνα. Ο γέροντάς του, όταν είδε την ταπείνωση και υπακοή του, τον αγκάλιασε, τον ασπάστηκε, τον συγχώρησε και τον πρόσταξε πάλι να φυλάγει σιωπή. Όμως μετά μερικές μέρες φάνηκε στον ύπνο του γέροντα η Θεοτόκος και του είπε: «Γιατί έφραξες τέτοια θαυμάσια βρύση; Άφησε την πηγή να ποτίσει την οικουμένη. Αυτός θα μελωδήσει άσματα καινά, θα ορθοτομήσει τα της πίστεως δόγματα, θα στηλιτεύσει κάθε αίρεση και δολερότητα». Μετά την αποκάλυψη αυτή, ο γέροντας έβαλε μετάνοια στον Άγιο και τον προέτρεψε να αναλύσει τους λόγους που έγραψε στην καρδιά του το Πνεύμα το Άγιο.

Ο Άγιος Ιωάννης άρχισε να να γράφει τα μελίρρυτα και θεία μελωδήματα και τα άλλα του έργα με τα οποία καταστόλισε το πνευματικό στερέωμα της Εκκλησίας. Ο Πατριάρχης Ιεροσολύμων τον χειροτόνησε πρεσβύτερο, μετά δε τη χειροτονία του παρέμεινε στη Μονή και είχε περισσότερη ταπείνωση. Έτσι λοιπόν, κοπιάζοντας ο μακάριος αυτός Ιωάννης μέχρι το τέλος της παροικίας του και εργαζόμενος στον μυστικό αμπελώνα του Κυρίου, με τη δύναμη των λόγων του και τις αποδεικτικές γραφές αποδείξεών του, στηλίτευσε τη δυσσεβή αίρεση των εικονομάχων και τελείωσε την αγία του ζωή σε βαθύ γήρας. Σε ηλικία 104 ετών απήλθε στην αιώνια ανάπαυση, όπου απολαμβάνει την πολλαπλάσια αμοιβή των υπέρ του Σωτήρος Χριστού

.2

Ο εορταζόμενος Άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός είναι ένας από τους μεγαλύτερους Αγίους υμνογράφους και θεολόγους της Εκκλησίας μας. Συνέθεσε κανόνες και τροπάρια, ιδιόμελα και προσόμοια. Έγραψε πολλούς πανηγυρικούς λόγους στις δεσποτικές εορτές και εγκώμια στην Υπεραγία Θεοτόκο και σε πολλούς Αγίους, όπως φαίνεται στα βιβλία της Εκκλησίας μας, αλλά και σε αρχαία χειρόγραφα, τα οποία σώζονται σε μοναστήρια του Αγίου Όρους, τα οποία διαβάζονται σε κάθε εορτή μέχρι σήμερα. Ακόμη έγραψε το σπουδαιότατο βιβλίο «Έκδοσις ακριβής της Ορθοδόξου Πίστεως», στο οποίο περιγράφει τα μυστήρια και τα δόγματα της αληθινής μας πίστεως με θαυμάσια συντομία

και πολλά άλλα χρήσιμα. Όλα αυτά καθιστούν το βιβλίο αυτό τόσο πολύτιμο, ώστε εάν κανείς δεν εντρυφήσει σε αυτό, είναι σκοτισμένος και δυστυχής. Επίσης έγραψε και μακρούς λόγους για την προσκύνηση των Αγίων εικόνων και άλλα ψυχοφελή συνέθεσε με τον πνευματικό του αδελφό Άγιο Κοσμά,

τον οποίο είχε συγκοινωνό σε όλους του τους κόπους και τους αγώνες. Γενικώς, αυτά που άφησε σε μας ο Άγιος Ιωάννης, αλλά και γενικότερα οι Άγιοι Πατέρες μας, είναι ένας πολύτιμος θησαυρός, τον οποίο καλούμαστε να γνωρίσουμε και να αξιοποιήσουμε. Οι Πατέρες δεν λένε δικά τους πράγματα, αλλά φωτιζόμενοι από το Πνεύμα το Άγιο, έχοντας ζήσει τις αλήθειες της πίστεως, αναλύουν τον Ευαγγελικό Λόγο και αποτελούν για μας απλανείς οδηγούς, ικανούς να μας οδηγήσουν εις οδούς και νομάς σωτηρίας.

On December 4, our Church commemorates Saint Barbara the Great Martyr; our venerable father John of Damascus; Saint John, Bishop of Polybotus and Wonderworker; Saint Juliana the Martyr; the holy martyrs Christodoulos and Christodoule the Virgin; and Saint Seraphim, Bishop of Phanar and Hieromartyr.

Our God-bearing father John, known as John of Damascus, lived in the eighth century after Christ, when Leo III the Isaurian and his son Constantine Copronymus ruled in Constantinople. He was called ‘of Damascus’ after his native city in Syria, which had then been taken by the Saracens. The account tells us that the city’s inhabitants were Muslims, apart from John’s parents, who were devout Orthodox Christians. Because John’s father was virtuous, God honored him as He had once honored Daniel and the Three Holy Children. Though he was a captive, he became the chief adviser to the ruler, the emir.

He was deeply compassionate and used his wealth to ransom and free captives held by the Saracens. For this virtue, God gave him this wonderful son, John, a light to the whole Church. He also had an adopted son, Cosmas of Jerusalem. Orphaned as a child, Cosmas was taken in by John’s father, who cared for him as an act of mercy and loved him no less than John. Both young men had good dispositions. God provided them with a learned and virtuous teacher, a monk from Italy also named Cosmas. Through their own hard work, they studied and learned so much

that they became wise and accomplished in every field of learning. Yet the wiser John grew, the humbler he became. After his father’s death, the leader of the Saracens recognized John’s wisdom and gave him his father’s position, making him chief adviser against his wishes. John wanted to leave the world for the sake of his salvation. At that time, the iconoclast emperor Leo the Isaurian was persecuting those who venerated the holy icons. Zealous for the faith, John wrote many letters opposing iconoclasm. In them, he said that anyone who dishonors the holy icons

is a heretic and an enemy of God. He sent the letters to teach Christians and strengthen them in the faith. When the impious emperor learned of this, he ordered a skilled scribe to forge a letter in John’s handwriting. It made John appear to urge the Byzantine emperor to send an army and fleet to capture Damascus, promising his own help. The emperor sent this false and slanderous letter to the emir of Damascus. Angered, the emir summoned John and showed it to him. The saint immediately saw the deception and asked for time to prove his innocence. Instead, the ruler ordered John’s right hand to be cut off

and hung in the marketplace for everyone to see. That evening, John sent intermediaries to the emir, asking for his severed hand so he could bury it. The emir agreed. John took the hand to the chapel in his home, fell before an icon of the Theotokos, placed his severed right hand where it belonged, and prayed with faith and tears: ‘Most pure Lady, Mother who bore God, my right hand was cut off because of your icons. You know why Leo raged against them. Come quickly, then, and heal my hand.

Work a miracle through your intercession. Heal this right hand of mine, so that from now on it may write hymns and songs to you in harmonious verse, O Theotokos, and serve Orthodox worship. For as the Mother of God, you can do whatever you will.’ These were his words of praise to the Theotokos.

The miracle became known. But some Saracens told the ruler that the men ordered to cut off John’s hand had taken a bribe and had cut off the hand of a servant or friend instead. So the ruler summoned John to inspect his hands.

John showed him the hand that had been cut off. By the providence of the Theotokos, a line remained around it, a clear mark of the severing and a sure witness to what had happened. ‘What doctor healed you, and what herbs did he use?’ the ruler asked. ‘My Lord, the all-powerful Physician, whose power is equal to His will,’ the saint replied.

The ruler answered, ‘It seems you are innocent, and I condemned you unjustly.

I did not consider the matter carefully. Please forgive me and return to your former place as my chief adviser.’ But John fell at his feet and begged to be released for another service, the one he longed for more. At last, the ruler gave him leave. John distributed his wealth to the poor and entered the Monastery of Saint Sabbas, where he made a prostration and asked to be received. He became a disciple of an elder who sought to teach him to set aside his own will and guard him against pride.

Among other things, the elder ordered him to write no letters, sing no hymns, and keep silent. John obeyed without complaint. Some time later, a man living nearby died. Grieving, the dead man’s brother begged John to compose a hymn of compunction to comfort him in his sorrow.

John did not want to disobey his elder. But after much urging, he agreed and composed the beautiful hymn still sung today: ‘All human things are vanity, whatever does not remain after death.’ He sang it only in his cell. His elder heard him, grew angry, and, despite John’s explanations, expelled him from the cell for disobedience. John wept and asked the other elders to intercede for his forgiveness. At last, his elder agreed to forgive him if he cleaned all the filth from the lavra with his own hands. John eagerly undertook this rule of prayer. Seeing his humility and obedience, the elder embraced and kissed him, forgave him, and again ordered him to keep silent. But a few days later, the Theotokos appeared to the elder in a dream and said, ‘Why have you stopped up such a wonderful fountain? Let the spring water the whole world. He will compose new songs, rightly explain the doctrines of the faith, and expose every heresy and deceit.’ After this revelation, the elder made a prostration before John and urged him to express the words the Holy Spirit had written in his heart.

Saint John began writing his sweet-flowing, divinely inspired hymns and his other works, adorning the spiritual heavens of the Church. The Patriarch of Jerusalem ordained him a priest. After his ordination, John remained at the monastery and grew still more humble. Thus this blessed man labored to the end of his earthly pilgrimage, working in the Lord’s hidden vineyard. Through the power of his words and the evidence he set out in his writings, he exposed the impious heresy of the iconoclasts. He completed his holy life at a great age. At 104, he departed to eternal rest, where he enjoys a reward many times greater for all he did for Christ the Savior.

.2

Saint John of Damascus, whom we celebrate today, is one of the greatest hymnographers and theologians of our Church. He composed canons and hymns of many kinds. He wrote festal sermons for the feasts of the Lord and words of praise for the Most Holy Theotokos and many saints. We find them in the Church’s books and in ancient manuscripts preserved in monasteries on the Holy Mountain; they are read at feasts to this day. He also wrote the immensely important book An Exact Exposition of the Orthodox Faith, in which he describes the Mysteries and doctrines of our true faith with wonderful brevity

along with much else that is useful. All this makes the book so precious that anyone who does not study it remains in darkness and is to be pitied. He also wrote lengthy works defending the veneration of the holy icons and, together with his spiritual brother Saint Cosmas, composed other works for the good of the soul.

Cosmas shared in all John’s labors and struggles. In general, what Saint John and our Holy Fathers have left us is a precious treasure. We are called to come to know it and put it to good use. The Fathers do not offer ideas of their own. Enlightened by the Holy Spirit, and having lived the truths of the faith, they explain the word of the Gospel. They are trustworthy guides who can lead us along the paths and into the pastures of salvation.