Λύσις Ἀποριῶν 7

Ἡ ἀγγλικὴ μεταγραφὴ εἶναι αὐτόματη μετάφραση τῆς πρωτότυπης ἑλληνικῆς διάλεξης. Ἐνδέχεται νὰ περιέχει σφάλματα· τὸ ἀναλλοίωτο ἑλληνικὸ πρωτότυπο εἶναι τὸ ἔγκυρο κείμενο.

What is it that brought, and still keeps bringing, man far from God? As you can sense, the answer to this question was already given by the topic we covered earlier.

In essence the answer was already given, but I could add this, in order to round off the question with an answer. There are three things that ultimately make man go on staying far from God.

The first is one's own will. Think how decisive this is. It is enough for me to remind you that our first-formed ancestors in Paradise lost their communion with God precisely because of this: they remained in their own will.

God said, you shall not eat of this fruit. They did their own will. That is why, within Christianity, if you will, this is what happens. What happens? Effort, struggle. This now is the element of the Cross, to fight against our own will. That is, to have obedience. To whom? To God.

God says it. Why will I not eat today? Because God says so; He tells me through Holy Scripture, He tells me through the Church. So since God tells me this, I obey. From the moment I live out obedience, I am near God.

That is why the Apostle Paul says of Jesus Christ, who is the new Adam, who is the measure we ourselves must reach, who is the criterion of the true man, Jesus Christ. He says that He became obedient unto death, even death on a cross. Obedient, you see, He obeys unto death, and indeed what kind of death? Death on the Cross.

For this very reason, if we never want to go far from God, we will have obedience, obedience to the will of God. The second point is the allure of human reason. What does human reason mean? We were explaining it earlier.

It is human rationalism. What my own mind tells me and informs me of. This has great allure. It is, what shall I say, of course I pray you will not remember me by it in your life. But human logic has great allure. Man feels he is holding a weapon in his hands.

That I accept nothing outside what my human mind can grasp. Of course we may have developed science. It may be a thousand things, it may be philosophy, but in the end this allure sinks us.

And the third is the enchantment of self-theosis. To understand this last point, this enchantment of self-theosis: when the order was given that girls no longer had to wear school aprons, the very next day after the announcement, which girl went to school wearing an apron? Very few. Do you know why? Simply because the girl felt the enchantment of being freed from what was imposed on her, and of putting on what she herself wanted. She casts off what is imposed and keeps what she wants. In the same way, man casts off the theosis that God offers him, and is drawn by the enchantment of self-theosis.

I want to become God on my own. I have no need of You, God. And in the very end I even deny You. I do not need You, I do not want You, I am God. I myself will become, on my own, whatever I want to become. So these three, my children, are the things that drive man far from God: one's own will, the allure of human reason, and the spell of self-deification.

But in the end, do you know what we have? In the end man ends up like the wounded man in the parable of the Good Samaritan.

Yes, cast down, wounded, stripped naked, half dead at the side of the road. This is where man ends up in the end. And the One whom man denied, God, comes,

having become man, to offer him now obedience, to offer him not human reason but the divine Word, with a capital L, who is the second Person of the Holy Trinity, that is, God, and to say to him, I will grant you theosis. He loads him onto His beast and brings him to the inn of the Church, so that he may be healed there with the oil and the wine, with the Mysteries and the grace and the mercy of God.

That is where man ends up. I had a friend who lived, and sadly half-lives still, on the paths of the sin of rationalism. Once he sent me a letter, it was many years ago, and in it he wrote me a kind of monologue of his, a monologue, like a prayer to God, like an outpouring of his.

My God, he says, take me by the ears and bring me close to You, so that I may escape these paths of rationalism. He wanted to escape, he felt the sense of suffocation. He has not yet managed it; it is about twenty-five years since I received that letter.

It is a fearful thing when a person himself, deep down, wants to remain there. If you ask me, he was not freed; why was he not freed? We want to, but we also do not want to. It is something strange. Pay attention and you will see. Of course, we do not want to eat our mother's sweet.

But we think about it once we have already eaten it. And we say, we should not have eaten it. But we ate it, we could not help it. We had stood in front of the jar, our mouths watering. That is, you know, listen and let me tell you how Saint Augustine puts it.

It is very telling. And deeply psychological. I begged God to free me from my passions. But I begged inwardly that the healing from God would be slow to come, because I loved my passions. That is why we are not freed, my children. We have not hated our passions. You know, there is a phrase in the New Testament that says the following.

Whoever, it says, does not renounce this and that, and moreover hate even his own soul, cannot become My disciple. I must acquire hatred toward this self of mine that craves. This craving self of mine, which is deeper than the deepest, further within than the within, in the very core of my personality, in the core of my soul, this I must hate, this old passion-ridden self of mine, in order to be freed; otherwise I will never be able to be freed. That is it. I come to another question, he says,

Why did Pilate set soldiers to guard the body of Christ?

Of course, it was not Pilate who set them there.

The chief priests asked for them, as is well known. And by the providence of God, you know, someone was once asked which eyes see best: brown eyes, black eyes, blue eyes; which eyes, he was asked, see best?

And he answered: envious eyes. Oh, it is a terrible thing, yes, envious eyes see; they see the very things that others, ordinary people, do not see. So the chief priests crucified the object of their resentment, their victim, the one who threw them into turmoil, Jesus Christ; they crucified him. Yet they are still afraid, and even dead they fear him. And what do they say? They go to Pilate, the Roman governor, and they say to him, 'Sir,' he says, 'we have remembered,' we recalled, 'that this deceiver,' and notice, 'we have remembered,' something his own disciples did not remember, though the Lord had told them so many times that he would rise; the disciples did not remember it, again by the providence of God, and his enemies remembered it. 'We have remembered,' we recalled, that this deceiver said,

that he would rise on the third day. So let his disciples not come and steal the body and then say that he has risen, and then the last deception would be worse than the first, when he proclaimed himself, that is, to be the Messiah, and now that he had risen; the second deception worse than the first.

And Pilate says, "You have a guard. Take soldiers and go, seal the tomb as you think best, and set soldiers as guards." And they, it says, went and secured the tomb; they put seals on it, and they even placed guards outside. Glory to God that their malice and their envy sealed the stone and set guards there. Why? To make the Resurrection trustworthy. So you see, God takes the wickedness of men and turns it into a banner of victory. For in this way the Resurrection of Christ was confirmed even more fully, so that no one could say... They did say it, you will say; he says, "I told the soldiers..."

that while we were sleeping the disciples came and stole the body. But how were they sleeping? That is exactly what undoes their account; how were they sleeping? Therefore their statement essentially collapses into nothing. And by this very act of theirs the Resurrection of Christ is secured. So much for this question, and we come to another.

Here pay attention. Under the conditions of the present age, it says, is man free? A fine question; all your questions are fine, you know, and they impress me. So, under the conditions of the present age, is man free? Children, let us understand this: the conditions of an age do not determine the freedom of the will; 'will' means volition, freedom of the will means freedom of volition, that is, what we call 'I want' or 'I do not want.' And I am free to determine the 'I want' or 'I do not want.' Am I free? Here now is the question. It is something that has always occupied man, and philosophy too, if you like.

But here it occupies the one who is asking. Whether today, under the conditions in which we find ourselves, we have freedom of the will. So I answer you: the conditions of an age can never determine the freedom of the will. Why? Because the freedom of the will is an element of the image of God that every person possesses, as a dowry from God. It is as though I have, say, two hands. You know, two basic elements make up the image of God in us: reason and freedom. Tell me, does reason change from age to age? Or could I say that in some age I might have one hand, that people would be born, naturally, with one hand? It is our dowry to be born with two hands; likewise it is our dowry to be born rational and free.

This is fundamental, and therefore I cannot say that in some ages I do not have freedom of the will.

Even in that terrible age of the Antichrist which is to come, and is always coming, and within whose sphere we always find ourselves, the freedom of the will most certainly has its say. No one can say that the Antichrist cornered me and what could I do; no, you could say no. That is, the freedom of the will stays right where it is. What changes is that in every age the question is raised whether man is free, as a philosophical or psychological inquiry. And that is why the question comes from the student. That is why the question is asked. That is, if you have understood me, the Word of God tells us: you are free wherever you may find yourself.

Whether you are on the Mediterranean Sea where a storm arises and the lot falls upon you, Jonah, and you yourself say to throw you into the sea for the fish to eat you, or whether you are inside the belly of the sea creature where you sleep, you can say, 'I am free.' This is what Holy Scripture tells us. But when a person does not concern himself with Holy Scripture, but with philosophy and psychology, then, in every age, he searches. And one time it tells me this, another time it does not say that. And in reality, the wretched person staggers about and asks, is there or is there not freedom of the will? That is why, children, we are Christians; we will not resort to the conclusions of philosophy, nor of psychology, but to the Word of God, which tells us that I am free, in whatever age it may be, let us understand this.

And let us be on guard against these various preachings that touch on the freedom of the will. What we must especially stress is that our age is indeed corrosive, and we need a strengthened will, because we must tell a bitter truth: that the will of our Christians in our age is not strengthened, because they do not live a true Christian life.

That is why we must strengthen our will, and the will is strengthened only by the spiritual life.

So much for this question. And now we come to another.

It says: do the angels commit sins? The Most Holy Theotokos is higher than the angels. Of course, sometimes the questions may seem a little naive, but they are not, as you see from the fact that I answer them. And as you will see from the answer, the question is anything but naive. It is a very fine one.

Indeed, do the angels commit sins? The angels, children, are creatures. Can they commit sin? They can. Because, as a creature, the angel has changeability; 'changeable' means that it changes, it can change. And consequently the angel can commit sin. The proof is that certain angels once sinned. And these are the ones we know as demons. Perhaps you will ask: after the fall of the demons, the angels who became demons, can the angels then sin again? Well, the angels have been confirmed in holiness and remain unmovable and remain unchangeable, not in their nature but in their free choice.

If you ask me how this confirmation came about, pay attention; the confirmation, here I want you to pay attention, came about through the Incarnation of the Son of God, as follows. The final test, we might say, that the angels could pass was this: to believe or not to believe in the infant of Bethlehem. For you will say to me, 'Ah, that is simple.' Listen to this: because the nature of God they have not seen, neither the demons nor the angels. And so the angels could not see the nature of God, not even in the infant who is born in Bethlehem.

The nature of God, the essence of God, is invisible. The angels therefore had to believe that this infant is the Son of God. For the first time they see God in the person of Jesus Christ; they believe that he is the Son of God, and they worship him and glorify him. By their faith, then, in Jesus Christ their holiness is confirmed; they have no other criterion, it is finished. Pay attention: the Apostle Paul says that angels and demons and human beings will be judged by one criterion. And do you know what that criterion is? The divine-human person of Jesus Christ.

This will be the criterion by which angels and demons and human beings will be judged. If I believe in the divine-human person of Jesus Christ, I do not come into judgment. So pay attention to this: many today, indeed in our age, who deny the divine-human person of Jesus Christ, stand accused before God. The angels, then, believed, and their holiness was confirmed through the Incarnation of the Son of God. And the cause of this Incarnation is the Theotokos; that is why, in the Marian sermons of the Fathers of our Church, we find this phrase: that you, it says, by your presence, confirmed the holiness of the angels.

This is what I have been explaining to you all this while. But as for the holiness of the Theotokos, since the question says that the Most Holy Theotokos is higher than the angels: the holiness of the Theotokos surpasses the holiness of the angels by far, unimaginably far. Why? Because she, the Theotokos, bore the fallen nature of Adam, Adam's fallen nature, and she also bore a bodily nature, whereas the angels had no ancestral sin, nor do they have a bodily nature. And so the achievement of the Theotokos is incomparably higher than the achievement of the angels in the matter of faith.

That troparion we chant, 'It is truly meet to bless you, the Theotokos (God-bearer), ever-blessed and most pure, and the Mother of our God, more honorable than the Cherubim and beyond compare more glorious than the Seraphim,' is not, my children, mere literary language.

that she is incomparably higher than the angels. It is not wordplay, it is not poetic license, it is not a poem; it is a reality. And what truly makes the Most Holy Theotokos higher than the angels is not only her holiness; it is something else.

It is that she became the Theotokos, the one who gave birth to God. This is her great dignity. Not her holiness, but the fact that she became the Theotokos. That is the astonishing thing. The Theotokos says that God looked upon His handmaiden, upon her lowliness. Here lowliness means humble condition, insignificance, because lowliness does not mean only the virtue of humility; it can also mean being of no account, being nothing. She says, God looked upon me, the one who is nothing. Do you see what the Panagia says? Upon me, the one who is nothing. She possessed humility to a very great degree. And so the Theotokos, completely freely, believed and accepted God's proposal. What did she say when it was told to her that she would conceive the Son of God?

Let it be to me according to your word. Let it happen to me as you have said. Let the will of God be done. You see the will of God. And so the Theotokos took upon herself the whole ordeal, I underline this, of the Incarnation, the whole ordeal. Why? Because, in order to take upon herself the Incarnation of the Son of God, she did not sit in palaces, nor was she received with grandeur, but with persecutions. Do you want to see this? Already in Bethlehem, with the coming of the Magi, Herod becomes enraged, and the Theotokos flees by night with Joseph and Jesus, self-exiled into Egypt. They return when Herod has died, and then they learn that Archelaus is reigning, harsher and more brutal than his father Herod. They go to Nazareth. What is Nazareth? A corrupt village.

To put it briefly, you know what Symeon the God-receiver said to the Theotokos: a two-edged sword shall pass through your soul. And indeed the height of that sharp sword which passed through the soul of the Theotokos was when she saw her Son upon the Cross.

A terrible thing. And so she accepted the ordeal of the Incarnation of the Son of God. Do you want to see how the Apocalypse says this? Only that it both identifies them and distinguishes them. We might say now the Theotokos, now the Church , it speaks of this in the twelfth chapter.

And the woman , the Theotokos, the Church , fled into the wilderness, and the serpent cast out of his mouth (who is the serpent? The dragon, the devil) after the woman water like a river, to make her be carried away by the river, to drown the Theotokos; and the dragon was enraged at the woman.

And he went off to make war with the rest of her seed , he left to make war against those who were the seed of the Theotokos, that is, the faithful. She entered into the ordeal of the Incarnation. And so she was counted worthy of the great titles, the unique ones, the supreme ones; there is no greater title in the whole created order of humans and angels than to stand as Theotokos.

Theotokos. This title gives her, my children, the greatest honor. That is why the Theotokos is regarded as first after the Holy Trinity. That is why one troparion says that the Theotokos holds the second place after the Trinity. In other words, she stands immediately after the Holy Trinitarian God.

Did you see the height? Did you see the height? Why? Because the Theotokos labored, she worked, she had humility, she had holiness, she had virtue, and we are called to imitate her. So much for this question.

A first question says: when we say that God formed man, are we not attributing something material to God , hands, that he took walks and spoke with the first-created, lungs for speech and feet for walking? Yet we say that God is immaterial; how is this to be explained?

Just think for a moment: suppose we said that God wants to rest, if we could even say such a thing, on the seventh day, and to leave the universe to itself. What would happen? My dear friends, the universe is under God's watch at every moment; God truly is always at work. And why did He tell us this? He told us to stop from our labors for making a living. You know, here in the ascetic world, precisely because earning a living has smothered man, there is this principle: Stay with the bare essentials, so that time is left to you. Work, let's say, one day a week; dig your garden, water it, and do nothing else. But what will you do the other hours and the other days? Spiritual works. The work of our salvation, the work of our salvation. And what is prayer? It is the work of salvation. What are we doing at this very moment? I am, in truth, working; I am working right now, because I am sitting here to honor,

Indeed, as Spirit, we would say that he is not like the created spirits , that is, my soul too is spirit, and the angels are spirits, but it is not the same, because I am a created spirit, the angel is a created spirit. And so the Spirit of God, as Spirit , 'God is Spirit,' did not Jesus Christ say so? , is invisible to the created spirits, because the Spirit of God is uncreated; he was not made by anyone else. And so indeed he has no hands, he has no feet, but Holy Scripture uses the well-known anthropomorphisms , that is, it speaks in a manner that refers to God as though he were a man, in order to give the readers a fuller understanding of certain things.

So it says that God took dust and made man. Notice here: did he take dust with hands? No. God created in a way that we do not know how, but his taking dust with his hands, while all the other things came to be by his word alone, shows a creative differentiation.

And this means that He takes up the creation of man in a special way. What does this mean? That He gives greater care to this creature, man. It is what we say: God made us with His own hands. "Your hands," says a verse from the Psalms, "made me and fashioned me."

which says, "Your hands shaped me, Your hands made me"; therefore You love me. Of course, man is from the earth, there is no question about that, because he becomes earth again. But this is speaking of the material elements, the material elements of creation. Yet here we see an anthropomorphism: that God takes man in His hands and fashions him, or breathes into him, and so on. In the same way, we also have an anthropopathism, the attribution to God of human feelings.

We say that God grieves, becomes angry, rejoices, is enraged. God, children, neither grieves nor is enraged, nothing of all this. God is always blessed. These are states that belong to the human soul.

And in a certain way it shows the stance, the disposition of God toward men. I say to you again, here we have both the anthropomorphism and the anthropopathism. But I would like you to notice something about this. God has no hands, God has no feet.

Could it be, though, that God does have hands, and could it be that God does have feet? Here , pay a little attention to this point.

In the book of Baruch the prophet, who was a disciple of Jeremiah.

In the third chapter he says the following, from verse 33 to verse 38. I'll quote it a little shorter, for brevity. Listen closely. Who is God? The One who sends out the light, and it goes. He says to the light, 'Go,' and it goes. And He called it, and it obeyed Him with trembling. He calls the light, 'Come here,' and the light came trembling before God. What a beautiful verse, which comes to tell us, in another version, again from Scripture, again from the Holy Scriptures: And God said, 'Let there be light,' and there was light. What majesty. How beautiful. Further down it says God speaks to the stars, and they tremble; that is, He holds the whole universe in His hands. And then Baruch says, 'This is our God; no other shall be reckoned beside Him.' This is God, the One who said, 'Let them be made,' and they were made; the One who says to the light, 'Go,' and it goes;

the One who says to the light, 'Return,' and it returns; and before its Creator the light trembles. This is our God, and there is no other God. He alone, the one God, the Creator God. Further on, the last verse.

After this, He appeared upon the earth and lived among men.

After what? What does 'after this' mean? After this thing? After which thing? After the event when God said, 'Let there be light.'

That is, after He created it, after He had prepared everything, after He had made everything, after the creation of all things and of man, then came "after these things." Listen now to what it says: "He was seen upon the earth," He appeared on the earth, "and He lived among human beings," He dwelt together with people.

It is God, God the Word, because it is He who creates. Notice, creation is the work of the Triune God. It is the Father, through the Son, in the Holy Spirit. I won't dwell on this any longer, except to say that the Son creates, God the Word, and He has now become man and has come among men.

So then God walks; He walked, He walked upon the earth, this God; when? After this. After what? After His creation. And so we find the following expressions in the Old Testament: 'where His feet stood' , there it says it is on Mount Zion, or on the Mount of Olives, the place where His feet stood.

You know, that refers to the Ascension of Christ; He went up on that Mount of Olives, which is called a little hill. And from there, it says, He was taken up, from the very place where His feet had stood. If we were to ask the rabbis, before Christ, and tell them to interpret Holy Scripture for us and explain what it means here that God set His feet, they would tell us it is figurative, it is an anthropomorphism. What could we say now, on the basis of the Gospel? Is it anthropomorphic here, or did the feet of God truly stand there, the feet of the Son of God, who is God and came among us, as Baruch says here? What would we say now? Let me tell you another very beautiful, lovely thing; it is from the hymnography, we sing it on Holy Tuesday, it is a doxastikon, by Kassiane,

the famous doxastikon of Kassiane. She takes a harlot woman, one of those who came to wash His feet, because there are two occasions when His feet were washed: there is the sister of Lazarus, Martha, and the sisters Martha and Mary, and there is also a harlot woman who once, when the Lord was eating in the house of a Pharisee, came and washed His feet with perfume.

Of course Martha and Mary were very good young women, and there she did it out of gratitude for the resurrection of their brother. But here the harlot woman does it as a sinner. The hymnographer Kassiane takes this and says: She washed those feet of Yours with her tears, and with myrrh, and with her hair she came to wipe Your feet, those very feet whose sound Eve heard in Paradise that evening, and was terrified.

Those feet there in Paradise are now feet that walk here upon the earth. It is astonishing; and I too would now say, in our turn, as the prophet might say, 'This is our God; no other shall be reckoned beside Him' , this is our God, there is no other. So I would say, Jesus Christ is our Lord and our God, there is no other; He alone. Of course God is Trinitarian, I won't say it all, you know it, the second Person became man; but right now we are speaking about Jesus Christ. So then, children, yes indeed, but so that I don't go off course, we did this earlier when we covered the first three chapters of Genesis.

And the image of God in man, as Saint Irenaeus of Lyons says, is not, he says the expression in the Old Testament is incomplete. For the image of God in man is not only something that refers to the soul, but also to the body. To the body as well, with this one difference: on the basis of the model, notice, the prototype. According to which the Son of God would become man, according to that, Adam was made. The Son of God was not made on the basis of Adam, He did not take Adam as His model; rather, Adam was made on the model, in view of the fact that the Son of God would become man. Consequently, 'according to the image' refers not only to the soul, but also to the body, something that may perhaps scandalize many.

So I have explained it to you, I have explained it: 'according to the image' refers both to the soul and to the body. And Saint Irenaeus says that in the Old Testament it refers only to the soul, because what was said then was incomplete, since God the Word had not yet become man. It is truly, children, very magnificent. Today what can we say, theologically? That I, my body, am a member of the body of Christ. And Christ is inseparably bound, the human and the divine nature, He is the God-Man Jesus Christ, of whom I am an image; so then I am an image of Christ, who is, as the Apostle Paul says, the image of the invisible God.

So then, what am I? An image of the Image. This is magnificent, truly magnificent. That, my children, is what I had to say about this question as well. Let us go a little further. What is the divine nature, what is human nature, and is there a difference between them? But I already told you this in the previous question. Most certainly there is, because the divine nature is uncreated, and therefore invisible to created beings. You know that the Divine Nature has not been seen even by the angels, nor can they ever see it. Created beings will never see the essence of God, the Divine Nature. Never. If you ask me, then what do we see, or what shall we see? Holy Scripture says that we shall see God. Holy Scripture says two things. "No one has ever seen God"; no one has ever seen God. Nor can he see Him, says the Evangelist John, he cannot see Him. And as other passages say...

We shall see God, says the Evangelist John, that we shall see Him as He is. This refers to the incarnation of the Son of God and to the divine uncreated energies. Moses, the seer of God, saw, it says. What did he see? The divine Glory, the uncreated energy of God. He did not see the essence. So then, children, we see that the nature of God is unseen. Human nature, precisely because it is created, clearly differs from it. What can I tell you? If I said the difference is infinite, perhaps I would be getting somewhere. I do not know. John Chrysostom says that the sins of man are like a drop before the ocean of His mercy.

What am I saying, says Chrysostom; the ocean has limits, whereas the divine compassion has no limits. So I too would say it this way: there is a difference, but we cannot compare anything; there is no way to compare the created nature with the divine nature, the uncreated; that is the difference. And we come to another question. It asks: the five-day work week that has been established, does it not come into conflict with God's commandment that you shall work six days?

Indeed, children. Here we would have something to say, because it is, and of course it is, a timely case. It is this: that the sin is not to work fewer days than seven. The sin is to work on the seventh day, which is set apart; that is, if I work six days, I am within bounds, in the name of God. It does not mean I cannot work five, or four, or three; no obstacle, no prohibition is set there; rather, what is set is the case of my not working on the seventh day. And it says, 'Six days you shall labor,' but do not be greedy beyond that. 'On the seventh, a Sabbath to the Lord your God,' a rest.

But it is speaking to me, who am greedy; it does not mean that I am given a command to work six days, but that I must not exceed six days; that is a basic point. But notice something here. When it speaks of work, the work that is meant refers to earning one's living. The proof is that the Lord Himself did a certain work on the seventh day, on the Sabbath. He said to that paralytic, 'Take up your bed and go to your house.' He made clay, listen, listen, be astonished, O sun. They considered that the Lord was doing work to earn a living by spitting on the ground and making clay and putting it on the eyes of that blind man and telling him, 'Go to the pool to wash.'

Or take that hypocrite, because that is what the Lord called him, the ruler of the synagogue. When the Lord said to that bent-over woman, 'Stand up straight, let the devil leave you,' this man grumbles and says, you people come here to be healed on the Sabbath, which is a day of rest. And the Lord, you see, is regarded as working on the Sabbath, and the Lord answered him with these words: My Father works until now, and I also work. Until now He works, and I work. But this work is not the work of earning a living; it is the work of love for mankind, of loving-kindness.

Just think, suppose we said that God wants to rest, if we could even say such a thing, on the seventh day, and that He leaves the universe to itself. What would happen? My dear ones, the universe is under God's watch continually; God is indeed always working. Why did He tell us this? He told us to stop from our labors for a living. You know, here in the ascetic world, precisely because earning a living has stifled man, there is this teaching: Keep to the essentials, so that time is left to you. Work, let's say, one day a week, dig your garden, water it, and do nothing else. But what will you do the other hours and the other days? Spiritual works. The work of our salvation, the work of our salvation. What is prayer? It is the work of salvation. What are we doing at this very moment? In reality, I am working; I am working right now, because I am sitting here to honor,

your questions, to answer them. I am working, but am I earning a living? At this moment you are offering a work of God. So it is not work in the sense that we are forbidden to work, that is how we would put it. With this in mind, the early Christian Church will surprise you. Yes indeed, the early Christian Church was a pioneer, a pioneer, if you please, in labor unions and in the working relations of people. It established the five-day work week. The five-day week is not from the Jews, nor from the Masons, nor from whoever else. The five-day week belongs to the Church. Here is the proof: go and find it in the eighth book of the Apostolic Constitutions, paragraph 33, and there is even a summary of the eighth book of the Apostolic Constitutions

that repeats this in the very same words. I will read it. From the eighth book of the Apostolic Constitutions: let the servants work, for slavery existed back then, five days; but on Saturday and Sunday let them devote themselves. To devote oneself, scholazo, means to occupy oneself. Let them devote themselves in the Church, let them occupy themselves in the Church, for the teaching of godliness.

Do you remember how I told you that one name for Christianity is piety? Here it is. It means they should devote themselves to the teaching of Christianity. In other words, you know, what we are doing today. We ought to be doing this on Saturday as well, not only on Sunday. Saturday, he says, has its reason in creation, because God made the world. Sunday has its reason in the Resurrection, because our Lord rose from the dead. So, a five-day workweek. But pay attention: what did he say? A five-day workweek. And where should we be on the weekend? In the Church, to hear the word of God, and not to take advantage of the five-day week and find ourselves in places of sin. Because I will tell you something, my children. If only it were possible for us not to sin on Sunday, which until recently was the seventh day,

for it is the dirtiest day and the most sinful day of the week. If it were possible for us not to sin on Sunday by working, I tell you the truth, it would be more bearable to break the commandment of rest than to do all those sinful deeds we do on the day of Sunday.

You will say to me, are you laying down a law, Father? And what if I do not lay down a law? Listen to the experience of the Church. For the five-day week comes from the experience of the Church. Holy Scripture does not say it. Now listen to the experience of the Church. A certain ascetic relates: on Sunday he had his monks there, he had disciples under him, weaving baskets, weaving baskets.

And I said to him: do you set your monks to work on the day of Sunday? He said, we also did our worship and we said our prayer, and we do it while working. If we do nothing with our hands, we will fall into gossip. So I too could say this, and I do it, I tell you the truth.

A lady says to me, for example, and this is said very many times: "Can I do some embroidery or knitting on Sunday?" You will go to Church, you will listen to the sermon, you will do whatever you can; and with whatever time you have left, you will not fill it with laundry, housework, or sewing.

But to take up a piece of embroidery, like, how shall I put it, like a hobby as you say, I do not like foreign words, but how else are we to understand one another now, we are forgetting our Greek language,

as a desire to do something of my own, something I enjoy, do it, you are not sinning. But you will not deprive yourself, neither of going to church, nor of the Word of God, nor of the study of Holy Scripture or another spiritual book, and so on. So as you see here, my children, in this sense we can apply the five-day week. I would say the five-day week is a blessing, for Christians, that is, but it is a curse for the people of this world, because they sin one more day on top of the one day of Sunday.

And we come to one more point, he says: why is there fear in people generally? Look, if at this moment there were a sudden explosion, boom, all of us would jump out of our chairs. Why? Because guilt exists. My children, fear has a metaphysical dimension.

Adam said it to God: "I heard Your voice, and I was afraid." Adam, why were you not afraid before, when you heard the voice of God, but now you are afraid? Because you are guilty. My children, our subconscious is guilty. There is no person with a purified subconscious; there is not. That is why we are afraid.

What do we do? We struggle to cleanse both the conscience and the subconscious. We struggle to be under the grace of God, under the blessing of God. That is why the Evangelist John says, perfect love casts out fear, perfect love.

And when he speaks of fear, he does not mean that kind of fear we all know, the fear of losing what we have acquired. For example, suppose I had jewels of fabulous value, and you could hear them clattering in my pocket, and I came here to Larissa. Of course, if someone saw me, and I even announced it, making a lot of noise about it, saying, "Listen to me, all of Larissa, over the loudspeaker: I have jewels in my pocket," then I would become terribly anxious the moment I stepped outside.

What safety pins I put on, what zippers I fastened, how I secured myself, why? So as not to lose what I have. So there is the fear that exists so as not to lose what we possess. In this sense, in this sense the Apostle Paul says:

working out your salvation with fear and trembling, with fear and with trembling, which is the intensifying of fear, the trembling to hold on to your salvation. Do not lose it, take care. But as for fearing God, the Evangelist John says, perfect love casts out fear.

But if someone says to me, I have perfect love, I would tell him: go, you still have much work to do to reach perfect love. It is still very far from you. And we come to one last question, the last one is this.

If we see some fault in our father or our mother, should we accuse them? Is this a great sin? Ah, here now is the important point. My children, pay attention and see: of course it is a sin. Our parents are human beings, and our spiritual father, and our catechist, all people, we are human beings.

Do you think we are perfect? There is no perfection. So we all limp, we all have faults, one gets angry, one this, another that, take it however you like, one is unjust for a moment, take it however you like. We should not accuse, because we are human, and so we should not accuse our parents either. They make mistakes. In my own time, when I was a child, I could have said, oh my, my parents, this and that. Once I remember a beating from my father, and I said, just you wait, I will show you. I will show you, I will show you. Now what would they do? The point is, when I grew up, I let it all go and I said, how right my parents were. They were human, they made mistakes, they made mistakes. In upbringing, mistakes are made. And do you know who the best teacher is? Do you know who? No. There is a definition, a great thing, a great principle, of pedagogy. It is not the one who makes no mistakes, but the one who makes the fewest mistakes. That is the one.

He is the good teacher, and so too the good parent. Therefore they will make mistakes, they will have some sins. Obviously we should not accuse them, but love them in every way, and show them our forbearance if at some point we see something ugly, and love them and praise them and always stay close to them, listening to their counsel. That is all for today, my children, with the questions.

Τι είναι εκείνο που έφερε και συνεχίζει να φέρνει τον άνθρωπο μακριά από το Θεό; Όπως αντιλαμβάνεστε, στην απορία αυτή η απάντηση ήδη δόθηκε από το θέμα που κάναμε προηγουμένως.

Ουσιαστικά δόθηκε η απάντηση, αλλά θα μπορούσα να πω όμως, δια να ολοκληρώσω την απορία σαν απάντηση, το εξής. Είναι τρία πράγματα εκείνα που κάνουν τελικά τον άνθρωπο να συνεχίζει να μένει μακριά από το Θεό.

Το πρώτο είναι το ίδιον του θέλημα. Σκεφτείτε πόσο σπουδαίο είναι, αρκεί να σας θυμίσω ότι οι πρωτόπλαστοι του παραδείσου, γι' αυτό έχασαν την επικοινωνία τους με το Θεό, έμειναν στο δικό τους το θέλημα.

Ο Θεός είπε, δεν θα φάτε από τον καρπόν αυτόν. Εκείνοι έκαναν το δικό τους το θέλημα. Γι' αυτό μέσα εις τον χριστιανισμόν, αν θέλετε, αυτό γίνεται. Τι γίνεται; Προσπάθεια, αγώνας. Αυτό τώρα το σταυρικό στοιχείο, να καταπολεμήσουμε το ίδιό μας θέλημα. Δηλαδή να έχω υπακοή. Σε ποιον; Στο Θεό.

Το λέγει ο Θεός. Γιατί σήμερα δεν θα φάγω; Γιατί το λέγει ο Θεός, μου το λέγει διαμέσου της Αγίας Γραφής, μου το λέγει διαμέσου της Εκκλησίας. Εφόσον λοιπόν μου το λέγει ο Θεός, κάνω υπακοή. Από τη στιγμή που θα ζήσω την υπακοή, είμαι κοντά στο Θεό.

Γι' αυτό λέει ο Απόστολος Παύλος για τον Ιησού Χριστόν, ο οποίος είναι ο νέος Αδάμ, είναι το μέτρο που πρέπει εμείς να φτάσουμε, είναι το κριτήριον του αληθινού ανθρώπου ο Ιησούς Χριστός. Λέγει ότι γενόμενος υπήκοος μέχρι θανάτου, θανάτου δε σταυρού. Υπήκοος, βλέπετε, υπακούει μέχρι θανάτου και μάλιστα ποιου θανάτου; Θανάτου σταυρικού.

Γι' αυτό ακριβώς το λόγο, αν θέλετε να μην φύγουμε ποτέ μακριά από το Θεό, θα έχουμε υπακοή, υπακοή στο θέλημα του Θεού. Δεύτερον σημείο είναι η γοητεία του ανθρωπίνου λόγου. Τι θα πει ανθρώπινος λόγος; Το εξηγούσαμε προηγουμένως.

Είναι ο ανθρώπινος ορθολογισμός. Αυτό που το μυαλό μου μου λέει και με πληροφορεί. Έχει πολύ γοητεία αυτό. Είναι, τι να σας πω, βέβαια εύχομαι να μην με θυμηθείτε στη ζωή σας. Αλλά η ανθρωπίνη λογική έχει πολύ τη γοητεία. Ο άνθρωπος αισθάνεται ένα όπλο να κρατάει στα χέρια του.

Ότι δεν παραδέχομαι τίποτα έξω από εκείνο που το ανθρώπινο μυαλό μου καταλαβαίνει. Βεβαίως μπορούμε να έχουμε αναπτύξει την επιστήμη. Μπορεί χίλια πράγματα, μπορεί τη φιλοσοφία, αλλά τελικά όμως αυτή η γοητεία μας καταποντίζει.

Και το τρίτο είναι η μαγεία της αυτοθεώσεως. Είναι, για να καταλάβετε αυτό το τελευταίο, η μαγεία της αυτοθεώσεως. Όταν δόθηκε εντολή ότι μπορούν οι κοπέλες πια να μην φορούν ποδιές στο σχολείο, Την επομένη της ανακοινώσεως Ποια κοπέλα πήγε με ποδιά Ελάχιστες Ξέρετε γιατί Γιατί απλούστατα η κοπέλα αισθανόταν τη μαγεία Να απαλλαγεί από εκείνο που τους επεβάλλεται Και να βάλει αυτό που θέλει εκείνη Το αποβάλλει το άνθρωπο Και κρατάει αυτό που θέλει εκείνη Έτσι ο άνθρωπος αποβάλλει τη θέωση που του προσφέρει ο Θεός και έλκεται από τη μαγεία της αυτοθεώσεως.

Εγώ θέλω μόνος μου να γίνω Θεός. Δεν έχω ανάγκη από σένα, Θεέ. Και στο τέλος τέλος σε αρνούμαι κιόλας. Δε σε χρειάζομαι, δε σε θέλω, εγώ είμαι ο Θεός. Εγώ θα γίνω μόνος μου αυτό το οποίο θέλω να γίνω. Αυτά λοιπόν τα τρία, παιδιά, είναι εκείνα που απομακρύνουν τον άνθρωπον από το Θεό· το ίδιο θέλημα, η γοητεία του ανθρωπίνου λόγου και η μαγεία της αυτοθεώσεως.

Στο τέλος όμως ξέρετε τι έχουμε; Στο τέλος ο άνθρωπος καταντά σαν τον πληγωμένο της παραβολής του καλού Σαμαρείτη.

Ναι, ριγμένος, πληγωμένος, γυμνωμένος, μισοπεθαμένος στην άκρη του δρόμου. Αυτό καταλήγει στο τέλος ο άνθρωπος. Και έρχεται εκείνος τον οποίον αρνήθηκε ο άνθρωπος, ο Θεός,

γενόμενος άνθρωπος, να του προσφέρει τώρα την υπακοή, να του προσφέρει όχι τον ανθρώπινο λόγο, αλλά τον θείο Λόγο, λάμδα κεφαλαίο, που είναι το δεύτερο πρόσωπο της Αγίας Τριάδος, Δηλαδή το Θεό, και να του πει θα σε θεώσω εγώ, τον φορτώνει στο υποζύγιό του και τον πηγαίνει εις το πανδοχείο της Εκκλησίας, για να θεραπευτεί εκεί με το λάδι και το κρασί, με τα μυστήρια και τη χάρη και το έλεος του Θεού.

Εκεί καταλήγει ο άνθρωπος. Είχα ένα φίλο που ζούσε, δυστυχώς μισοζεί, στα μονοπάτια της αμαρτίας του ορθολογισμού. Κάποτε μου έστειλε ένα γράμμα, είναι πολλά χρόνια, και μου έγραφε μέσα ένα μονόλογό του, μονόλογο, σαν προσευχή προς το Θεό, σαν ένα ξέσπασμά του.

Θεέ μου, λέει, πιάσε με από τα αυτιά και φέρε με κοντά σου να γλιτώσω από αυτά τα μονοπάτια του ορθολογισμού, ήθελα να γλιτώσει, αισθανόταν το αίσθημα της πνιγμονής. Δεν τα έχει καταφέρει ακόμα, είναι 25 περίπου χρόνια που είχα λάβει αυτό το γράμμα.

Είναι φοβερό πράγμα όταν ο ίδιος ο άνθρωπος στο βάθος θέλει να μένει. Αν μου πείτε δεν απειλάγει, γιατί δεν απειλάγει. Θέλουμε, αλλά δεν θέλουμε. Είναι κάτι περίεργο. Προσέξτε να ειδείτε. Βεβαίως δεν θέλουμε να φάμε το γλυκό της μητέρας μας.

Αλλά το σκεφτόμαστε άμα το έχουμε φάει ήδη πια. Και λέμε δεν έπρεπε να το φάμε. Αλλά το φάγαμε, δεν μπορούσαμε. Είχαμε σταθεί μπροστά στο βάζο, πέφτουν τα σάλια μας. Δηλαδή ξέρετε, ακούστε να σας το πω πώς το λέει αυτό ο Ιερός Αυγουστίνος.

Είναι πολύ χαρακτηριστικό. Και ψυχολογικότατο. Παρακαλούσα το Θεό να με απαλλάξει από τα πάθη μου. Αλλά παρακαλούσα ενδομύχως. Να αργήσει να έρθει η θεραπεία από το Θεό, γιατί αγαπούσα τα πάθη μου. Γι' αυτό δεν απαλλασσόμεθα, παιδιά. Δεν έχουμε μισήσει τα πάθη μας. Ξέρετε, υπάρχει μια φράση μέσα στην Καινή Διαθήκη που λέει το εξής.

Όποιος, λέει, δεν απαρνηθεί τούτο εκείνο, έτι δε μισήσει και την εαυτού ψυχήν, δεν μπορεί να γίνει μαθητής μου. Πρέπει να αποκτήσω μίσος. Σ' αυτόν τον επιθυμητήν εαυτόν μου. Αυτός ο εαυτός μου ο επιθυμητής που είναι πιο μέσα από μέσα, πιο βάθος από βάθος, μέσα μέσα, στον πυρήνα της προσωπικότητός μου, στον πυρήνα της ψυχής μου, πρέπει να τον μισήσω αυτόν τον παλιό παθιασμένο εαυτόν μου για να απαλλαγώ, αλλιώτικα δεν θα μπορέσω ποτέ να απαλλαγώ. Αυτό είναι. Έρχομαι σε άλλη απορία, λέει,

Γιατί ο Πιλάτος έβαλε στρατιώτες να φυλάνε το σώμα του Χριστού;

Βέβαια δεν τους έβαλε ο Πιλάτος.

Το εζήτησαν οι αρχιερείς, όπως είναι γνωστό. Και κατά πρόνοιαν Θεού, ξέρετε, Ότι κάποτε ρώτησαν κάποιον ποια μάτια βλέπουν καλύτερα Τα καστανά μάτια, τα μαύρα μάτια, τα μπλε μάτια Ποια μάτια βλέπουν λέει καλύτερα;

Και εκείνος απήντησε Τα φθονερά Ω, φοβερό, ναι, τα φθονερά μάτια βλέπουν, βλέπουν εκείνα που δεν βλέπουν οι άλλοι, οι απλοί άνθρωποι Λοιπόν, οι αρχιερείς εσταύρωσαν τον καημό τους, το θύμα τους, εκείνο που τους έκανε να αναστατώνονται Τον Ιησούν Χριστόν, τον εσταύρωσαν, φοβούνται όμως πάλι, και πεθαμένον τον φοβούνται Και τι λέγουν, πάνε στον Πιλάτο, τον Ρωμαίον διοικητή και του λέγουν, Κύριε λέγει, εμνήσθημεν, θυμηθήκαμε, ότι αυτός ο πλάνος, και κοιτάξτε, εμνήσθημεν, κάτι που δεν το θυμήθηκαν οι μαθητές του, που τους το έχει πει τόσες φορές ο Κύριος, ότι θα αναστηθεί, δεν το θυμήθηκαν οι μαθητές, πάλι κατά πρόνοιαν Θεού, και το θυμήθηκαν οι εχθροί του, εμνήσθημεν, θυμηθήκαμε, ότι είπε αυτός ο πλάνος,

ότι θα αναστηθεί την τρίτη ημέρα. Μη λοιπόν πάνε οι μαθητές του και κλέψουν το σώμα και πουν μετά ότι αναστήθηκε και τότε η πλάνη η τελευταία θα είναι χειρότερη από την πρώτη που είχε κηρύξει τον εαυτό του δηλαδή ότι είναι Μεσσίας και ότι τώρα αναστήθηκε η δευτέρα πλάνη χειροτέρα της πρώτης.

Και ο Πιλάτος λέει, κουστωδίαν έχετε, πάρετε στρατιώτες και πηγαίνετε να σφραγίσετε τον τάφο όπως εσείς κρίνετε και να βάλετε και φρουρούς στρατιώτες Και αυτοί λέγει πήγαν και ασφάλισαν τον τάφο, έβαλαν σφραγίδες και ακόμα έβαλαν φρουρούς απ' έξω Δόξα τω Θεώ που η κακία τους και ο φθόνος τους εσφράγισε τον λίθον και έβαλε και φρουρούς Γιατί; Για να κάνει αξιόπιστη την Ανάσταση Βλέπετε λοιπόν ο Θεός παίρνει την κακοήθεια των ανθρώπων και την κάνει φλάμπουρο νίκης Διότι με τον τρόπον αυτόν κατοχυρώθηκε ακόμα και ακόμα περισσότερον η Ανάσταση του Χριστού Να μην μπορεί να πει κανείς, να το είπαν, θα πείτε λέγει, είπα στους στρατιώτες

Ότι ημών κοιμωμένων ήρθαν οι μαθηταί και έκλεψαν το σώμα Μα πώς κοιμώντουσαν, μα γι' αυτό το ανεσκοπεί, πώς κοιμώντουσαν; Συνεπώς ο λόγος τους ουσιαστικά πέφτει στο κενό Και κατοχυρώνεται με την ενέργειά τους αυτή η Ανάσταση του Χριστού Αυτά και με αυτήν την απορία Και ερχόμεθα σε μιαν άλλη

Εδώ προσέξτε Κάτω λέγει από τις συνθήκες της σημερινής εποχής Ο άνθρωπος είναι ελεύθερος, ωραία απορία, όλες ωραίες είναι ξέρετε οι απορίες σας και μου κάνουν εντύπωση, κάτω από τις συνθήκες λοιπόν της σημερινής εποχής ο άνθρωπος είναι ελεύθερος, παιδιά ας το καταλάβουμε, οι συνθήκες μιας εποχής δεν καθορίζουν την ελευθερία της βουλήσεως, βούλησης θα πει θέλησης, ελευθερία βουλήσεως θα πει ελευθερία θελήσεως, δηλαδή αυτό που λέμε θέλω ή δεν θέλω Και είμαι ελεύθερος να καθορίσω το θέλω ή δεν το θέλω Είμαι ελεύθερος, εδώ είναι τώρα η απορία Είναι κάτι που έχει απασχολήσει βέβαια πάντα τον άνθρωπο, τη φιλοσοφία αν θέλετε

Αλλά εδώ απασχολεί εκείνον που απορεί Εάν σήμερα κάτω από τις συνθήκες που βρισκόμεθα, αν έχουμε ελευθερία βουλήσεως Σας απαντώ λοιπόν, οι συνθήκες μιας εποχής δεν είναι δυνατόν ποτέ να καθορίζουν Την ελευθερία της βουλήσεως. Γιατί; Διότι η ελευθερία της βουλήσεως είναι στοιχείον του κατ' εικόνα που έχει ο κάθε άνθρωπος, σαν προίκα του από το Θεό. Είναι σαν να έχω ας πούμε δύο χέρια. Ξέρετε, δύο στοιχεία βασικά είναι η εικόνα του Θεού σε εμάς, είναι η λογική και η ελευθερία. Πέστε μου, η λογική αλλάζει από εποχή σε εποχή; Ή θα μπορούσα να πω, σε κάποια εποχή μπορώ να έχω ένα χέρι, να γεννιώνται άνθρωποι εννοείται, με ένα χέρι; Προίκα μας είναι να γεννιόμαστε με δύο χέρια, έτσι προίκα μας είναι να γεννιόμαστε λογικοί και ελεύθεροι

Αυτό είναι θεμελιώδες και συνεπώς δεν μπορώ να πω ότι σε κάποιες εποχές δεν έχω ελευθερία βουλήσεως

Ακόμη και εις αυτή την φοβερή εποχή του Αντιχρίστου που θα έρθει και πάντα έρχεται και πάντα είμαστε μέσα εις τον χώρο της Η ελευθερία της βουλήσεως έχει οπωσδήποτε το λόγο της Δεν μπορεί να πει κάποιος ότι με στρίμωξε ο Αντίχριστος και τι να έκανε, όχι, μπορούσες να πεις το όχι Δηλαδή η ελευθερία της βουλήσεως μπαίνει εκεί που είναι Εκείνο που αλλάζει είναι ότι σε κάθε εποχή τίθεται το ερώτημα αν ο άνθρωπος είναι ελεύθερος Σαν φιλοσοφική ή ψυχολογική αναζήτηση Γι' αυτό και η ερώτηση του μαθητού ή της μαθητρίας Γι' αυτό και η ερώτηση Δηλαδή, αν με καταλάβατε, ο λόγος του Θεού μας λέει είσαι ελεύθερος όπου και να βρεθείς

Είτε στη Μεσόγειο θάλασσα που γίνεται τρικυμία και πέφτει ο κλήρος σε σένα τον Ιωνά και λες εσύ να σε ρίξουν στη θάλασσα να σε φάνε τα ψάρια είτε είσαι μέσα εις το κήτος του ψαριού όπου κοιμάσαι, μπορείς να λες είμαι ελεύθερος Αυτό μας λέει η Αγία Γραφή, αλλά όταν ο άνθρωπος δεν ασχολείται με την Αγία Γραφή Αλλά με τη φιλοσοφία και την ψυχολογία, εκεί πια, σε κάθε εποχή, αναζητά Κι άλλοτε μου λέει, άλλοτε μου λέγει αυτό, άλλοτε δεν λέγει εκείνο Και στην πραγματικότητα, ο ταλαίπωρος άνθρωπος παραπαίει και λέγει, υπάρχει ή δεν υπάρχει ελευθερία βουλήσεως Γι' αυτό παιδιά, εμείς είμεθα χριστιανοί, δεν θα καταφύγουμε στα πορίσματα ούτε της φιλοσοφίας, ούτε της ψυχολογίας, αλλά στον Λόγο του Θεού, που μας λέγει ότι είμαι ελεύθερος, όποια εποχή και να είναι αυτή, να το καταλάβουμε

Και ας προσέχουμε από τα διάφορα αυτά κηρύγματα που αναφέρονται στην ελευθερία της βουλήσεως Εκείνο που πρέπει να τονίσουμε ιδιαιτέρως είναι ότι η εποχή μας βεβαίως είναι καταλυτική Και χρειαζόμεθα μια ισχυροποιημένη βούληση γιατί πρέπει να πούμε μια πικρή αλήθεια ότι η βούληση των χριστιανών μας στην εποχή μας δεν είναι ισχυροποιημένη επειδή δεν ζουν αληθινή χριστιανική ζωή.

Γι' αυτό θα πρέπει να ισχυροποιήσουμε την βούλησή μας και τη βούληση την ισχυροποιεί μόνον η πνευματική ζωή.

Αυτά και με την απορία αυτή. Και ερχόμεθα τώρα σε μιαν άλλη.

Λέγει, οι άγγελοι κάνουν αμαρτίες; Η Παναγία είναι ανώτερη από τους αγγέλους. Βέβαια καμιά φορά μπορεί να μοιάζουν λίγο αφελείς οι απορίες, αλλά δεν είναι, όπως βλέπετε εγώ απαντώ. Και όπως θα δείτε στην απάντηση, κάθε άλλο παρά αφελής είναι η απορία. Είναι πολύ ωραία.

Πράγματι, οι άγγελοι κάνουν αμαρτίας Οι άγγελοι, παιδιά, είναι κτίσματα Μπορούν να κάνουν αμαρτία Μπορούν Διότι, σαν κτίσμα, ο άγγελος έχει το τρεπτόν Θα πει τρεπτόν, ότι αλλάζει, μπορεί να αλλάξει Και, συνεπώς, μπορεί ο άγγελος να κάνει αμαρτία Απόδειξις, ότι κάποιοι άγγελοι κάποτε ημάρτησαν Και αυτοί είναι οι γνωστοί μας δαίμονες Ίσως θα ρωτήσετε, μετά από την πτώση των δαιμόνων των Αγγέλων που έγιναν δαίμονες. Μετά οι Άγγελοι μπορούν πάλι να αμαρτάνουν; Ε, λοιπόν, οι Άγγελοι έχουν παγιωθεί στην Αγιότητα και μένουν αμετακίνητοι και μένουν άτρεπτοι όχι στη φύση τους αλλά στην προαίρεσή τους.

Αν με ρωτήσετε πώς επήλθε αυτή η παγίωση, προσέξτε, η παγίωση, εδώ θέλω να προσέξτε, έγινε με την ενανθρώπιση του Υιού του Θεού, ως εξής, η τελευταία κρίση θα λέγαμε που μπορούσαν να περάσουν οι άγγελοι ήταν τούτη, να πιστέψουν ή να μη πιστέψουν εις τον νήπιο της Βηθλεέμ, γιατί θα μου πείτε, α είναι απλό, ακούσατε το, διότι τη φύση του Θεού, δεν την έχουν δει, Ούτε οι δαίμονες, ούτε οι άγγελοι. Έτσι, δεν μπορούσαν να δουν οι άγγελοι τη φύση του Θεού, ούτε στον νήπιον που γεννάται στη Βηθλεέμ.

Η φύσις του Θεού, η ουσία του Θεού είναι αόρατη. Έπρεπε λοιπόν οι άγγελοι να πιστέψουν ότι το νήπιον αυτό είναι ο Υιός του Θεού. Για πρώτη δε φορά βλέπουν το Θεό στο πρόσωπο του Ιησού Χριστού, πιστεύουν ότι είναι ο Υιός του Θεού και τον προσκυνούν και τον δοξάζουν Με την πίστη τους λοιπόν εις τον Ιησού Χριστό παγιώνεται η αγιότητά τους, δεν έχουν άλλο κριτήριο, τελείωσε Προσέξτε, λέει ο Απόστολος Παύλος ότι θα κριθούν άγγελοι και δαίμονες και άνθρωποι με ένα κριτήριο Και ξέρετε ποιο είναι το κριτήριο αυτό; Το θεανθρώπινο πρόσωπο του Ιησού Χριστού

Αυτό θα είναι το κριτήριο που θα κριθούν άγγελοι και δαίμονες και άνθρωποι Εάν πιστέψω στο θεανθρώπινο πρόσωπο του Ιησού Χριστού, δεν έρχομαι σε κρίση Γι' αυτό προσέξατε το, πολλοί σήμερα μάλιστα στην εποχή μας που αρνούνται το θεανθρώπινο πρόσωπο του Ιησού Χριστού, είναι υπόδικοι μπροστά στο Θεό Οι άγγελοι λοιπόν επίστεψαν και παγιώθηκε η αγιότητά τους με την ενανθρώπιση του Υιού του Θεού Αιτία δε αυτής της ενανθρωπήσεως είναι η Θεοτόκος, γι' αυτό στους θεομητορικούς λόγους των πατέρων της Εκκλησίας μας, βρίσκουμε την εξής φράση, ότι εσύ λέει με την παρουσία σου, επαγίωσες την Αγιότητα των Αγγέλων

Αυτό είναι που σας εξήγησα τόση ώρα, αλλά η Αγιότητα της Θεοτόκου, γιατί η ερώτηση λέγει, η Παναγία είναι ανώτερη από τους Αγγέλους Η Αγιότητα της Θεοτόκου υπερβαίνει την Αγιότητα των Αγγέλων κατά πολύ, αφάνταστα πολύ, γιατί, επειδή εκείνη η Θεοτόκος έφερε την πεπτωκυίαν φύση του Αδάμ, την πεσμένη φύση του Αδάμ, ακόμη έφερε και σωματική φύση, ενώ οι Άγγελοι ούτε προπατορικό αμάρτημα είχαν, ούτε σωματική φύση έχουν και συνεπώς το κατόρθωμα της Θεοτόκου είναι ασυγκρίτως ανώτερο από το κατόρθωμα των Αγγέλων στο θέμα της πίστεως.

Εκείνο το τροπάριον που λέμε άξον εις τίνος αληθώς μακαρίσε την Θεοτόκον την αημακάριστον και παραμόμενο και η μητέρα του Θεοημών την τιμιωτέραν των χερουβείμ και ενδόξωτεραν ασυγκρίτως των Σεραφείμ δεν είναι παιδιά φιλολογία.

ότι είναι ανωτέρα ασυγκρίτως των Αγγέλων. Δεν είναι φιλολογία, δεν είναι ποιητική αδεία, δεν είναι ποίημα, αλλά είναι μία πραγματικότητα. Εκείνο δε που πραγματικά κάνει ανωτέρα την Παναγία από τους Αγγέλους, δεν είναι μόνο η αγιότητά της, είναι κάτι άλλο.

Είναι ότι υπήρξε Θεοτόκος, η τεκούσα τον Θεόν. Αυτό είναι το μεγάλο της αξίωμα. Όχι η αγιότητά της, Αλλά το ότι υπήρξε Θεοτόκος, Αυτό είναι το καταπληκτικό, Λέει Θεοτόκος ότι επέβλεψε ο Θεός επί την δούλην αυτού, επί την ταπείνωση, ταπείνωση θα πει εδώ ευτέλεια, γιατί ταπείνωση δεν σημαίνει μόνο αρετή της ταπεινοφροσύνης, είναι και η ευτέλεια, το τιποτένιο, σε μένα λέει την τιποτένια επέβλεψε ο Θεός, βλέπετε τι λέει η Παναγία, σε μένα την τιποτένια Είχε σε πολύ μεγάλο βαθμό την ταπεινοφροσύνη. Έτσι, η Θεοτόκος, εντελώς ελεύθερα, επίστεψε και εδέχθη την πρόταση του Θεού. Τι είπε όταν της υπόθηκε να κυοφορήσει τον Υιόν του Θεού;

Γεννηθήτω μοι κατά το ρήμα σου. Ας μου γίνει όπως μου το πες. Να γίνει το θέλημα του Θεού. Είδατε το θέλημα του Θεού. Και έτσι ανέλαβε η Θεοτόκος όλη την περιπέτεια, υπογραμμίζω, της ενανθρωπίσεως, όλη την περιπέτεια, γιατί, διότι, προκειμένου να αναλάβει την ενανθρώπιση του Υιού του Θεού, ούτε σε ανάκτορα κάθισε, ούτε τη μεγαλοδέχθηκε, αλλά διωγμούς, θέλατε να το ειδείτε, ήδη εις τη Βηθλεέμ, με την παρουσία των μάγων, ο Ηρώδης, Θυμώνει και φεύγει η Θεοτόκος νύχτα με τον Ιωσήφ και τον Ιησούν αυτεξόριστη εις την Αίγυπτο. Γυρίζουν πίσω όταν πέθανε ο Ηρώδης και μετά μαθαίνουν ότι βασιλεύει ο Αρχέλαος, σκληρότερος και ωμότερος του πατέρα του του Ηρώδου. Πάνε στη Ναζαρέτ. Τι εστι Ναζαρέτ; Διεφθαρμένο χωριό.

Για να μην πολυλογώ, ξέρετε τι είπε ο Σιμεών, ο Θεοδόχος, εις την Θεοτόκο, θα περάσει δίστομο μαχαίρι την ψυχή σου. Και πράγματι το αποκορύφωμα του κοφτερού μαχαιριού που πέρασε από την ψυχή της Θεοτόκου ήταν όταν είδε τον Υιόν της επί του Σταυρού.

Φοβερό πράγμα, έτσι λοιπόν εδέχθηκε την περιπέτεια της ενανθρωπίσεως του Υιού του Θεού. Θέλατε να δείτε πως το λέγει αυτό η Αποκάλυψη; Μόνο που το ταυτίζει και το διακρίνει. Θα λέγαμε μια η Θεοτόκος, μια η Εκκλησία, είπε στο 12ο κεφάλαιο.

Και η Γυνή, η Θεοτόκος, η Εκκλησία, έφυγαινε στην έρημον και έβαλεν ο Όφης εκ του στόματος αυτού, ποιος είναι ο Όφης, ο Δράκων, ο Διάβολος, οπίσω της γυναικός, ύδωρ ως ποταμόν, ίνα αυτήν ποταμοφόρητον ποιήση, να την πνίξει την Θεοτόκον και οργίστη ο Δράκων επί τη γυναική.

Και απήλθε ποιήσε πόλεμον μετά των λοιπών του σπέρματος αυτής και έφυγε για να κάνει πόλεμο εναντίον εκείνων που ήταν το σπέρμα της Θεοτόκου, δηλαδή οι πιστοί άνθρωποι. Μπήκε στην περιπέτεια της ενανθρωπίσεως. Αξιώθηκε λοιπόν των μέγαν τίτλων των μοναδικών, των κορυφαίων, δεν υπάρχει μεγαλύτερος τίτλος μέσα, σε ολόκληρη την κτιστή δημιουργία ανθρώπων και αγγέλων, να σταθεί Θεοτόκος.

Θεοτόκος. Αυτός ο τίτλος της προσφορίζει παιδιά την μεγαλύτερα τιμή. Γι' αυτό η Θεοτόκος θεωρείται μετά την Αγία Τριάδα πρώτη. Γι' αυτό λέγει ένα τροπάριο ότι κατέχει η Θεοτόκος τα δευτερία της Τριάδος. Δηλαδή είναι ευθύς μετά των Άγιων Τριαδικών Θεών.

Είδατε ύψος, είδατε ύψος, γιατί, γιατί η Θεοτόκος δούλεψε, εργάστηκε, είχε ταπείνωση, είχε αγιότητα, είχε αρετή και εμείς καλούμεθα να τη μιμηθούμε, αυτά και γι' αυτή την απορία.

Μία πρώτη απορία λέγει, λέγοντας ότι ο Θεός έπλασε τον άνθρωπο, δεν προσδίδουμε στο Θεό κάτι υλικό, τα χέρια, ότι έκανε βόλτες και μιλούσε στους πρωτοπλάστους, πνευμόνια για ομιλία και πόδια για να περπατάει, όμως λέμε ότι ο Θεός είναι άυλος, πώς εξηγείται αυτό;

Για σκεφτείτε να πούμε ότι ο Θεός θέλει να ξεκουραστεί, αν μπορούσε να το πούμε αυτό το πράγμα, την εβδόμη ημέρα και να αφήσει το σύμπαν, τι θα γινόταν, αγαπητοί μου είναι κάτω από την επιτήρηση του Θεού διαρκώς το σύμπαν, ο Θεός πράγματι πάντα εργάζεται, γιατί μας το είπε αυτό, μας το είπε να σταματήσουμε από τις βιοποριστικές μας δουλειές, ξέρετε εδώ στον ασκητικό κόσμο, επειδή ακριβώς ο βιοπορισμός έχει καταπνίξει τον άνθρωπο, υπάρχει η εξής θέσις, Μείνε στα στοιχειώδη, να σου μείνει χρόνος, να δουλέψεις ας πούμε μια μέρα την εβδομάδα, να σκαλίσεις τον κήπο σου να ποτίσεις, μην κάνεις τίποτα άλλο, τι θα κάνεις όμως τις άλλες ώρες και τις άλλες μέρες, έργων πνευματικών, το έργο της σωτηρίας μας, το έργο της σωτηρίας μας, η προσευχή τι είναι, έργο της σωτηρίας, αυτή τη στιγμή τι κάνουμε, εγώ στην πραγματικότητα δουλεύω, δουλεύω αυτή τη στιγμή, διότι κάθομαι να τιμήσω,

Μάλιστα, ως πνεύμα, θα λέγαμε ότι δεν είναι όπως τα πνεύματα τα κτιστά, δηλαδή και η ψυχή μου πνεύμα είναι και οι άγγελοι πνεύματα είναι, αλλά δεν είναι το ίδιο, διότι εγώ είμαι κτιστόν πνεύμα, ο άγγελος είναι κτιστόν πνεύμα και συνεπώς το πνεύμα του Θεού ως πνεύμα, πνεύμα ο Θεός δεν είπε ο Ιησούς Χριστός, είναι αόρατο εις τα πνεύματα τα κτιστά, Διότι το πνεύμα του Θεού είναι άκτιστο, δεν δημιουργήθηκε από κάποιον άλλον, συνεπώς πράγματι δεν έχει χέρια, δεν έχει πόδια, αλλά η Αγία Γραφή χρησιμοποιεί των γνωστών ανθρωπομορφισμών, δηλαδή ομιλεί κατά τρόπων που αναφέρεται σαν να είναι ο Θεός άνθρωπος, για να δώσει εις τους αναγνώστας να καταλάβουν μερικά πράγματα περισσότερο.

Έτσι λέγει ότι ο Θεός πήρε χώμα και έκανε τον άνθρωπο, προσέξτε εδώ, πήρε χώμα με χέρια; Όχι. Ο Θεός δημιούργησε κατά έναν τρόπο που δεν ξέρουμε πως, αλλά το να πάρει με τα χέρια του χώμα ή να πει τα άλλα πράγματα όλα να γίνουν με το λόγο του μόνο, δείχνει μια διαφοροποίηση δημιουργική.

Και τούτο σημαίνει ότι αναλαμβάνει ιδιαιτέρως τη δημιουργία του ανθρώπου. Τι σημαίνει αυτό; Ότι δίδει μια φροντίδα πιο πολύ στο δημιούργημα άνθρωπος. Είναι αυτό που λέμε, μας έκανε με τα χέρια του ο Θεός. Αι χείρές σου, λέγει ένας ψαλμικός στίχος, εποίησάν με και έπλασάν με.

που λέγει ότι τα χέρια σου με έπλασαν, τα χέρια σου με έφτιαξαν, συνεπώς με αγαπάς, ότι βεβαίως ο άνθρωπος είναι από χώμα, δεν δίνεται θέμα, γιατί πάλι γίνεται χώμα, αλλά όμως λέει τα υλικά στοιχεία, τα υλικά στοιχεία της δημιουργίας, όμως εδώ βλέπουμε έναν ανθρωπομορφισμό, ότι ο Θεός παίρνει με τα χέρια του και φτιάχνει τον άνθρωπο ή εμφυσά και λοιπά, Όπως ομοίως έχουμε και μία ανθρωποπάθεια.

Λέμε ότι ο Θεός λυπάται, θυμώνει, χαίρεται, οργίζεται. Ο Θεός παιδιά ούτε λυπάται, ούτε οργίζεται, τίποτα από όλα αυτά. Ο Θεός είναι πάντα μακάριος. Είναι καταστάσεις που αναφέρονται στην ανθρωπίνη ψυχή.

Και δείχνει τρόποντινά τη στάση, τη διάθεση του Θεού απέναντι στους ανθρώπους. Σας ξαναλέγω, εδώ έχουμε και τον ανθρωπομορφισμό και την ανθρωποπάθεια. Όμως, θα ήθελα κάτι να προσέξετε πάνω σε αυτό. Ο Θεός δεν έχει χέρια, ο Θεός δεν έχει πόδια.

Μήπως ο Θεός έχει χέρια και μήπως ο Θεός έχει πόδια; Εδώ, προσέξτε λίγο εκεί.

Στο βιβλίο του Βαρούχ, προφήτη, μαθητής του Ιερεμίου.

Στο τρίτον κεφάλαιο λέει τα εξής, 33 στίχος έως 38. Μόνο που αντιγράφω κάτι λιγότερο για συντομία. Προσέξτε. Ποιος είναι ο Θεός; Ο αποστέλλων το φως και πορεύεται. Λέγει στο φως, πήγαινε και πηγαίνει. Και εκάλεσεν αυτό και υπήκουσεν αυτώ τρόμω. Καλεί το φως, έλα εδώ. Και το φως ήρθε τρέμοντας μπροστά εις το Θεό. Τι ωραίος αυτός ο στίχος που έρχεται να μας πει με μια παραλλαγή, πάλι βιβλική, αγιογραφική, Και είπε ο Θεός, Γενηθήτω το φως και έγινε το φως. Τι μεγαλοπρέπεια. Τι ωραίο. Λέει πιο κάτω, μιλάει στα αστέρια ο Θεός και εκείνα να τρέμουν, δηλαδή στα χέρια του θεωρεί το σύμπαν ολόκληρο. Και μετά λέγει ο Βαρούχ, ούτος ο Θεός ημών, ου λογισθήσεται έτερος προς Αυτόν. Αυτός είναι ο Θεός, Αυτός που είπε να γίνουν και έγιναν, Αυτός που λέγει στο φως να πάει και πηγαίνει,

Στο φως να γυρίσει και γυρνά και που τρέμει μπροστά στον Δημιουργό Του το φως. Αυτός είναι ο Θεός μας και δεν υπάρχει άλλος Θεός. Αυτός μόνος, ο ένας, ο Δημιουργός Θεός. Παρακάτω, ο τελευταίος στίχος.

Μετά τούτο, επί της γης ώφθη και εν τοις ανθρώποις συνανεστράφη.

Ποιο μετά τούτο; Τι σημαίνει μετά τούτο; Μετά από αυτό; Ποιο μετά από αυτό; Μετά από το γεγονός που ο Θεός είπε να γίνει το φως.

Δηλαδή μετά από τη δημιουργία του, όταν όλα τα ετοίμασε, όλα τα έφτιαξε, μετά από τη δημιουργία των πάντων και του ανθρώπου, μετά ταύτα. Ακούστε τώρα, επιλέξει. Επί της γης όφθη παρουσιάστηκε στην γη και εν της ανθρώπης συναναστράφη και συναναστράφηκε με τους ανθρώπους.

Είναι ο Θεός, ο Θεός Λόγος, γιατί Αυτός δημιουργεί. Προσέξτε, η Δημιουργία είναι του Τριαδικού Θεού Έργον. Είναι ο Πατήρ διά του Υιού εν Αγίω Πνεύματι. Δε θα μείνω σε αυτό πιο πολύ παρά μόνο Ότι ο Υιός δημιουργεί, ο Θεός Λόγος, Αυτός τώρα έγινε άνθρωπος και ήρθε ανάμεσα στους ανθρώπους.

Ώστε λοιπόν ο Θεός περπατάει, περπατάει, περπάτησε πάνω στη γη ο Θεός, πότε; Μετά τούτο, πότε μετά τούτο; Μετά από τη δημιουργία του. Έτσι βρίσκουμε τις εξής εκφράσεις μέσα στην Παλαιά Διαθήκη, ου έστησαν οι πόδες αυτού, εκεί λέει είναι στο όρος Σιών ή στο όρος των Ελαιών, εκεί που στάθηκαν τα πόδια του.

Ξέρετε, εκεί αναφέρεται στην Ανάληψη του Χριστού, ανέβηκε σε εκείνο το όρος των Ελαιών, λέει Λοφίσκος. Και από εκεί λέγει Ανελήφθη, που από εκεί που στάθηκαν τα πόδια του, αν ερωτούσαμε παιδιά τους Ραββίνους, προ Χριστού, και τους λέγαμε να μας ερμηνεύσουν την Αγία Γραφή και να μας πουν τι θα πει εδώ ο Θεός έστησε τα πόδια του, θα μας έλεγαν, είναι μεταφορικό, είναι ανθρωπομορφισμός. Τι θα μπορούσαμε να πούμε τώρα με βάση το Ευαγγέλιο; Είναι τώρα ανθρωπομορφικό εδώ, ή πράγματι στάθηκαν τα πόδια του Θεού, του Υιού του Θεού που είναι Θεός και ήρθαν ανάμεσά μας όπως λέγει εδώ ο Βαρούχ; Τι θα λέγαμε τώρα; Να σας πω ένα άλλο πολύ ωραίο, χαριτωμένο, είναι από την υμνογραφία, το λέμε τη Μεγάλη Τρίτη, ένα δοξαστικό είναι, της Κασσιανής,

Το πασίγνωστο δοξαστικό της Κασσιανής, παίρνει μια πόρνη γυναίκα από εκείνη που πήγε να του πλύνει τα πόδια, γιατί έχουμε δυο φορές που του πλύνει τα πόδια, είναι η αδελφή του Λαζάρου, η Μάρθα και οι αδελφές Μάρθα και Μαρία, και είναι και μια πόρνη γυναίκα που κάποτε έτρωγε σε ένα σπίτι ενός Φαρισαίου, ο Κύριος, και πήγε και του πλύνει τα πόδια, με άρωμα.

Βέβαια η Μάρθα και η Μαρία ήτανε πολύ καλές κοπέλες και εκεί το έκανε από ευγνωμοσύνη για την Ανάσταση του αδερφού τους. Αλλά εδώ η πόρνη γυναίκα το κάνει για την αμαρτωλή. Αυτή παίρνει η υμνογράφος η Κασσιανή και λέγει Σου έπλυνε εκείνα τα πόδια με τα δάκρυά της και με μύρα και με τα μαλλιά της ήρθε να σου σκουπίσει τα πόδια Εκείνα που άκουσε στον Παράδεισο η Εύα, εκείνο το δειλινό και τρόμαξε

Αυτά τα πόδια εκεί στον Παράδεισο, τώρα είναι πόδια που περπατάνε εδώ στη γη Είναι καταπληκτικό, θα έλεγα και εγώ τώρα με τη σειρά μας Όπως θα μπορούσε να λέει ο προφήτης, ούτως ο Θεός ημών, ού λογισθήσεται έτερος προς Αυτόν Αυτός είναι ο Θεός μας, δεν υπάρχει άλλος Θα έλεγα λοιπόν, ο Ιησούς Χριστός είναι ο Κύριός μας και ο Θεός μας, δεν υπάρχει άλλος, είναι μόνος Αυτός Βέβαια ο Θεός είναι τριαδικός, να μην τα λέγω όλα τα γνωρίζετε, το δεύτερο πρόσωπο ενανθρώπισε, αλλά λέμε δια τον Ιησού Χριστό αυτή τη στιγμή Ώστε παιδιά, ναι μεν, αλλά για να μην προχωρήσω κάπου, το κάναμε παλιότερα όταν κάναμε τα τρία πρώτα κεφάλαια της Γενέσεως

Και η εικόνα του Θεού στον άνθρωπο, όπως λέγει ο Άγιος Ειρηναίος Λυώνος, δεν είναι, είναι ατελής λέγει η έκφραση στην Παλαιά Διαθήκη Διότι η εικόνα του Θεού στον άνθρωπο δεν είναι μόνο κάτι που αναφέρεται στην ψυχή, αλλά και στο σώμα Αλλά και στο σώμα, με τη διαφορά μόνο, με βάση το μοντέλο, προσέξτε, το πρότυπο Πού θα έγινε ο Υιός του Θεού άνθρωπος, βάσει αυτού έγινε ο Αδάμ Δεν έγινε ο Υιός του Θεού βάσει του Αδάμ, δεν πήρε μοντέλο τον Αδάμ, αλλά ο Αδάμ πήρε μοντέλο εν όψει ότι θα ενανθρώπιζε ο Υιός του Θεού Συνεπώς, το κατ' εικόνα δεν αναφέρεται μόνον εις την ψυχήν, αλλά και εις το σώμα, αυτό που μπορεί να σκανδαλίσει πολλούς ενδεχομένως

Άρα σας το εξήγησα, σας το εξήγησα, το κατ' εικόνα αναφέρεται και στην ψυχή και στο σώμα Και λέει ο Άγιος Ειρηναίος, στην Παλαιά Διαθήκη αναφέρεται μόνο στην ψυχή Διότι είτο ατελές αυτό το οποίο λέγεται τότε, επειδή ακόμη ο Θεός Λόγος δεν είχε ενανθρωπίσει Είναι πραγματικά παιδιά, πολύ μεγαλειώδη, σήμερα τι μπορούμε να πούμε, θεολογικά ότι εγώ το σώμα μου είμαι μέλος του σώματος του Χριστού. Ο Χριστός όμως είναι αναπόσπαστα δεμένος η ανθρωπίνη και η θεία φύσης, είναι ο Θεάνθρωπος Ιησούς Χριστός, του οποίου είμαι εικόνα, ώστε λοιπόν είμαι εικόνα του Χριστού, ο οποίος είναι εικών, λέει ο Απόστολος Παύλος, του αοράτου Θεού.

Συνεπώς εγώ τι είμαι, εικόνα, εικόνος. Είναι μεγαλειώδες, πραγματικά μεγαλειώδες. Αυτά παιδιά είχα να πω και για αυτήν την απορία. Πάμε λίγο πιο κάτω. Τι είναι θεϊκή φύση, τι είναι ανθρώπινη φύση, υπάρχει διαφορά μεταξύ τους; Μα ήδη σας το είπα στην προηγούμενη απορία. Βεβαιότατα, διότι η θεϊκή φύση είναι άκτιστη, και συνεπώς αφανής εις τα κτίσματα. Ξέρετε ότι την Θεία Φύση, ούτε είδαν οι άγγελοι, ούτε δύνανται να την δουν ποτέ. Οι κτίσεις ουδέποτε θα δουν την ουσία του Θεού, τη Θεία Φύση, ουδέποτε. Αν μου πείτε τότε τι βλέπουμε, ή τι θα δούμε; Θα δούμε το Θεό λέει η Αγία Γραφή. Λέει δύο πράγματα η Αγία Γραφή. Θεόν ουδείς πώποτε εώρακε, κανείς ποτέ δεν είδε τον Θεόν. Ουδέ δύναται, λέει ο Ευαγγελιστής Ιωάννης, ούτε μπορεί να δει. Και όπως άλλα σημεία λέγουν

Θα δούμε το Θεό, λέει ο Ευαγγελιστής Ιωάννης, ότι οψόμεθα αυτόν, καθώς εστί, που αναφέρεται αυτό στην ενανθρώπιση του Υιού του Θεού και στις Θείες ενέργειες Είδε λέγει ο Μωυσής ο θεόπτης, τι είδε, τη Θεία Δόξα, την άκτιστον ενέργεια του Θεού, δεν είδε την ουσία Ώστε λοιπόν βλέπουμε παιδιά, ότι η φύσις του Θεού είναι αφανής, η ανθρωπίνη φύσις, η ανθρωπίνη επειδή είναι κτίσμα, προφανώς διαφέρει, τι να σας πω, αν πω άπειρα, ίσως να έφτανα σε ένα σημείο, να, δεν ξέρω, λέει ο Ιερός Χρυσόστομος, μια σταγόνα λέει, είναι οι αμαρτίες του ανθρώπου, μπροστά στον ωκεανό του ελέους του.

Τι λέγω, λέει ο Χρυσόστομος, ο ωκεανός έχει πέρατα, ενώ πέρατα δεν έχει η θεία ευσπλαχνία, έτσι τα λέγα και εγώ, υπάρχει διαφορά, μα δεν μπορούμε τίποτα να συγκρίνουμε, δεν υπάρχει τρόπος να συγκρίνουμε την φύση, την κτιστή από τη θεία φύση, την άκτιστο, αυτή είναι η διαφορά Και ερχόμεθα σε μιαν άλλη απορία Λέει, το πενθήμερον που έχει θεσπιστεί δεν έρχεται σε αντίθεση με την εντολή του Θεού έξι μέρες να εργάζεστε;

Μάλιστα Παιδιά, εδώ θα είχαμε να πούμε κάτι γιατί είναι, και βεβαίως είναι επίκαιρη η περίπτωση Είναι το εξής, ότι αμαρτία δεν είναι το να εργαστείς λιγότερες μέρες από τις επτά Αμαρτία είναι να εργαστείς την εβδόμη ημέρα, που καθορίζεται, δηλαδή, αν εγώ δουλέψω έξι μέρες, είμαι μέσα, στο όνομα του Θεού Δεν σημαίνει ότι δεν μπορώ να δουλέψω πέντε, ή τέσσερις, ή τρεις, δεν καθορίζεται εκεί ένα εμπόδιο, μια απαγόρευση, αλλά καθορίζεται στην περίπτωση να μην δουλέψω την εβδόμη ημέρα Και λέγει, έξι ημέρες θα εργάζεσαι, μην είσαι όμως πλεονέκτης παραπάνω. Την εβδόμη, Σάββατα Κυρίω τω Θεώ σου, ανάπαυσις

Αλλά μου μιλάει σε εμένα που είμαι πλεονέκτης, δε σημαίνει ότι παίρνω εντολή να δουλεύω έξι ημέρες, αλλά ότι δεν πρέπει να υπερβώ τις έξι ημέρες, αυτό είναι ένα βασικό σημείο Προσέξτε όμως κάτι εδώ Όταν λέει η εργασία, η εργασία που αναφέρεται Αναφέρεται στον βιοπορισμό Απόδειξις ότι ο ίδιος ο Κύριος έκανε κάποια εργασία την εβδόμη ημέρα, το Σάββατο Είπε σε εκείνον τον παραλυτικό, σήκω το κρεβάτι σου και πήγαινε στο σπίτι σου Έκανε λέει πηλό, άκουσον, άκουσον, φρίξον ήλιε Θεώρησαν ότι κάνει δουλειά βιοποριστική ο Κύριος με το να φτύσει χάμω και να κάνει πηλό και να το βάλει στα μάτια εκείνου του τυφλού και να του πει πήγαινε στην Κολυμβήθρα να νιφτείς.

Ή εκείνος ο υποκριτής, γιατί έτσι τον είπε ο Κύριος, ο αρχισυνάγωγος που είπε σε εκείνη την καμπουρίτσα γυναίκα, της λέει, ανορθώσου, να φύγει ο διάβολος από σένα. και αυτός μουρμουρίζει και λέγει, έρχεστε εδώ να θεραπευθείτε ημέρα Σάββατο που είναι αργία. Ο Κύριος, ξέρετε, θεωρείται ότι δουλεύει το Σάββατο και ο Κύριος είπε το εξής, απήντησε, ο πατήρ μου έως άρτι εργάζεται και εγώ εργάζομαι, έως τώρα εργάζεται και εγώ εργάζομαι. Η εργασία όμως δεν είναι το βιοποριστική, αλλά είναι το φιλάνθρωπος, το φιλανθρωπία.

Για σκεφτείτε να πούμε ότι ο Θεός θέλει να ξεκουραστεί, αν μπορούσε να το πούμε αυτό το πράγμα, την εβδόμη ημέρα και να αφήσει το σύμπαν, τι θα γινόταν, αγαπητοί μου είναι κάτω από την επιτήρηση του Θεού διαρκώς το σύμπαν, ο Θεός πράγματι πάντα εργάζεται, γιατί μας το είπε αυτό, μας το είπε να σταματήσουμε από τις βιοποριστικές μας δουλειές, ξέρετε εδώ στον ασκητικό κόσμο, επειδή ακριβώς ο βιοπορισμός έχει καταπνίξει τον άνθρωπο, υπάρχει η εξής θέσις, Μείνε στα στοιχειώδη, να σου μείνει χρόνος, να δουλέψεις ας πούμε μια μέρα την εβδομάδα, να σκαλίσεις τον κήπο σου να ποτίσεις, μην κάνεις τίποτα άλλο, τι θα κάνεις όμως τις άλλες ώρες και τις άλλες μέρες, έργων πνευματικών, το έργο της σωτηρίας μας, το έργο της σωτηρίας μας, η προσευχή τι είναι, έργο της σωτηρίας, αυτή τη στιγμή τι κάνουμε, εγώ στην πραγματικότητα δουλεύω, δουλεύω αυτή τη στιγμή, διότι κάθομαι να τιμήσω,

Τα θέματά σας, να απαντήσω, δουλεύω, αλλά κάνω βιοπορισμό, αυτή τη στιγμή προσφέρετε έργο Θεού, συνεπώς δεν είναι εργασία με την έννοια ότι απαγορεύεται να εργαστούμε, έτσι θα λέγαμε, με αυτό το δεδομένο η πρώτη Χριστιανική Εκκλησία θα σας κάνει εντύπωση, ε βέβαια, η πρώτη Χριστιανική Εκκλησία πρωτοπόρος, πρωτοπόρος παρακαλώ στα εργατικά συνδικάτα και στις εργατικές σχέσεις, των ανθρώπων, καθιέρωσε το Πενθήμερο, δεν είναι ούτε των Εβραίων, ούτε των Μασόνων, ούτε δεν ξέρω ποιον όποιον το Πενθήμερο, το Πενθήμερο είναι της Εκκλησίας, απόδειξις, πηγαίνετε να το βρείτε στο 8ο βιβλίο των Αποστολικών Διαταγών, παράγραφος 33, και μάλιστα έχει και σύνοψη του 8ου βιβλίου των Αποστολικών Διαταγών,

που το επαναλαμβάνει αυτό με τις ίδιες λέξεις. Διαβάζω. Από το 8ο βιβλίο των Αποστολικών Διαταγών, εργαζέσθωσαν οι δούλοι, τότε υπήρχε η δουλεία. Πέντε ημέρας, πέντε ημέρας, Σάββατον δε και Κυριακήν, σχολαζέτωσαν, σχολάζω, θα πει καταγίνομαι, σχολαζέτωσαν εν τη Εκκλησία, να καταγίνονται εις την Εκκλησία, δια την διδασκαλία της Ευσεβείας.

Θυμόσαστε πως σας είχα πει ένα όνομα του χριστιανισμού είναι η ευσέβεια. Να το εδώ. Να καταγίνονται λέγοι δια την διδασκαλία του χριστιανισμού. Δηλαδή ξέρετε αυτό που κάνουμε σήμερα εμείς. Θα έπρεπε να το κάνουμε και το Σάββατο. Όχι μόνο την Κυριακή. Το μεν Σάββατον είπο μεν δημιουργίας λόγων έχει. Ότι έχει λόγων δημιουργίας. Ο Θεός έκανε τον κόσμο. Την δε Κυριακή Αναστάσεως. Ανεστήθηκε ο Κυριός μας. Πενθύμερον λοιπόν. Αλλά προσέξτε όμως. Τι είπε. Πενθύμερον. Αλλά πού θα βρισκόμαθα το Σαββατοκύριακο. Στην Εκκλησία. Να ακούσουμε λόγο Θεού. και όχι να επωφεληθούμε του πενθυμέρου και να βρισκόμαθα σε τόπους αμαρτίας. Γιατί θα σας έλεγα κάτι, παιδιά. Αν ήταν δυνατόν να μην αμαρτάναμε την Κυριακή, που ήταν μέχρι πρώτην ως η Κυριακή η εβδόμη μέρα,

Και είναι η πιο βρώμικη ημέρα και η πιο αμαρτωλή ημέρα της εβδομάδας Αν ήταν δυνατόν να μην αμαρτάναμε την Κυριακή δουλεύοντας, σας λέγω αλήθεια Θα είναι το ανεκτότερο να παραβούμε την εντολή της αργίας, παρά να κάνουμε όλα εκείνα τα αμαρτωλά καμώματα που κάνουμε την ημέρα της Κυριακής.

Θα μου πείτε, νομοθετείς πάτερ μου; Αν δεν νομοθετώ; Ακούστε την πείρα της Εκκλησίας. Διότι το πενθύμερο είναι από την πείρα της Εκκλησίας. Δεν το λέει η Αγία Γραφή. Ακούστε τώρα η πείρα της Εκκλησίας. Ένας ασκητής λέγει. Έβαζε την Κυριακή και οι μοναχοί του εκεί, είχε υποτακτικούς, έπλεκαν καλάθια, έπλεκαν καλάθια.

Και του είπα, να βά... Βάζεις τους μοναχούς σου να δουλεύουν την ημέρα της Κυριακής; Είπε, και τη λατρεία μας κάναμε, και την προσευχή μας κάναμε και κάνουμε δουλεύοντας. Αν δεν κάνουμε τίποτα στα χέρια μας, θα πέφτουμε στο κουτσομπολιό, έτσι θα μπορούσα να πω και το κάνω, σας το λέω αλήθεια.

Μου λέει μια κυρία, παράδειγμα, πάρα πολλές φορές λέγεται αυτό Μπορώ να κάνω ένα κέντρημα ή ένα πλέξιμο την Κυριακή Θα πας στην εκκλησία, θα ακούσεις κήρυγμα, θα κάνεις ό,τι μπορείς και ό,τι χρόνο σου περισσεύει θα βάλεις ούτε μπουγάδες, ούτε νοικοκυριά, ούτε ραψίματα

Αλλά, το να πιάσεις ένα κέντημα, σαν, πώς να σας το πω, σαν χόμπι που λέτε, δεν μ' αρέσουν οι ξένες λέξεις, αλλά πώς να συνεννοηθούμε πια, ξεχνάμε την ελληνική μας γλώσσα.

Σαν επιθυμία να κάνω κάτι δικό μου, κάτι που μου αρέσει, κάν' το, δεν αμαρτάνεις, δεν θα στερηθείς όμως, ούτε τον εκκλησιασμό σου, ούτε τον Λόγο του Θεού. Ούτε τη μελέτη της Αγίας Γραφής ή άλλου βιβλίου πνευματικού κλπ. Όπως λοιπόν βλέπετε εδώ παιδιά, ότι με αυτή την έννοια μπορούμε να εφαρμόσουμε το Πενθύμερον. Εγώ θα έλεγα ότι είναι μια ευλογία το Πενθύμερον, για τους Χριστιανούς όμως, αλλά είναι μια κατάρα για τους ανθρώπους του κόσμου τούτου, γιατί αμαρτάνουν άλλη μια μέρα παραπάνω από τη μια μέρα της Κυριακής.

Και ερχόμεθα σε μία ακόμη, λέγει, γιατί υπάρχει ο φόβος γενικά στους ανθρώπους, να, αυτή τη στιγμή αν γίνει μία έκρηξη ξαφνική, φου, όλοι θα, θα πεταχτούμε από την καρέκλα μας. Γιατί υπάρχει, γιατί υπάρχει η ενοχή, παιδιά ο φόβος έχει μεταφυσική διάσταση.

Ο Αδάμ το είπε στο Θεό, τη φωνή σου ήκουσα και φοβήθηκα. Αδάμ γιατί δεν φοβόσουν πρώτα ακούγοντας τη φωνή του Θεού και τώρα φοβάσαι; Γιατί είσαι ένοχος. Παιδιά, το υποσυνείδητό μας είναι ένοχο, δεν υπάρχει άνθρωπος με καθαρισμένο υποσυνείδητο, δεν υπάρχει, γι' αυτό φοβόμαστε.

Τι κάνουμε, αγωνιζόμαστε να καθαρίζουμε και την συνείδηση και το υποσυνείδητον, αγωνιζόμαστε να είμεθα κάτω από τη χάρη του Θεού, κάτω από την ευλογία του Θεού, γι' αυτό λέει Ευαγγελιστής Ιωάννης, η τελεία αγάπη έξω βάλλει τον φόβο, η τελεία αγάπη.

Και όταν λέει φόβο δεν εννοεί εκείνο των γνωστών φόβων που έχουμε για να μην χάσουμε τα κεκτημένα, αν επί παραδείγματι έχω κοσμήματα μυθώδους αξίας και τα ακούτε βροντάνε στην τσέπη μου και ήρθα εδώ στη Λάρισα βεβαίως αν κάποιος με δει και είπα και βροντάω μάλιστα, πω πω να μ' ακούσεις και Λάρισα απ' έξω από το μεγάφωνο ότι έχω κοσμήματα στην τσέπη μου και ξενεύω μόλις βγω έξω.

Τι παραμάνες, τα έβαζα, τι φερμουάρ, τα έβαζα, πώς τα ασφαλιζόμουνα, γιατί, για να μην χάσω αυτά που έχω. Είναι λοιπόν ο φόβος που υπάρχει να μην χάσω τα κεκτημένα, αυτή την έννοια, με αυτή την έννοια λέει Απόστολος Παύλος.

Μετά φόβου και τρόμου κατεργαζόμενοι την ημών σωτηρίαν, με φόβο και με τρόμο που είναι η επίταση του φόβου, ο τρόμος να κρατάτε τη σωτηρία σας. Μη τη χάσετε, προσέξτε, αλλά για να φοβάμαι το Θεό, λέει Ευαγγελιστής Ιωάννης, η τελεία αγάπη εξοβάλλει τον φόβο.

Αν κάποιος όμως μου πει, εγώ έχω τελεία αγάπη, θα του έλεγα, πήγαινε, έχεις πολλή δουλειά ακόμα για να φτάσεις στην τελεία αγάπη. Είναι πολύ μακριά σου ακόμα. Και ερχόμεθα και σε μία τελευταία, τελευταία είναι η εξής.

Εάν βλέπουμε κανένα ελάττωμα στον πατέρα ή στη μητέρα, πρέπει να τους κατηγορούμε; Είναι αυτό μεγάλη αμαρτία; Α, εδώ είναι τώρα το σπουδαίο. Παιδιά, προσέξτε να δείτε, βεβαίως είναι αμαρτία. Οι γονείς μας άνθρωποι που είναι, και ο πνευματικός μας, και ο κατηχητής μας, όλοι οι άνθρωποι, άνθρωποι είμαστε.

Λέτε να είμαστε τέλειοι; Δεν υπάρχει τελειότητα. Όλοι λοιπόν κουτσαίνουμε, όλοι έχουμε ελαττώματα, άλλος θυμώνει, άλλος τούτο, άλλος εκείνο, όπως θέλετε πάρτε το, αδικεί για μια στιγμή, όπως θέλετε πάρτε το, δεν πρέπει να κατηγορούμε γιατί είμαστε άνθρωποι, και τους γονείς μας λοιπόν δεν πρέπει να τους κατηγορούμε, κάνουν λάθη, εγώ στην εποχή μου, όταν ήμουν παιδί, θα μπορούσα να λέγω, πω πω οι γονείς μου, τούτο και εκείνο, μια φορά θυμάμαι φαγαξύλα από τον πατέρα μου, και είπα έννοια σου, θα σου δείξω, Θα σου δείξω εγώ, Θα σου δείξω εγώ. Τώρα τι θα έκαναν; Το θέμα είναι, όταν μεγάλωσα, όλα τα άφησα και είπα, πόσο δίκιο είχαν οι γονείς μου. Άνθρωποι είσαν, έκαναν λάθη, έκαναν λάθη. Στην αγωγή γίνονται λάθη. Ξέρετε δε ποιος είναι ο καλύτερος παιδαγωγός; Ξέρετε ποιος είναι; Όχι, είναι ορισμός, σπουδαίο πράγμα, θέση σπουδαία, παιδαγωγική. Δεν είναι αυτός που δεν κάνει λάθη, αλλά αυτός που κάνει τα λιγότερα λάθη. Αυτός είναι.

Είναι ο καλός παιδαγωγός, έτσι και ο καλός γονιός. Συνεπώς θα κάνουν λάθη, θα έχουν κάποιες αμαρτίες. Δεν πρέπει προφανώς να τους κατηγορούμε, αλλά να τους αγαπούμε με κάθε τρόπο και να τους δείχνουμε την ανοχή μας αν κάποτε βλέπουμε κάτι άσχημο και να τους αγαπούμε και να τους επαινούμε και να είμαστε πάντα κοντά τους ακούγοντας τις συμβουλές τους. Αυτά παιδιά και σήμερα με τις απορίες.